ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ସୂର୍ଯଧ୍ରୁଵାନ୍ତରଂ ଯଚ୍ଚ ସ୍ଵର୍ଗଲୋକୋ ଦିଵଃ ସ୍ମୃତଃ। ଧ୍ରୁଵାଜ୍ଜନାନ୍ତରଂ ଯଚ୍ଚ ମହର୍ଲୋକସ୍ତଦୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୯.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଧ୍ରୁବ ମଧ୍ୟର ଯେଉଁ ଅଞ୍ଚଳ, ସେଠାକୁ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଧ୍ରୁବ ଠାରୁ ଜନଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେଉଁ ଅଞ୍ଚଳ, ସେଠାକୁ ମହର୍ଲୋକ କୁହାଯାଏ।

ଵିଖ୍ଯାତାଃ ସପ୍ତଲୋକାସ୍ତୁ ତେଷାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସିଦ୍ଧଯଃ। ଭୂର୍ଲୋକଵାସିନଃ ସର୍ଵେ ହ୍ଯନ୍ନାଦାସ୍ତୁ ରମାତ୍ମକାଃ ।। ୩୯.

ଏହି ସପ୍ତ ଲୋକ ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ; ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ସିଦ୍ଧି ବିଷୟରେ କହିବି। ଭୂର୍ଲୋକରେ ବସୁଥିବା ସମସ୍ତେ ଖାଦ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ସ୍ୱଭାବର।

ଭୁଵେ ସ୍ଵର୍ଗେ ଚ ଯେ ସର୍ଵେ ସୋମପା ଆଜ୍ଯପାଶ୍ଚ ତେ। ଚତୁର୍ଥେ ଯେଽପି ଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ମହ ର୍ଲୋକଂ ସମାଶ୍ରିତାଃ ।। ୩୯.

ଭୁଵଃ ଓ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସୋମ ଓ ଘିଅ ପାନ କରନ୍ତି; ଚତୁର୍ଥ ମହର୍ଲୋକରେ ଯେଉଁମାନେ ବସନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

ଵିଜ୍ଞେଯା ମାନସୀ ତେଷାଂ ସିଦ୍ଧିର୍ଵୈ ପଞ୍ଚଲକ୍ଷଣା। ସଦ୍ଯଶ୍ଚୋତ୍ପଦ୍ଯତେ ତେଷାଂ ମନସା ସର୍ଵ୍ଵମୀପ୍ସିତମ୍ ।। ୩୯.

ସେମାନଙ୍କ ସିଦ୍ଧି ମନସିକ ଓ ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର; ସେମାନେ ଯାହା ଚାହାନ୍ତି, ତାହା ସେମାନଙ୍କ ମନରେ ତୁରନ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଏତେ ଦୈଵା ଯଜନ୍ତେ ଵୈ ଯଜ୍ଞୈଃ ସର୍ଵୈଃ ପରସ୍ପରମ୍। ଅତୀତାନ୍ ଵର୍ତମାନାଂଶ୍ଚ ଵର୍ତ୍ତମାନାନନାଗତାନ୍ ।। ୩୯.

ଏହି ଦେବତାମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପରକୁ ପୂଜନ୍ତି—ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା।

ପ୍ରଥମାନନ୍ତରୈରିଷ୍ଟ୍ଵା ହ୍ଯନ୍ତରାଃ ସାମ୍ପ୍ରତୈଃ ପୁନଃ। ନିଵର୍ତ୍ତତୀତ୍ଯାସମ୍ବନ୍ଧୋଽତୀତେ ଦେଵଗଣେ ତତଃ ।। ୩୯.

ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ପରେ, ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଦେବତାମାନେ ପୁନି ବର୍ତ୍ତମାନ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି; ଏହିପରି ଅତୀତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ରହିନଥାଏ।

ଵିନିଵୃତ୍ତାଧିକାରାଣାଂ ସିଦ୍ଧିସ୍ତେଷାନ୍ତୁ ମାନସୀ। ତେଷାନ୍ତୁ ମାନସୀ ଜ୍ଞେଯା ଶୁଦ୍ଧା ସିଦ୍ଧିପରମ୍ପରା ।। ୩୯.

ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଅଧିକାର ସମାପ୍ତ ହୋଇଛି, ସେମାନଙ୍କ ସିଦ୍ଧି ମନସିକ; ସେମାନଙ୍କ ସଫଳତା ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ସିଦ୍ଧିର ଅନୁକ୍ରମ ମନସିକ ଭାବରେ ଜଣାଯିବ।

ଉକ୍ତା ଲୋକାଶ୍ଚ ଚତ୍ଵାରୋ ଜନସ୍ଯାନୁଵିଧିସ୍ତଥା। ସମାସେନ ମଯା ଵିପ୍ରା ଭୂଯସ୍ତଂ ଵର୍ତ୍ତଯାମି ଵଃ ।। ୩୯.

