ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ସମୁଦ୍ରଂ ମଧ୍ଯମଞ୍ଚୈଵ ପରାର୍ଦ୍ଧମପରଂ ତତଃ। ଏଵମଷ୍ଟାଦଶୈତାନି ସ୍ଥାନାନି ଗଣନାଵିଧୌ ।। ୩୯.

ସମୁଦ୍ର, ମଧ୍ୟମ, ପରାର୍ଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ; ଏଭଳି ଏଠି ଅଠରଟି ନାମ ଗଣନାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

ଶତାନୀତି ଵିଜାନୀଯାତ୍ ସଂଜ୍ଞିତାନି ମହର୍ଷିଭିଃ। କଲ୍ପସଂଖ୍ଯା ପ୍ରଵୃତ୍ତସ୍ଯ ପରାର୍ଦ୍ଧଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୩୯.

ଏହି ଶତଗୁଡ଼ିକୁ ମହାର୍ଷିମାନେ ନାମ ଦେଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣିବା; ପରାର୍ଦ୍ଧକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କଳ୍ପର ସଂଖ୍ୟା ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।

ତାଵଚ୍ଛେଷୋଽପି କାଲୋଽସ୍ଯ ତସ୍ଯାନ୍ତେ ପ୍ରତିସୃଜ୍ଯତେ। ପର ଏଷ ପରାର୍ଦ୍ଧଞ୍ଚ ସଂଖ୍ଯାତଃ ସଂଖ୍ଯଯା ମଯା ।। ୩୯.

ଏତେ ଅଂଶ ତାଙ୍କର ଅବଶିଷ୍ଟ ସମୟ; ତାହାର ଶେଷରେ ପ୍ରଳୟ ହୁଏ। ଏହା ହେଉଛି ପରା ଓ ପରାର୍ଦ୍ଧ, ମୁଁ ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲି।

ଯସ୍ମାଦସ୍ଯ ପରଂ ଵୀର୍ଯଂ ପରମାଯୁଃ ପରନ୍ତପଃ। ପରା ଶକ୍ତିଃ ପରୋ ଧର୍ମ୍ମଃ ପରା ଵିଦ୍ଯା ପରା ଧୃତିଃ ।। ୩୯.

ଯେହেতୁ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ତାଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଶତ୍ରୁମାନେଙ୍କୁ ଦଳନ କରୁଥିବା, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି, ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଧୃତି ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।

ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଞାନଂ ପରମୈଶ୍ଵର୍ଯମେଵ ଚ। ତସ୍ମାତ୍ପରତରଂ ଭୂତଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋଽନ୍ଯନ୍ନ ଵିଦ୍ଯତେ ।। ୩୯.

ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାସନ ତାଙ୍କର। ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ, ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ।

ପରେ ସ୍ଥିତୋ ହ୍ଯେଷ ପରଃ ସର୍ଵାର୍ଥେଷୁ ତତଃ ପରଃ। ସଂଖ୍ଯାତସ୍ତୁ ପରୋ ବ୍ରହ୍ମା ତସ୍ଯାର୍ଦ୍ଧଂ ତୁ ପରାର୍ଦ୍ଧତା ।। ୩୯.

ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚରେ ବସିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଏହିପରି ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉପରେ। ସଂଖ୍ୟାରେ ବ୍ରହ୍ମା ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ତାହାର ଅର୍ଦ୍ଧକୁ 'ପରାର୍ଦ୍ଧ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସଂଖ୍ଯେଯଂ ଚାପ୍ଯସଂଖ୍ଯେଯଂ ସତତଂ ଚାପି ତଂ ତ୍ରିକମ୍। ସଂଖ୍ଯେଯଂ ସଂଖ୍ଯଯା ଦୃଷ୍ଟମପାରାର୍ଦ୍ଧାଦ୍ଵିଭାଷ୍ଯତେ ।। ୩୯.

ଏହି ସଂଖ୍ୟା ଗଣନୀୟ ଓ ଅଗଣନୀୟ ଦୁହେଁ, ଏହି ତ୍ରୟ ସଦା ଏଭଳି। ଯାହା ଗଣନୀୟ, ସେଠାରେ ଗଣନା ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ପରାର୍ଦ୍ଧ ଠାରୁ ଅଧିକ, ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ।

ରାଶୌ ଦୃଷ୍ଟେ ନ ସଂଖ୍ଯାସ୍ତି ତଦସଂଖ୍ଯସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍। ଆନନ୍ତ୍ଯଂ ସିକତାଖ୍ଯେଷୁ ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ ପଞ୍ଚଲକ୍ଷଣମ୍ ।। ୩୯.

