ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ପପ୍ରଚ୍ଛୁର୍ମାତରିଶ୍ଵାନଂ ସର୍ଵ୍ଵେ ତେ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନଃ। ବ୍ରହ୍ମଲୋକସ୍ତୁ ଭଗଵନ୍ ଯାଵନ୍ମାତ୍ରାନ୍ତରଃ ପ୍ରଭୋ ।। ୩୯.

ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମାତରିଶ୍ୱାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ହେ ପ୍ରଭୁ, ବ୍ରହ୍ମାଲୋକର ମାପ କେତେ?'

ଯୋଜନାଗ୍ରେଣ ସଂଖ୍ଯାତଃ ସାଧନଂ ଯୋଜନସ୍ଯ ତୁ। କ୍ରୋଶସ୍ଯ ଚ ପରୀମାଣଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ତତ୍ତ୍ଵତଃ ।। ୩୯.

ମୁଁ ଚାହେଁ, ଯଥାର୍ଥରେ ଯୋଜନାର ଗଣନା, ଯୋଜନାର ମାପ ଓ କ୍ରୋଶର ମାପ ଶୁଣିବାକୁ।

ତେଷାଂ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମାତରିଶ୍ଵା ଵିନୀତଵାକ୍। ଉଵାଚ ମଧୁରଂ ଵାକ୍ଯଂ ଯଥାଦୃଷ୍ଟଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍ ।। ୩୯.

ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ମାତରିଶ୍ୱା ନମ୍ର ଭାବେ ମଧୁର କଥା କହିଲେ, ଯେପରି ଦେଖିଥିଲେ ଓ ଯେପରି ଅନୁକ୍ରମ ଥିଲା।

ଵାଯୁରୁଵାଚ।। ଏତଦ୍ଵୋଽହଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରୃଣୁଧ୍ଵଂ ମେ ଵିଵକ୍ଷିତମ୍। ଅଵ୍ଯକ୍ତାଦ୍ଵ୍ଯକ୍ତଭାଗୋ ଵୈ ମହାସ୍ଥୂଲୋ ଵିଭାଷ୍ଯତେ ।। ୩୯.

ବାୟୁ କହିଲେ: ମୁଁ ତୁମମାନେଙ୍କୁ ଏହା କହିବି, ମୋର କଥା ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ। ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଯେଉଁ ଭାଗ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ସେଇ ମହାସ୍ଥୂଳ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ।

ଦଶୈଵ ମହତାଂ ଭାଗା ଭୂତାଦିଃ ସ୍ଥୂଲ ଉଚ୍ଯତେ। ଦଶଭାଗାଧିକଂ ଚାପି ଭୂତାଦିଃ ପରମାଣୁକଃ ।। ୩୯.

ଦଶଟି ମହତ୍ତ୍ୱର ଭାଗକୁ ଭୂତାଦି ସ୍ଥୂଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଭୂତାଦି ଦଶ ଭାଗ ଅଧିକ ହେଲେ, ସେହିଁକୁ ପରମାଣୁ କୁହନ୍ତି।

ପରମାଣୁଃ ସୁସୂକ୍ଷ୍ମସ୍ତୁ ବାଵଗ୍ରାହ୍ଯୋ ନ ଚକ୍ଷୁଷା। ଯଦଭେଦ୍ଯତମଂ ଲୋକେ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ପରମାଣୁ ତତ୍ ।। ୩୯.

ପରମାଣୁ ବହୁତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଚକ୍ଷୁରେ ଧରାଯାଏ ନାହିଁ। ଏହି ସଂସାରରେ ଯାହା ସବୁଠାରୁ ଅଖଣ୍ଡ, ସେହିଁକୁ ପରମାଣୁ ବୋଲି ବୁଝିବା।

ଜାଲାନ୍ତରଗତଂ ଭାନୋର୍ଯତ୍ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ରଜଃ। ପ୍ରଥମଂ ତତ୍ପ୍ରମାଣାନାଂ ପରମାଣୁଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ ।। ୩୯.

ଯେଉଁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧୂଳି ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଜାଲି ଭିତରୁ ପଡିଲେ ଦେଖାଯାଏ, ସେହିଁ ପରମାଣୁର ପ୍ରଥମ ମାପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅଷ୍ଟାନାଂ ପରମାଣୂନାଂ ସମଵାଯୋ ଯଦା ଭଵେତ୍ । ତ୍ରସରେଣୁଃ ସମାଖ୍ଯାତସ୍ତତ୍ପଦ୍ମରଜ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୩୯.