ଚାରିଟି ଲୋକ ଓ ଜନଲୋକର ଅନୁକ୍ରମ ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସଂକ୍ଷେପରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି; ଏବେ ଆଉ ଏହାର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଦେବି।

ଵାଯୁରୁଵାଚ।। ମରୀଚିଃ କଶ୍ଯପୋ ଦକ୍ଷୋ ଵସିଷ୍ଠଶ୍ଚାଙ୍ଗିରା ଭୃଗୁଃ। ପୁଲସ୍ତ୍ଯଃ ପୁଲହଶ୍ଚୈଵ କ୍ରତୁରିତ୍ଯେଵମାଦଯଃ ।। ୩୯.

ବାୟୁ କହିଲେ—ମରୀଚି, କଶ୍ୟପ, ଦକ୍ଷ, ବଶିଷ୍ଠ, ଅଙ୍ଗିରା, ଭୃଗୁ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ ଓ କ୍ରତୁ—ଏହିମାନେ ପ୍ରମୁଖ ଋଷିମାନେ।

ପୂର୍ଵଂ ତେ ସଂପ୍ରସୂଯନ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ମନସା ଇହ। ତତଃ ପ୍ରଜାଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯ ଜନମେଵାଶ୍ରଯନ୍ତି ତେ ।। ୩୯.

ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମନରୁ ଏଠାରେ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ; ପରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାକୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ସେମାନେ ଜନ ଲୋକକୁ ଅଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।

କଲ୍ପଦାହପ୍ରଦୀପ୍ତେଷୁ ତଦା କାଲେଷୁ ତେଷୁ ଵୈ। ଭୂରା ଦିଷୁ ମହାନ୍ତେଷୁ ଭୃଶଂ ଵ୍ଯାପ୍ତେଷ୍ଵଥାଗ୍ନିନା ।। ୩୯.

ଯେତେବେଳେ କଳ୍ପର ଶେଷର ଅଗ୍ନି ଦହିଉଠେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ, ବଡ଼ ଭୂମି ଅଞ୍ଚଳରେ, ଭୂମି ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରଚୁର ଭାବରେ ଆବୃତ ହୁଏ।

ଶିଖା ସଂଵର୍ତ୍ତକା ଜ୍ଞେଯା ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତି ସଦା ଜନାଃ। ଯାମାଦଯୋ ଗଣାଃ ସର୍ଵେ ମହର୍ଲୋକନିଵାସିନଃ ।। ୩୯.

ସଂବର୍ତ୍ତକ ନାମକ ଅଗ୍ନିଶିଖାକୁ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ; ଯମ ଆଦି ସମସ୍ତ ଗଣ, ମହର୍ଲୋକର ଅବସ୍ଥିତି ଥିବା ସମସ୍ତ ଜଣ, ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି।

ମହର୍ଲୋକେଷୁ ଦୀପ୍ତେଷୁ ଜନମେଵାଶ୍ରଯନ୍ତି ତେ। ସର୍ଵେ ସୂକ୍ଷ୍ମଶରୀରାସ୍ତେ ତତ୍ରସ୍ଥାସ୍ତୁ ଭଵନ୍ତି ତେ ।। ୩୯.

ମହର୍ଲୋକ ଜଳିଉଠିଲେ, ସେମାନେ ଜନ ଲୋକକୁ ଅଶ୍ରୟ କରନ୍ତି; ସମସ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ଥିବା ଜଣେ, ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି।

ତେଷାଂ ତେ ତୁଲ୍ଯସାମର୍ଥ୍ଯାସ୍ତୁଲ୍ଯମୂର୍ତ୍ତିଧରାସ୍ତଥା । ଜନ ଲୋକେ ଵିଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ଯାଵତ୍ସଂପ୍ଲଵତେ ଜଗତ୍ ।। ୩୯.

ସମାନ ଶକ୍ତି ଓ ଦେହ ଥିବା ସେମାନେ, ଜନ ଲୋକରେ ଯେତେବେଳେ ଜଗତ ଲୟ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଥାନ୍ତି।

ଵ୍ଯୁଷ୍ଟାଯାନ୍ତୁ ରଜନ୍ଯାଂ ଵୈ ବ୍ରହ୍ମଣୋଽଵ୍ଯକ୍ତଯୋନିନଃ। ଅହରାଦୌ ପ୍ରସୂଯନ୍ତେ ପୂର୍ଵଵତ୍କ୍ରମଶାସ୍ତ୍ଵିହ ।। ୩୯.