ଏକ ଢେର ଦେଖିଲେ ଗଣନା ହୁଏ ନାହିଁ, ଏହା ଅଗଣନୀୟର ଚିହ୍ନ। ଅନନ୍ତତା ବାଳୁକା ଦାଣାରେ ଦେଖାଯାଏ, ପାଞ୍ଚଟି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।

ଈଶ୍ଵରୈସ୍ତତ୍ପ୍ରସଂଖ୍ଯାତଂ ଶୁଦ୍ଧତ୍ଵାଦ୍ଦିଵ୍ଯଦୃଷ୍ଟିଭିଃ। ଏଵଂ ଜ୍ଞାନପ୍ରତିଷ୍ଠତ୍ଵାତ୍ ସର୍ଵ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମାନୁପଶ୍ଯତି ।। ୩୯.

ଈଶ୍ୱରମାନେ ଏହାକୁ ଶୁଦ୍ଧତା ଓ ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଗଣନା କରିଛନ୍ତି। ଏଭଳି ଜ୍ଞାନ ନିଶ୍ଚିତ ହେବାରୁ ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି।

ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ତେ ସର୍ଵେ ନୈମିଷେଯାସ୍ତପସ୍ଵିନଃ। ବାଷ୍ପପର୍ଯ୍ଯାକୁଲାକ୍ଷାସ୍ତୁ ପ୍ରହର୍ଷାଦ୍ଘଦ୍ଘଦସ୍ଵରାଃ ।। ୩୯.

ଏହି କଥା ଶୁଣି ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ସମସ୍ତ ତପସ୍ବୀମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁ ଓ କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ କଥା କହିଲେ।

ପପ୍ରଚ୍ଛୁର୍ମାତରିଶ୍ଵାନଂ ସର୍ଵ୍ଵେ ତେ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନଃ। ବ୍ରହ୍ମଲୋକସ୍ତୁ ଭଗଵନ୍ ଯାଵନ୍ମାତ୍ରାନ୍ତରଃ ପ୍ରଭୋ ।। ୩୯.

ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମାତରିଶ୍ୱାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ହେ ପ୍ରଭୁ, ବ୍ରହ୍ମାଲୋକର ମାପ କେତେ?'

ଯୋଜନାଗ୍ରେଣ ସଂଖ୍ଯାତଃ ସାଧନଂ ଯୋଜନସ୍ଯ ତୁ। କ୍ରୋଶସ୍ଯ ଚ ପରୀମାଣଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ତତ୍ତ୍ଵତଃ ।। ୩୯.

ମୁଁ ଚାହେଁ, ଯଥାର୍ଥରେ ଯୋଜନାର ଗଣନା, ଯୋଜନାର ମାପ ଓ କ୍ରୋଶର ମାପ ଶୁଣିବାକୁ।

ତେଷାଂ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମାତରିଶ୍ଵା ଵିନୀତଵାକ୍। ଉଵାଚ ମଧୁରଂ ଵାକ୍ଯଂ ଯଥାଦୃଷ୍ଟଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍ ।। ୩୯.

ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ମାତରିଶ୍ୱା ନମ୍ର ଭାବେ ମଧୁର କଥା କହିଲେ, ଯେପରି ଦେଖିଥିଲେ ଓ ଯେପରି ଅନୁକ୍ରମ ଥିଲା।

ଵାଯୁରୁଵାଚ।। ଏତଦ୍ଵୋଽହଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରୃଣୁଧ୍ଵଂ ମେ ଵିଵକ୍ଷିତମ୍। ଅଵ୍ଯକ୍ତାଦ୍ଵ୍ଯକ୍ତଭାଗୋ ଵୈ ମହାସ୍ଥୂଲୋ ଵିଭାଷ୍ଯତେ ।। ୩୯.

ବାୟୁ କହିଲେ: ମୁଁ ତୁମମାନେଙ୍କୁ ଏହା କହିବି, ମୋର କଥା ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ। ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଯେଉଁ ଭାଗ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ସେଇ ମହାସ୍ଥୂଳ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ।

ଦଶୈଵ ମହତାଂ ଭାଗା ଭୂତାଦିଃ ସ୍ଥୂଲ ଉଚ୍ଯତେ। ଦଶଭାଗାଧିକଂ ଚାପି ଭୂତାଦିଃ ପରମାଣୁକଃ ।। ୩୯.