ଅଠଟି ପରମାଣୁ ଏକାଠି ହେଲେ ତାହାକୁ ତ୍ରସରେଣୁ କୁହନ୍ତି; ଏହିଁକୁ ପଦ୍ମରେଣୁ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

ତ୍ରସରେଣଵଶ୍ଚ ଯେଽପ୍ଯଷ୍ଟୌ ରଥରେଣୁସ୍ତୁ ସ ସ୍ମୃତଃ । ତେଽପ୍ଯଷ୍ଟୌ ସମଵାଯସ୍ଥା ବାଲାଗ୍ରଂ ତତ୍ସ୍ମୃତଂ ବୁଧୈଃ ।। ୩୯.

ଅଠଟି ତ୍ରସରେଣୁ ଏକାଠି ହେଲେ ରଥରେଣୁ କୁହାଯାଏ; ଏଠି ମଧ୍ୟ ଅଠଟି ଏକାଠି ହେଲେ, ତାହାକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ କେଶର ଟିପ୍ ପରି ମନେ କରନ୍ତି।

ବାଲାଗ୍ରାଣ୍ଯଷ୍ଟ ଲିକ୍ଷା ସ୍ଯାଦ୍ଯୂକା ତଚ୍ଚାଷ୍ଟକଂ ଭଵେତ୍। ଯୂକାଷ୍ଟକଂ ଯଵଂ ପ୍ରାହୁରଙ୍ଗୁଲନ୍ତୁ ଯଵାଷ୍ଟକମ୍ ।। ୩୯.

ଅଠଟି କେଶର ଟିପ୍ ଏକ ଲିକ୍ଷା ହୁଏ, ଅଠଟି ଲିକ୍ଷା ଏକ ଯୁକା ହୁଏ; ଅଠଟି ଯୁକା ଏକ ଯବ ହୁଏ, ଅଠଟି ଯବ ଏକ ଅଙ୍ଗୁଳ ହୁଏ।

ଦ୍ଵାଦଶାଙ୍ଗୁଲପର୍ଵ୍ଵାଣି ଵିତସ୍ତିସ୍ଥାନମୁଚ୍ଯତେ। ରତ୍ନିଶ୍ଚାଙ୍ଗୁଲପର୍ଵାଣି ଵିଜ୍ଞେଯୋ ହ୍ଯେକଵିଂଶତିଃ ।। ୩୯.

ବାରଟି ଅଙ୍ଗୁଳ ଯୋଗୁ ଏକ ଭୁଜପାଟି ହୁଏ; ଏକ ରତ୍ନି ଏକୋଇଶଟି ଅଙ୍ଗୁଳ ହୁଏ।

ଚତ୍ଵାରି ଵିଂଶତିଶ୍ଚୈଵ ହସ୍ତଃ ସ୍ଯାଦଙ୍ଗୁଲାନି ତୁ। କିଷ୍କୁର୍ଦ୍ଵିରତ୍ନିର୍ଵିଜ୍ଞେଯୋ ଦ୍ଵିଚତ୍ଵାରିଂଶଦଙ୍ଗୁଲଃ ।। ୩୯.

ହସ୍ତକୁ ଚବିଶଟି ଆଙ୍ଗୁଳ ଦ୍ୱାରା ମାପାଯାଏ; କିଶ୍କୁର୍ଦ୍ (କଣ୍ଡ) ଦୁଇ ହସ୍ତ ଦୀର୍ଘ ହୁଏ, ଯାହା ଏକାଳିଶି ଆଙ୍ଗୁଳ ହୁଏ।

ଷଣ୍ଣଵତ୍ଯଙ୍ଗୁଲଞ୍ଚୈଵ ଧନୁରାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ। ଏତଦ୍ଗଵ୍ଯୂତିସଂଖ୍ଯାଯାଂ ପାଦାନାଂ ଧନୁଷଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୯.

ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି, ଧନୁଷ ଛଅନବ୍ବେ ଆଙ୍ଗୁଳ ଦୀର୍ଘ ହୁଏ; ଏହି ମାପକୁ ଗବ୍ୟୁତିର ପାଦ ଓ ଧନୁଷ ମାପ ଭାବେ ମନେ କରାଯାଏ।

ଧନୁର୍ଦଣ୍ଡୋ ଯୁଗଂ ନାଲୀ ତୁଲ୍ଯାନ୍ଯେତାନ୍ଯଥାଙ୍ଗୁଲୈଃ। ଧନୁଷସ୍ତ୍ରିଶତଂ ନଲ୍ଵମାହୁଃ ସଂଖ୍ଯାଵିଦୋ ଜନାଃ ।। ୩୯.

