ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ସ୍ଵର୍ଲୋକୋ ଵୈ ଦିଵଂ ହ୍ଯେତତ୍ପୁରାଣେ ନିଶ୍ଚଯଂ ଗତମ୍। ଭୂତସ୍ଯାଧିପତିଶ୍ଚାଗ୍ନିସ୍ତତୋ ଭୂତପତିଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୯.

ସ୍ୱର୍ଲୋକ ହେଉଛି ସ୍ୱର୍ଗ, ଏହା ପୁରାଣରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ଭୂଲୋକର ଅଧିପତି ଅଗ୍ନି, ଏହିକାରଣରୁ ସେ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଧିପତି ଭାବେ ପରିଚିତ।

ଵାଯୁର୍ଭୁଵସ୍ଯାଧିପତିସ୍ତେନ ଵାଯୁର୍ଭୁଵପତିଃ। ଭଵ୍ଯସ୍ଯ ସୂର୍ଯୋଽଧିପତିସ୍ତେନ ସୂର୍ଯୋ ଦିଵସ୍ପତିଃ ।। ୩୯.

ବାୟୁ ହେଉଛନ୍ତି ଭୁଵର୍ଲୋକର ଅଧିପତି, ଏହିକାରଣରୁ ବାୟୁଙ୍କୁ ଭୁଵପତି କୁହାଯାଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ସ୍ୱର୍ଲୋକର ଅଧିପତି, ଏହିକାରଣରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦିବସ୍ପତି କୁହାଯାଏ।

ମହେତି ଵ୍ଯାହୃତେନୈଵଂ ମହର୍ଲୋକସ୍ତତୋଽଭଵତ୍। ଵିନିଵୃତ୍ତାଧିକାରାଣାଂ ଦେଵାନାଂ ତତ୍ର ଵୈ କ୍ଷଯଃ ।। ୩୯.

'ମହଃ' ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ସହିତ ମହର୍ଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସେଠାରେ ଯେଉଁ ଦେବତାମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସେମାନେ ରହନ୍ତି।

ଜନସ୍ତୁ ପଞ୍ଚମୋ ଲୋକସ୍ତସ୍ମାଜ୍ଜାଯନ୍ତି ଵୈ ଜନାଃ । ତାସାଂ ସ୍ଵାଯଂଭୁଵାଦ୍ଯାନାଂ ପ୍ରଜାନାଂ ଜନନାଜ୍ଜନଃ ।। ୩୯.

ଜନଲୋକ ପଞ୍ଚମ ଲୋକ, ଯାଠାରୁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି; ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଏଠାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାରୁ ଏହାକୁ 'ଜନ' କୁହାଯାଏ।

ଯାସ୍ତାଃ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵାଦ୍ଯା ହି ପୁରସ୍ତାତ୍ପରିକୀର୍ତ୍ତିତାଃ। କଲ୍ପଦଗ୍ଧେ ତଦା ଲୋକେ ପ୍ରତିଷ୍ଠନ୍ତି ତଦା ତପଃ ।। ୩୯.

ଯେଉଁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସନ୍ତାନ ପୂର୍ବରୁ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଥିଲେ, କଳ୍ପ ସମାପ୍ତିରେ ଯେତେବେଳେ ଲୋକ ଦହିଯାଏ, ସେମାନେ ତପୋଲୋକରେ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି।

ଋଭୁଃ ସନତ୍କୁମାରାଦ୍ଯା ଯତ୍ର ସନ୍ତ୍ଯୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵରେତସଃ । ତପସା ଭାଵିତାତ୍ମାନସ୍ତତ୍ର ସନ୍ତୀତି ଵା ତପଃ ।। ୩୯.