ଦଶଟି ମହତ୍ତ୍ୱର ଭାଗକୁ ଭୂତାଦି ସ୍ଥୂଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଭୂତାଦି ଦଶ ଭାଗ ଅଧିକ ହେଲେ, ସେହିଁକୁ ପରମାଣୁ କୁହନ୍ତି।

ପରମାଣୁଃ ସୁସୂକ୍ଷ୍ମସ୍ତୁ ବାଵଗ୍ରାହ୍ଯୋ ନ ଚକ୍ଷୁଷା। ଯଦଭେଦ୍ଯତମଂ ଲୋକେ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ପରମାଣୁ ତତ୍ ।। ୩୯.

ପରମାଣୁ ବହୁତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଚକ୍ଷୁରେ ଧରାଯାଏ ନାହିଁ। ଏହି ସଂସାରରେ ଯାହା ସବୁଠାରୁ ଅଖଣ୍ଡ, ସେହିଁକୁ ପରମାଣୁ ବୋଲି ବୁଝିବା।

ଜାଲାନ୍ତରଗତଂ ଭାନୋର୍ଯତ୍ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ରଜଃ। ପ୍ରଥମଂ ତତ୍ପ୍ରମାଣାନାଂ ପରମାଣୁଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ ।। ୩୯.

ଯେଉଁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧୂଳି ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଜାଲି ଭିତରୁ ପଡିଲେ ଦେଖାଯାଏ, ସେହିଁ ପରମାଣୁର ପ୍ରଥମ ମାପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅଷ୍ଟାନାଂ ପରମାଣୂନାଂ ସମଵାଯୋ ଯଦା ଭଵେତ୍ । ତ୍ରସରେଣୁଃ ସମାଖ୍ଯାତସ୍ତତ୍ପଦ୍ମରଜ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୩୯.

ଅଠଟି ପରମାଣୁ ଏକାଠି ହେଲେ ତାହାକୁ ତ୍ରସରେଣୁ କୁହନ୍ତି; ଏହିଁକୁ ପଦ୍ମରେଣୁ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

ତ୍ରସରେଣଵଶ୍ଚ ଯେଽପ୍ଯଷ୍ଟୌ ରଥରେଣୁସ୍ତୁ ସ ସ୍ମୃତଃ । ତେଽପ୍ଯଷ୍ଟୌ ସମଵାଯସ୍ଥା ବାଲାଗ୍ରଂ ତତ୍ସ୍ମୃତଂ ବୁଧୈଃ ।। ୩୯.

ଅଠଟି ତ୍ରସରେଣୁ ଏକାଠି ହେଲେ ରଥରେଣୁ କୁହାଯାଏ; ଏଠି ମଧ୍ୟ ଅଠଟି ଏକାଠି ହେଲେ, ତାହାକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ କେଶର ଟିପ୍ ପରି ମନେ କରନ୍ତି।

ବାଲାଗ୍ରାଣ୍ଯଷ୍ଟ ଲିକ୍ଷା ସ୍ଯାଦ୍ଯୂକା ତଚ୍ଚାଷ୍ଟକଂ ଭଵେତ୍। ଯୂକାଷ୍ଟକଂ ଯଵଂ ପ୍ରାହୁରଙ୍ଗୁଲନ୍ତୁ ଯଵାଷ୍ଟକମ୍ ।। ୩୯.

ଅଠଟି କେଶର ଟିପ୍ ଏକ ଲିକ୍ଷା ହୁଏ, ଅଠଟି ଲିକ୍ଷା ଏକ ଯୁକା ହୁଏ; ଅଠଟି ଯୁକା ଏକ ଯବ ହୁଏ, ଅଠଟି ଯବ ଏକ ଅଙ୍ଗୁଳ ହୁଏ।

ଦ୍ଵାଦଶାଙ୍ଗୁଲପର୍ଵ୍ଵାଣି ଵିତସ୍ତିସ୍ଥାନମୁଚ୍ଯତେ। ରତ୍ନିଶ୍ଚାଙ୍ଗୁଲପର୍ଵାଣି ଵିଜ୍ଞେଯୋ ହ୍ଯେକଵିଂଶତିଃ ।। ୩୯.

ବାରଟି ଅଙ୍ଗୁଳ ଯୋଗୁ ଏକ ଭୁଜପାଟି ହୁଏ; ଏକ ରତ୍ନି ଏକୋଇଶଟି ଅଙ୍ଗୁଳ ହୁଏ।

ଚତ୍ଵାରି ଵିଂଶତିଶ୍ଚୈଵ ହସ୍ତଃ ସ୍ଯାଦଙ୍ଗୁଲାନି ତୁ। କିଷ୍କୁର୍ଦ୍ଵିରତ୍ନିର୍ଵିଜ୍ଞେଯୋ ଦ୍ଵିଚତ୍ଵାରିଂଶଦଙ୍ଗୁଲଃ ।। ୩୯.

ହସ୍ତକୁ ଚବିଶଟି ଆଙ୍ଗୁଳ ଦ୍ୱାରା ମାପାଯାଏ; କିଶ୍କୁର୍ଦ୍ (କଣ୍ଡ) ଦୁଇ ହସ୍ତ ଦୀର୍ଘ ହୁଏ, ଯାହା ଏକାଳିଶି ଆଙ୍ଗୁଳ ହୁଏ।

ଷଣ୍ଣଵତ୍ଯଙ୍ଗୁଲଞ୍ଚୈଵ ଧନୁରାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ। ଏତଦ୍ଗଵ୍ଯୂତିସଂଖ୍ଯାଯାଂ ପାଦାନାଂ ଧନୁଷଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୯.

ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି, ଧନୁଷ ଛଅନବ୍ବେ ଆଙ୍ଗୁଳ ଦୀର୍ଘ ହୁଏ; ଏହି ମାପକୁ ଗବ୍ୟୁତିର ପାଦ ଓ ଧନୁଷ ମାପ ଭାବେ ମନେ କରାଯାଏ।

ଧନୁର୍ଦଣ୍ଡୋ ଯୁଗଂ ନାଲୀ ତୁଲ୍ଯାନ୍ଯେତାନ୍ଯଥାଙ୍ଗୁଲୈଃ। ଧନୁଷସ୍ତ୍ରିଶତଂ ନଲ୍ଵମାହୁଃ ସଂଖ୍ଯାଵିଦୋ ଜନାଃ ।। ୩୯.

ଧନୁଷ, ଦଣ୍ଡ, ଯୁଗ ଓ ନଳୀ—ଏସବୁ ଏହି ଆଙ୍ଗୁଳ ମାପରେ ସମାନ; ଯେଉଁମାନେ ଗଣନା ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି ତିନିଶଏ ଧନୁଷ ଏକ ନଳ୍ବ ହୁଏ।

ଧନୁଃସହସ୍ରେ ଦ୍ଵେ ଚାପି ଗଵ୍ଯୂତିରୁପଦିଶ୍ଯତେ। ଅଷ୍ଟୌ ଧନୁଃସହସ୍ରାଣି ଯୋଜନନ୍ତୁ ଵିଧୀଯତେ ।। ୩୯.

ଦୁଇ ହଜାର ଧନୁଷକୁ ଗବ୍ୟୁତି ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି; ଆଠ ହଜାର ଧନୁଷ ଏକ ଯୋଜନ ହୁଏ।

ଏତେନ ଧନୁଷା ଚୈଵ ଯୋଜନଂ ତୁ ସମାପ୍ଯତେ। ଏତତ୍ସହସ୍ରଂ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ଶକ୍ରକ୍ରୋଶାନ୍ତରନ୍ତଥା ।। ୩୯.

ଏହି ଧନୁଷ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ ଏକ ଯୋଜନ ହୁଏ; ଏହାର ହଜାରଟିକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦୁଇଟି ହାଙ୍କାର ମଧ୍ୟର ଦୂରତା ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ।

ଯୋଜନାନାନ୍ତୁ ସଂଖ୍ଯାତଂ ସଂଖ୍ଯାଜ୍ଞାନଵିଶାରଦୈଃ। ଏତେନ ଯୋଜନାଗ୍ରେଣ ଶ୍ରୃଣୁଧ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋଽନ୍ତରମ୍ ।। ୩୯.

ଯୋଜନର ସଂଖ୍ୟାକୁ ଗଣନାରେ ପାରଙ୍ଗତମାନେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିଛନ୍ତି; ଏହି ଯୋଜନ ମାପ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସ୍ଥାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତର ଦୂରତାକୁ ଶୁଣନ୍ତୁ।

ମହୀତଲାତ୍ସହସ୍ରାଣାଂ ଶତାଦୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଦିଵାକରଃ। ଦିଵାକରାତ୍ସହସ୍ରେଣ ତାଵଦୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ନିଶାକରଃ ।। ୩୯.

ପୃଥିବୀର ତଳରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି; ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଏହି ଦୂରତାରେ ଏକ ହଜାର ଯୋଜନ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି।

ପୂର୍ଣଂ ଶତସହସ୍ରନ୍ତୁ ଯୋଜନାନାଂ ନିଶାକରାତ୍। ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଲଂ କୃତ୍ସ୍ନମୁପରିଷ୍ଟାତ୍ପ୍ରକାଶତେ ।। ୩୯.

ଚନ୍ଦ୍ରମାରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ସମସ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।