ଧନୁଷ, ଦଣ୍ଡ, ଯୁଗ ଓ ନଳୀ—ଏସବୁ ଏହି ଆଙ୍ଗୁଳ ମାପରେ ସମାନ; ଯେଉଁମାନେ ଗଣନା ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି ତିନିଶଏ ଧନୁଷ ଏକ ନଳ୍ବ ହୁଏ।

ଧନୁଃସହସ୍ରେ ଦ୍ଵେ ଚାପି ଗଵ୍ଯୂତିରୁପଦିଶ୍ଯତେ। ଅଷ୍ଟୌ ଧନୁଃସହସ୍ରାଣି ଯୋଜନନ୍ତୁ ଵିଧୀଯତେ ।। ୩୯.

ଦୁଇ ହଜାର ଧନୁଷକୁ ଗବ୍ୟୁତି ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି; ଆଠ ହଜାର ଧନୁଷ ଏକ ଯୋଜନ ହୁଏ।

ଏତେନ ଧନୁଷା ଚୈଵ ଯୋଜନଂ ତୁ ସମାପ୍ଯତେ। ଏତତ୍ସହସ୍ରଂ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ଶକ୍ରକ୍ରୋଶାନ୍ତରନ୍ତଥା ।। ୩୯.

ଏହି ଧନୁଷ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ ଏକ ଯୋଜନ ହୁଏ; ଏହାର ହଜାରଟିକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦୁଇଟି ହାଙ୍କାର ମଧ୍ୟର ଦୂରତା ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ।

ଯୋଜନାନାନ୍ତୁ ସଂଖ୍ଯାତଂ ସଂଖ୍ଯାଜ୍ଞାନଵିଶାରଦୈଃ। ଏତେନ ଯୋଜନାଗ୍ରେଣ ଶ୍ରୃଣୁଧ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋଽନ୍ତରମ୍ ।। ୩୯.

ଯୋଜନର ସଂଖ୍ୟାକୁ ଗଣନାରେ ପାରଙ୍ଗତମାନେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିଛନ୍ତି; ଏହି ଯୋଜନ ମାପ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସ୍ଥାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତର ଦୂରତାକୁ ଶୁଣନ୍ତୁ।

ମହୀତଲାତ୍ସହସ୍ରାଣାଂ ଶତାଦୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଦିଵାକରଃ। ଦିଵାକରାତ୍ସହସ୍ରେଣ ତାଵଦୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ନିଶାକରଃ ।। ୩୯.

ପୃଥିବୀର ତଳରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି; ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଏହି ଦୂରତାରେ ଏକ ହଜାର ଯୋଜନ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି।

ପୂର୍ଣଂ ଶତସହସ୍ରନ୍ତୁ ଯୋଜନାନାଂ ନିଶାକରାତ୍। ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଲଂ କୃତ୍ସ୍ନମୁପରିଷ୍ଟାତ୍ପ୍ରକାଶତେ ।। ୩୯.

ଚନ୍ଦ୍ରମାରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ସମସ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।

ଶତଂ ସହସ୍ରଂ ସଂଖ୍ଯାତୋ ମେରୁର୍ଦ୍ଵିଗୁଣିତଂ ପୁନଃ। ଗ୍ରହାନ୍ତରମଥୈକୈକମୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଲାତ୍ ।। ୩୯.

ମେରୁ ପର୍ବତର ଦୂରତା ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ପୁଣି ତାହାର ଦୁଇଗୁଣା ଅଛି; ଏହାପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗ୍ରହ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳ ଉପରେ କ୍ରମେ ଅଛି।

ତାରାଗ୍ରହାଣାଂ ସର୍ଵ୍ଵେଷାମଧସ୍ତାଚ୍ଚରତେ ବୁଧଃ। ତସ୍ଯୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵଞ୍ଚରତେ ଶୁକ୍ରସ୍ତସ୍ମାଦୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଚ ଲୋହିତଃ ।। ୩୯.

ସମସ୍ତ ତାରା ଓ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୁଧ ତଳେ ଚଳେ; ତାଙ୍କ ଉପରେ ଶୁକ୍ର ଚଳେ, ତାଙ୍କ ଉପରେ ମଙ୍ଗଳ ଅଛନ୍ତି।

ତତୋ ବୃହସ୍ପତିଶ୍ଚୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ତସ୍ମାଦୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଶନୈଶ୍ଚରଃ। ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଶତସହସ୍ରନ୍ତୁ ଯୋଜନାନାଂ ଶନୈଶ୍ଚରାତ୍ ।। ୩୯.