ଏଠାରେ ତପୋଲୋକରେ ଋଭୁ, ସନତ୍କୁମାର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁମାନେ ସଦା ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ତାଙ୍କର ମନ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇଛି, ସେମାନେ ଏଠାରେ ରହନ୍ତି; ଏହିକାରଣରୁ ଏହାକୁ ତପୋଲୋକ କୁହାଯାଏ।

ସତ୍ଯେତି ବ୍ରହ୍ମଣଃ ଶବ୍ଦଃ ସତ୍ତାମାତ୍ରସ୍ତୁ ସଃ ସ୍ମୃତଃ। ବ୍ରହ୍ମଲୋକସ୍ତତଃ ସତ୍ଯଂ ସପ୍ତମଃ ସ ତୁ ଭାସ୍କରଃ ।। ୩୯.

'ସତ୍ୟ' ବୋଲି ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ଶବ୍ଦ, ଏହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତା ବୋଲି ମନାଯାଏ; ଏହିକାରଣରୁ ସପ୍ତମ ଓ ସବୁଠାରୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସତ୍ୟଲୋକକୁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ କୁହାଯାଏ।

ଗନ୍ଧର୍ଵାପ୍ସରସୋ ଯକ୍ଷା ଗୁହ୍ଯକାସ୍ତୁ ସରାକ୍ଷସାଃ। ସର୍ଵଭୂତପିଶାଚାଶ୍ଚ ନାଗାଶ୍ଚ ସହ ମାନୁଷୈଃ। ସ୍ଵର୍ଲୋକଵାସିନଃ ସର୍ଵେ ଦେଵା ଭୁଵିନିଵାସିନଃ ।। ୩୯.

ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ଯକ୍ଷ, ଗୁହ୍ୟକ, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ, ସମସ୍ତ ପିଶାଚ, ନାଗ ଓ ମାନବମାନେ—ଏହି ସମସ୍ତେ ସ୍ୱର୍ଲୋକର ବାସିନ୍ଦା; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଭୂଲୋକରେ ବାସ କରନ୍ତି।

ମରୁତୋ ମାତରିଶ୍ଵାନୋ ରୁଦ୍ରା ଦେଵାସ୍ତଥାଶ୍ଵିନୌ। ଅନିକେତାନ୍ତରିକ୍ଷାସ୍ତେ ଭୁଵର୍ଲୌକ୍ଯା ଦିଵୌକସଃ ।। ୩୯.

ମାରୁତ, ମାତରିଶ୍ୱାନ, ରୁଦ୍ର, ଆଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଓ ଦେବତାମାନେ—ଏମାନେ ଅନିଶ୍ଚିତ ଅବସ୍ଥାନରେ ଅନ୍ତରିକ୍ଷରେ ବାସ କରନ୍ତି, ଏହିକାରଣରୁ ଏମାନେ ଭୁଵର୍ଲୋକ ଓ ସ୍ୱର୍ଲୋକର ବାସିନ୍ଦା ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।

ଆଦିତ୍ଯା ଋଭଵୋ ଵିଶ୍ଵେ ସାଧ୍ଯାଶ୍ଚ ପିତରସ୍ତଥା। ଋଷଯୋଽଙ୍ଗିରସଶ୍ଚୈଵ ଭୁଵର୍ଲ୍ଲୋକଂ ସମାଶ୍ରିତାଃ ।। ୩୯.

ଆଦିତ୍ୟ, ଋଭୁ, ବିଶ୍ୱେଦେବ, ସାଧ୍ୟ, ପିତୃ, ଋଷି ଓ ଆଙ୍ଗିରସମାନେ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଭୁଵର୍ଲୋକରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି।

ଏତେ ଵୈମାନିକା ଦେଵାସ୍ତାରାଗ୍ରହନିଵାସିନଃ। ଇତ୍ଯେତେ କ୍ରମଶଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ବ୍ରହ୍ମଵ୍ଯାହାରସମ୍ଭଵାଃ ।। ୩୯.

ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ତାରା ଓ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆକାଶରେ ବାସ କରନ୍ତି; ଏମାନେ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା କ୍ରମକ୍ରମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା।

ଭୂର୍ଲୋକପ୍ରଥମା ଲୋକା ମହଦନ୍ତାଶ୍ଚ ତେ ସ୍ମୃତାଃ। ଆରଭ୍ଯନ୍ତେ ତୁ ତନ୍ମାତ୍ରୈଃ ଶୁଦ୍ଧାସ୍ତେଷାଂ ପରସ୍ପରମ୍ ।। ୩୯.

ଭୂର୍ଲୋକରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଯେଉଁ ମହତ୍ ନାମକ ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ପବିତ୍ର, ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଅନ୍ୟଅନ୍ୟରୁ ଅଲଗା ଅଛି।

ଶୁକ୍ରାଦ୍ଯାଶ୍ଚାକ୍ଷୁଷାନ୍ତାଶ୍ଚ ଯେ ଵ୍ଯତୀତା ଭୁଵଂ ଶ୍ରିତାଃ। ମହର୍ଲୋକଶ୍ଚତୁର୍ଥସ୍ତୁ ତସ୍ମିଂସ୍ତେ କଲ୍ପଵାସିନଃ ।। ୩୯.

ଶୁକ୍ର ଠାରୁ ଚାକ୍ଷୁଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେଉଁମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ, ସେମାନେ ଚତୁର୍ଥ ମହର୍ଲୋକରେ ବସିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି, ଏଠାରେ ସେମାନେ ଏକ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାସ କରନ୍ତି।

ଭୂର୍ଲୋକପ୍ରଥମା ଲୋକା ମହଦନ୍ତାଶ୍ଚ ଯେ ସ୍ମୃତାଃ। ତାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ସପ୍ତ ସୂର୍ଯାସ୍ତେ ଅର୍ଚ୍ଚିର୍ଭିର୍ନିଦହନ୍ତି ଵୈ ।। ୩୯.

ଭୂର୍ଲୋକରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଯେଉଁ ସପ୍ତଟି ମହତ୍ ନାମକ ଲୋକ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦହନ କରିଦେଇଥାଏ।

ମରୀଚିଃ କଶ୍ଯପୋ ଦକ୍ଷସ୍ତଥା ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵୋଽଙ୍ଗିରାଃ । ଭୃଗୁଃ ପୁଲସ୍ତ୍ଯଃ ପୁଲହଃ କ୍ରତୁରିତ୍ଯେଵମାଦଯଃ ।। ୩୯.

ମରୀଚି, କଶ୍ୟପ, ଦକ୍ଷ, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ, ଅଙ୍ଗିରା, ଭୃଗୁ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, ଏବଂ କ୍ରତୁ—ଏହିମାନେ ପ୍ରମୁଖ ଋଷିମାନେ।

ପ୍ରଜାନାଂ ପତଯଃ ସର୍ଵେ ଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ତତ୍ର ତୈଃ ସହ। ନିଃସତ୍ତ୍ଵା ନିର୍ମମାଶ୍ଚୈଵ ତତ୍ର ତେ ହ୍ଯୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵରେତସଃ ।। ୩୯.

ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାପତିମାନେ ସେଠାରେ ସେମାନଙ୍କ ସହ ବସନ୍ତି; ସେଠାରେ ସେମାନେ ଆସକ୍ତି ଓ ମମତାରୁ ଶୂନ୍ୟ, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଶକ୍ତିର ଧାରକ।

ଋଭୁଃ ସନତ୍କୁମାରାଦ୍ଯା ଵୈରାଜ୍ଯାସ୍ତେ ତପୋଧନାଃ। ମନ୍ଵନ୍ତରାଣାଂ ସର୍ଵେଷାଂ ସାଵର୍ଣାନାଂ ତତଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶାନାଂ ସର୍ଵେଷାଂ ପୁନରାଵୃତ୍ତିହେତଵଃ ।। ୩୯.

ଋଭୁ, ସନତ୍କୁମାର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଭୂତପୂର୍ବକ ବୈରାଜଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ତପସ୍ୟାରେ ଧନୀ, ସମସ୍ତ ସାବର୍ଣ୍ଣି ମନୁମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଚୌଦ୍ଦ ମନୁଙ୍କ ପୁନର୍ବାର ଆଗମନର କାରଣ।

ଯୋଗଂ ତପଶ୍ଚ ସତ୍ଯଞ୍ଚ ସମାଧାଯ ତଦାତ୍ମନି। ଷଷ୍ଠେ କାଲେ ନିଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ତତ୍ତଦାହର୍ଵିପର୍ଯଯେ ।। ୩୯.

ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ନିଜ ମନରେ ଯୋଗ, ତପସ୍ୟା ଓ ସତ୍ୟକୁ ଅବିଚଳ ଭାବେ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଷଷ୍ଠ କାଳରେ ସେମାନେ ପ୍ରତିହାର କରନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନ ଓ ରାତି ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମୟରେ।

ସତ୍ଯନ୍ତୁ ସପ୍ତମୋ ଲୋକୋ ହ୍ଯପୁନର୍ମାର୍ଗଗାମିନାମ୍। ବ୍ରହ୍ମଲୋକଃ ସମାଖ୍ଯାତୋ ହ୍ଯପ୍ରତୀଘାତଲକ୍ଷଣଃ ।। ୩୯.

ସପ୍ତମ ଲୋକଟି ସତ୍ୟ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଯେଉଁଠାରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମର ପଥକୁ ଫେରିବା ନାହିଁ; ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ବାଧା ନାହିଁ।

ପର୍ଯାସପାରିମାଣ୍ଯେନ ଭୂର୍ଲୋକଃ ସମିତିଃ ସ୍ମୃତଃ । ଭୂମ୍ଯନ୍ତରଂ ଯଦାଦିତ୍ଯାଦନ୍ତରିକ୍ଷଂ ଭୁଵଃ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୩୯.

ଆକାର ଓ ପରିମାପ ଅନୁଯାୟୀ, ଭୂର୍ଲୋକକୁ ପୃଥିବୀ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ପୃଥିବୀ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ତାହାକୁ ଭୁଵଃ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଆକାଶ।

ସୂର୍ଯଧ୍ରୁଵାନ୍ତରଂ ଯଚ୍ଚ ସ୍ଵର୍ଗଲୋକୋ ଦିଵଃ ସ୍ମୃତଃ। ଧ୍ରୁଵାଜ୍ଜନାନ୍ତରଂ ଯଚ୍ଚ ମହର୍ଲୋକସ୍ତଦୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୯.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଧ୍ରୁବ ମଧ୍ୟର ଯେଉଁ ଅଞ୍ଚଳ, ସେଠାକୁ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଧ୍ରୁବ ଠାରୁ ଜନଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେଉଁ ଅଞ୍ଚଳ, ସେଠାକୁ ମହର୍ଲୋକ କୁହାଯାଏ।

ଵିଖ୍ଯାତାଃ ସପ୍ତଲୋକାସ୍ତୁ ତେଷାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସିଦ୍ଧଯଃ। ଭୂର୍ଲୋକଵାସିନଃ ସର୍ଵେ ହ୍ଯନ୍ନାଦାସ୍ତୁ ରମାତ୍ମକାଃ ।। ୩୯.

ଏହି ସପ୍ତ ଲୋକ ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ; ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ସିଦ୍ଧି ବିଷୟରେ କହିବି। ଭୂର୍ଲୋକରେ ବସୁଥିବା ସମସ୍ତେ ଖାଦ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ସ୍ୱଭାବର।

ଭୁଵେ ସ୍ଵର୍ଗେ ଚ ଯେ ସର୍ଵେ ସୋମପା ଆଜ୍ଯପାଶ୍ଚ ତେ। ଚତୁର୍ଥେ ଯେଽପି ଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ମହ ର୍ଲୋକଂ ସମାଶ୍ରିତାଃ ।। ୩୯.

ଭୁଵଃ ଓ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସୋମ ଓ ଘିଅ ପାନ କରନ୍ତି; ଚତୁର୍ଥ ମହର୍ଲୋକରେ ଯେଉଁମାନେ ବସନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

ଵିଜ୍ଞେଯା ମାନସୀ ତେଷାଂ ସିଦ୍ଧିର୍ଵୈ ପଞ୍ଚଲକ୍ଷଣା। ସଦ୍ଯଶ୍ଚୋତ୍ପଦ୍ଯତେ ତେଷାଂ ମନସା ସର୍ଵ୍ଵମୀପ୍ସିତମ୍ ।। ୩୯.

ସେମାନଙ୍କ ସିଦ୍ଧି ମନସିକ ଓ ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର; ସେମାନେ ଯାହା ଚାହାନ୍ତି, ତାହା ସେମାନଙ୍କ ମନରେ ତୁରନ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଏତେ ଦୈଵା ଯଜନ୍ତେ ଵୈ ଯଜ୍ଞୈଃ ସର୍ଵୈଃ ପରସ୍ପରମ୍। ଅତୀତାନ୍ ଵର୍ତମାନାଂଶ୍ଚ ଵର୍ତ୍ତମାନାନନାଗତାନ୍ ।। ୩୯.

ଏହି ଦେବତାମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପରକୁ ପୂଜନ୍ତି—ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା।

ପ୍ରଥମାନନ୍ତରୈରିଷ୍ଟ୍ଵା ହ୍ଯନ୍ତରାଃ ସାମ୍ପ୍ରତୈଃ ପୁନଃ। ନିଵର୍ତ୍ତତୀତ୍ଯାସମ୍ବନ୍ଧୋଽତୀତେ ଦେଵଗଣେ ତତଃ ।। ୩୯.

ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ପରେ, ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଦେବତାମାନେ ପୁନି ବର୍ତ୍ତମାନ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି; ଏହିପରି ଅତୀତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ରହିନଥାଏ।

ଵିନିଵୃତ୍ତାଧିକାରାଣାଂ ସିଦ୍ଧିସ୍ତେଷାନ୍ତୁ ମାନସୀ। ତେଷାନ୍ତୁ ମାନସୀ ଜ୍ଞେଯା ଶୁଦ୍ଧା ସିଦ୍ଧିପରମ୍ପରା ।। ୩୯.

ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଅଧିକାର ସମାପ୍ତ ହୋଇଛି, ସେମାନଙ୍କ ସିଦ୍ଧି ମନସିକ; ସେମାନଙ୍କ ସଫଳତା ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ସିଦ୍ଧିର ଅନୁକ୍ରମ ମନସିକ ଭାବରେ ଜଣାଯିବ।

ଉକ୍ତା ଲୋକାଶ୍ଚ ଚତ୍ଵାରୋ ଜନସ୍ଯାନୁଵିଧିସ୍ତଥା। ସମାସେନ ମଯା ଵିପ୍ରା ଭୂଯସ୍ତଂ ଵର୍ତ୍ତଯାମି ଵଃ ।। ୩୯.

ଚାରିଟି ଲୋକ ଓ ଜନଲୋକର ଅନୁକ୍ରମ ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସଂକ୍ଷେପରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି; ଏବେ ଆଉ ଏହାର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଦେବି।

ଵାଯୁରୁଵାଚ।। ମରୀଚିଃ କଶ୍ଯପୋ ଦକ୍ଷୋ ଵସିଷ୍ଠଶ୍ଚାଙ୍ଗିରା ଭୃଗୁଃ। ପୁଲସ୍ତ୍ଯଃ ପୁଲହଶ୍ଚୈଵ କ୍ରତୁରିତ୍ଯେଵମାଦଯଃ ।। ୩୯.

ବାୟୁ କହିଲେ—ମରୀଚି, କଶ୍ୟପ, ଦକ୍ଷ, ବଶିଷ୍ଠ, ଅଙ୍ଗିରା, ଭୃଗୁ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ ଓ କ୍ରତୁ—ଏହିମାନେ ପ୍ରମୁଖ ଋଷିମାନେ।