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଅଦୃଶ୍ୟ ଉତ୍ପତ୍ତି ନିଶା ଶେଷ ହେଲେ, ଦିନର ଆରମ୍ଭରେ, ପୂର୍ବର ପରି ଏଠାରେ ପ୍ରତିକ୍ରମାନୁସାରେ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵାଦଯଃ ସର୍ଵେ ମରୀଚ୍ଯନ୍ତାସ୍ତୁ ସାଧକାଃ। ଦେଵାସ୍ତେ ଵୈ ପୁନସ୍ତେଷାଂ ଜାଯନ୍ତେ ନିଧନେଷ୍ଵିହ ।। ୩୯.

ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଆଦି ମରୀଚି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ସାଧକ ଓ ଦେବତାମାନେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏଠାରେ ପୁନଃ ନିଧନ ସମୟରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।

ଯାମାଦଯଃ କ୍ରମେଣୈଵ କନିଷ୍ଠାଦ୍ଯାଃ ପ୍ରଜାପତେଃ। ପୂର୍ଵଂ ପୂର୍ଵଂ ପ୍ରସୂଯନ୍ତେ ପଶ୍ଚିମେ ପଶ୍ଚଚିମାସ୍ତଥା। ଦେଵାନ୍ଵଯେ ଦେଵତା ହି ସପ୍ତ ସମ୍ଭୂତଯଃ ସ୍ମୃତାଃ। ଵ୍ଯତୀତାଃ କଲ୍ଯଜାସ୍ତେଷାଂ ତିସ୍ରଃ ଶିଷ୍ଟାସ୍ତଥା ପରେ ।। ୩୯.

ଯମ ଆଦି ଗଣ, କ୍ରମରେ କନିଷ୍ଠ ଆରମ୍ଭରୁ ପୂର୍ବରେ ପୂର୍ବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ପରେ ପରେ ଅନ୍ୟମାନେ ଆସନ୍ତି; ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସାତି ଦେବତା ପିଢି ମନେ ରଖାଯାଇଛି; ଏହାରୁ କଳିଯୁଗରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବାମାନେ ଶେଷ ହୋଇଗଲେ, ତିନିଟି ପିଢି ଆଗକୁ ରହିଛି।

ଆଵର୍ତ୍ତମାନା ଦେଵାସ୍ତେ କ୍ରମେଣୈତେ ନ ସର୍ଵ୍ଵଶଃ। ଗତ୍ଵା ଜଵନ୍ତଵୀଭାଵନ୍ଦଶକୃତ୍ଵଃ ପୁନଃ ପୁନଃ ।। ୩୯.

ଏହି ଦେବମାନେ କ୍ରମରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ଏକସାଥି ନୁହଁ; ଜବନ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଦଶବାର ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ପୁନଃ ପୁନଃ ଫେରନ୍ତି।

ତତସ୍ତେ ଵୈ ଗଣାଃ ସର୍ଵ୍ଵେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭାଵେଷ୍ଵନିତ୍ଯତାମ୍। ଭାଵିନୋଽର୍ଥସ୍ଯ ଚ ବଲାତ୍ ପୁଣ୍ଯାଖ୍ଯାତିବଲେନ ଚ ।। ୩୯.

ତାପରେ, ସମସ୍ତ ଭାବରେ ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖି, ପୁଣ୍ୟ ନାମକ ଶକ୍ତି ଓ ଆଗକୁ ଆସିବା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା,

ନିଵୃତ୍ତଵୃତ୍ତଯଃ ସର୍ଵେ ସ୍ଵସ୍ଥାଃ ସୁମନସସ୍ତଥା। ଵୈରାଜେ ତୂପପଦ୍ଯନ୍ତେ ଲୋକମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ତଜ୍ଜନମ୍ ।। ୩୯.

ସମସ୍ତେ ନିବୃତ୍ତ କ୍ରିୟା, ସ୍ୱସ୍ଥ ଓ ଭଲ ମନ ଥିବା, ତଜ୍ଜନ ଲୋକକୁ ଛାଡ଼ି, ବୈରାଜ ଲୋକରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।

ତତୋଽନ୍ଯେନୈଵ କାଲେନ ନିତ୍ଯଯୁକ୍ତାସ୍ତପସ୍ଵିନଃ। କଥନାଚ୍ଚୈଵ ଧର୍ମସ୍ଯ ତେଷାଂ ତେ ଜଜ୍ଞିରେଽନ୍ଵଯେ ।। ୩୯.

ତାପରେ, ଅନ୍ୟ ଏକ ସମୟରେ, ସଦା ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ତପସ୍ୱୀମାନେ, ଧର୍ମର କଥା ଦ୍ୱାରା, ସେମାନଙ୍କ ପିଢିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।

ଈହୋତ୍ପନ୍ନାସ୍ତତସ୍ତେ ଵୈ ସ୍ଥାନା ଆପୂରଯନ୍ତ୍ଯୁତ। ଦେଵତ୍ଵେ ଚ ଋଷିତ୍ଵେ ଚ ମନୁଷ୍ଯନ୍ଵେ ଚ ସର୍ଵଶଃ ।। ୩୯.

ତାପରେ, ଏଠାରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବାମାନେ, ଦେବତା, ଋଷି ଓ ମନୁଷ୍ୟ ଭାବରେ ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ପୂରଣ କରନ୍ତି।

ଏଵଂ ଦେଵଗଣାଃ ସର୍ଵେ ଦଶକୃତ୍ଵୋ ନିଵର୍ତ୍ତ୍ଯ ଵୈ। ଵୈରାଜେଷୂପପନ୍ନାସ୍ତେ ଦଶ ତିଷ୍ଠନ୍ତ୍ଯୁପପ୍ଲଵାନ୍ ।। ୩୯.

ଏଭଳି, ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ, ଦଶବାର ଫେରି, ବୈରାଜ ଲୋକରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଦଶ ଉପପ୍ଲବ ଅବଧି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହନ୍ତି।

ପୂର୍ଣେ ପୂର୍ଣେ ତତଃ କଲ୍ପେ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଵୈରାଜକେ ପୁନଃ। ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଵିଵର୍ତ୍ତଂତେ ପୂର୍ଵ୍ଵପୂର୍ଵ୍ଵକ୍ରମେଣ ତୁ ।। ୩୯.

ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ବୈରାଜ ଲୋକରେ ରହି, ପୁନଃ ପୂର୍ବପରି କ୍ରମରେ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲନ୍ତି।

ଏତସ୍ମିନ୍ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ତୁ କଲ୍ପେ ଵୈରାଜକେ ଗତେ। ଵୈରାଜଂ ପୁନରପ୍ଯେକେ କଲ୍ପସ୍ଥାନମକଲ୍ପଯନ୍ ।। ୩୯.

ଏହି ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକରେ ବୈରାଜ କଳ୍ପ ଶେଷ ହେଲେ, କିଛି ଜଣେ ପୁନଃ ବୈରାଜକୁ କଳ୍ପର ସ୍ଥାନ ଭାବେ ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି।

ଏଵଂ ପୂର୍ଵ୍ଵାନୁପୂର୍ଵ୍ଯେଣ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଗତେନ ଵୈ। ଏଵଂ ତେଷୁ ଵ୍ଯତୀତେଷୁ ତପସା ପରିକଲ୍ପିତେ। ଵୈରାଜେ ତୂପପଦ୍ଯନ୍ତେ ଦଶକୃତ୍ଵୋ ନିଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୩୯.

ଏଭଳି, ପୂର୍ବପରି କ୍ରମରେ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିଥିବା ଏବଂ ଏହି ମାନେ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିତ, ବୈରାଜ ଲୋକରେ ଦଶବାର ଫେରି ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।

ଏଵଂ ଦେଵଯୁଗାନୀହ ଵ୍ଯତୀତାନି ସହସ୍ରଶଃ। ନିଧନଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ତୁ ଗତାନାମୃଷିଭିଃ ସହ ।। ୩୯.

ଏଭଳି, ଏଠାରେ ହଜାର ଦେବ ଯୁଗ ଶେଷ ହୋଇଛି, ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକର ନିଧନକୁ ଯାଇଥିବା ଋଷିମାନେ ସହ।

ସୂତ ଉଵାଚ।. ନ ଶକ୍ଯମାନୁପୂର୍ଵେଣ ତେଷାଂ ଵକ୍ତୁଂ ପ୍ରଵିସ୍ତରମ୍। ଅନାଦିତ୍ଵାଚ୍ଚ କାଲସ୍ଯ ହ୍ଯସଂ ଖ୍ଯାନାଚ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ। ଏଵମେଵ ନ ସନ୍ଦେହୋ ଯଥାଵତ୍କଥିତଂ ମଯା ।। ୩୯.

ସୂତ କହିଲେ — ସମୟର ଆରମ୍ଭ ନାହିଁ, ଏବଂ ସବୁ କଥା ଅପରିଚିତ ଅଟୁଟ; ତେଣୁ ଏହାକୁ ଅନୁକ୍ରମରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ମୁଁ ଯେ କଥା କହିଛି, ଏହି ଭଳି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ହେଉଛି।

ତଦୁପଶ୍ରୁତ୍ଯ ଵାକ୍ଯାର୍ଥମୃଷଯଃ ସଂଶଯାନ୍ଵିତାଃ। ସୂତମାହୁଃ ପୁରାଣଜ୍ଞଂ ଵ୍ଯାସଶିଷ୍ଯଂ ମହା ମତିମ୍ ।। ୩୯.

ସୂତଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଋଷିମାନେ ସନ୍ଦେହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ବଡ଼ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ପୁରାଣ ଜ୍ଞ ସୂତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।