ତାପରେ ଉପରେ ବୃହସ୍ପତି ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଉପରେ ଶନି ଅଛନ୍ତି; ଶନିଠାରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ସପ୍ତର୍ଷିମଣ୍ଡଳ ଅଛି।

ସପ୍ତର୍ଷିମଣ୍ଡଲଂ କୃତ୍ସ୍ନମୁପରିଷ୍ଟାତ୍ପ୍ରକାଶତେ। ଋଷିଭିସ୍ତୁ ସହସ୍ରାଣାଂ ଶତାଦୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଵିଭାଵ୍ଯତେ ।। ୩୯.

ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସପ୍ତର୍ଷିମଣ୍ଡଳ ଉପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ; ଋଷିମାନେ ଏହାକୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ଦେଖନ୍ତି।

ଯୋଽସୌ ତାରାମଯେ ଦିଵ୍ଯେ ଵିମାନେ ହ୍ରସ୍ଵରୂପକେ। ଉତ୍ତାନପାଦପୁତ୍ରୋଽସୌ ମେଢିଭୂତୋ ଧ୍ରୁଵୋ ଦିଵି ।। ୩୯.

ଯିଏ ଏହି ଦିବ୍ୟ ତାରାମୟ ରଥରେ ଅତି ଛୋଟ ଆକାରରେ ଅଛନ୍ତି, ସେ ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ଧ୍ରୁବ, ଆକାଶରେ ଅଚଳ ଅଛନ୍ତି।

ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯସ୍ଯୈଷ ଉତ୍ସେଧୋ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତୋ ଯୋଜନୈର୍ମଯା। ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ଦେଵାନାମିଜ୍ଯା ଯତ୍ରୈଵ ଲୌକିକୀ ।। ୩୯.

ମୁଁ ଯୋଜନ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକର ଉଚ୍ଚତା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପୂଜା ଏଠାରେ ଲୋକପ୍ରଥା ଅନୁଯାୟୀ ହୁଏ।

ଵର୍ଣାଶ୍ରମେଭ୍ଯ ଇଜ୍ଯା ତୁ ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ଯା ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ। ସର୍ଵେଷାଂ ଦେଵଯୋନୀନାଂ ସ୍ଥିତିହେତୁଃ ସଵୈ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୯.

ଏହି ଲୋକରେ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ପୂଜା ହୁଏ; ସେ ସମସ୍ତ ଦେବଯୋନିର ସ୍ଥିତିର କାରଣ ବୋଲି ମନେ କରାଯାନ୍ତି।

ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମେତଦ୍ଵଯାଖ୍ଯାତମତ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ନିବୋଧତ। ଧ୍ରୁଵା ଦୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ମହର୍ଲୋକୋ ଯସ୍ମିସ୍ତେ କଲ୍ପଵାସିନଃ। ଏକଯୋଜନକୋଟୀ ସା ଇତ୍ଯେଵଂ ନିଶ୍ଚଯଂ ଗତମ୍ ।। ୩୯.

ଏଭଳି ତିନି ଲୋକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଗଲା; ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ: ଧ୍ରୁବ ଉପରେ ମହର୍ଲୋକ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ କଳ୍ପବାସୀମାନେ ରହନ୍ତି, ଏହା ଦଶ କୋଟି ଯୋଜନ ଦୂରରେ।

ଦ୍ଵେ କୋଟ୍ଯୌ ତୁ ମହର୍ଲୋକାଦ୍ଯସ୍ମିଂସ୍ତେ କଲ୍ପଵାସିନଃ। ଯତ୍ର ତେ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପୁତ୍ରା ଦକ୍ଷାଦ୍ଯାଃ ସାଧକାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୩୯.

ମହର୍ଲୋକରୁ ଦୁଇ କୋଟି ଯୋଜନ ଦୂରରେ ଯେଉଁଠାରେ କଳ୍ପବାସୀମାନେ ଅଛନ୍ତି; ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଡକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସିଦ୍ଧମାନେ ଅଛନ୍ତି।

ଚତୁର୍ଗୁଣୋତ୍ତରାଦୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଜନଲୋକାତ୍ତପଃ ସ୍ମୃତମ୍। ଵୈରାଜା ଯତ୍ର ତେ ଦେଵା ଭୂତଦାହଵିଵର୍ଜିତାଃ ।। ୩୯.

ଏହାଠାରୁ ଚାରିଗୁଣ ଉପରେ ତପୋଲୋକ ଅଛି, ଯାଁଠାରେ ବିରାଜ ଦେବତାମାନେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେମାନେ ପୁନର୍ଜନ୍ମର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ।