ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଵିନିଵୃତ୍ତେ ଚ ସଂହାରେ ଉପଶାନ୍ତେ ପ୍ରଜାପତୌ। ନିରାଲୋକେ ପ୍ରଦଗ୍ଧେ ତୁ ନୈଶେନ ତୁ ସମାଵୃତେ । ଈଶ୍ଵରାଧିଷ୍ଠିତେ ହ୍ଯସ୍ମିଂସ୍ତଦା ହ୍ଯେକାର୍ଣଵେ ତଦା ।। ୩୮.୨୩୫ ତାଵଦେକାର୍ଣଵୋ ଜ୍ଞେଯୋ ଯାଵଦାସୀଦହଃ ପ୍ରଭୋଃ । ରାତ୍ରିସ୍ତୁ ସଲିଲାଵସ୍ଥା ନିଵୃତ୍ତୌ ଚାପ୍ଯହଃ ସମୃତମ୍ ।। ୩୮.

ବିନାଶ ଶେଷ ହେଲେ ଓ ପ୍ରଜାପତି ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଅନ୍ଧକାରରେ ଜଗତ ଦହିଯାଏ ଓ ରାତିରେ ଢାକିଯାଏ; ଭଗବାନଙ୍କ ନିୟମରେ, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକ ମହାସାଗର ହୁଏ।

ଅହୋରାତ୍ରସ୍ତଥୈଵାସ୍ଯ କ୍ରମେଣ ପରିଵର୍ତ୍ତତେ। ଆଭୂତସଂପ୍ଲଵୋ ହ୍ଯେଷ ଅହୋରାତ୍ରଃ ସ୍ମୃତଃ ପ୍ରଭୋଃ ।। ୩୮.

ଦିନ ଓ ରାତି ଏହିପରି କ୍ରମରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ; ଏହି ମୂଳ ବିପ୍ଳବକୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଦିନ ଓ ରାତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ଯାନି ସତ୍ଵାନି ଗତିମନ୍ତି ଧ୍ରୁଵାଣି ଚ। ଆଭୂତେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଲୀଯନ୍ତେ ତସ୍ମାଦାଭୂତସଂପ୍ଲଵଃ ।। ୩୮.

ତିନି ଲୋକରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଅଛନ୍ତି, ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମହାଭୂତରେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି; ତେଣୁ ଏହାକୁ ମୂଳ ବିପ୍ଳବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅଗ୍ରେ ଭୂତଃ ପ୍ରଜାନାନ୍ତୁ ତସ୍ମାଦ୍ଭୂତଃ ପ୍ରଜାପତିଃ। ଆଭୂତଃ ପ୍ଲଵତେ ଚୈଵ ତସ୍ମାଦାଭୂତସଂପ୍ଲଵଃ ।। ୩୮.

ପ୍ରଥମେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ସେଠାରୁ ପ୍ରଜାପତି ହୁଅନ୍ତି; ମୂଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଭାସିଥାଏ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ମୂଳ ବିପ୍ଳବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଶାଶ୍ଵତେ ଚାମୃତତ୍ଵେ ଚ ଶବ୍ଦେ ଚାଭୂତସଂପ୍ଲଵଃ। ଅତୀତା ଵର୍ତ୍ତମାନାଶ୍ଚ ତଥୈଵାନାଗତାଃ ପ୍ରଜାଃ। ଦିଵ୍ଯସଙ୍ଖ୍ଯା ପ୍ରସଙ୍ଖ୍ଯାତା ହ୍ଯପରାର୍ଧଗୁଣୀକୃତା ।। ୩୮.

ଶାଶ୍ୱତତା, ଅମୃତତ୍ୱ ଓ ଶବ୍ଦରେ ମୂଳ ବିପ୍ଳବ ଅଛି; ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦିବ୍ୟ ଗଣନାରେ, ଅପରାର୍ଧ ଗୁଣିତ ହୋଇ ଗଣାଯାନ୍ତି।

ପରାର୍ଧଦ୍ଵିଗୁଣଞ୍ଚାପି ପରମାଯୁଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତମ୍। ଏତାଵାନ୍ ସ୍ଥିତିକାଲସ୍ତୁ ହ୍ଯଜସ୍ଯେହ ପ୍ରଜାମତେଃ। ସ୍ଥିତ୍ଯନ୍ତେ ପ୍ରତିସର୍ଗସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପରମେଷ୍ଠିନଃ ।। ୩୮.

ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆୟୁଷ୍ୟ ଦୁଇଟି ପରାର୍ଧ ସମୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହି ଅଜନ୍ମା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ଏତେ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବସ୍ଥାନ ରହିଥାଏ। ଏହି ସମୟ ଶେଷ ହେଲେ, ପରମେଶ୍ୱର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପ୍ରଳୟ ଘଟେ।

ଯଥା ଵାଯୁପ୍ରଵେଗେନ ଦୀପାର୍ଚିରୁପଶାମ୍ଯତି। ତଥୈଵଂ ପ୍ରତିସର୍ଗେଣ ବ୍ରହ୍ମା ସମୁପଶାମ୍ଯତି ।। ୩୮.

ଯେପରି ଝଡ଼ରେ ଦୀପର ଆଗୁନି ନିଶ୍ୱାସି ଯାଏ, ସେପରି ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।

ତଥା ହ୍ଯପ୍ରତିସଂସୃଷ୍ଟେ ମହଦାଦୌ ମହେଶ୍ଵରେ ୩୮.

ଏହିପରି, ଯେତେବେଳେ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ମହେଶ୍ୱର ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରଳୟ ଘଟେ।

ଇତ୍ଯେଷ ଚ ସମାଖ୍ଯାତୋ ମଯା ହ୍ଯାଭୂତସଂପ୍ଲଵଃ। ବ୍ରହ୍ମନୈମିତ୍ତିକୋ ହ୍ଯେଷ ସଂପ୍ରକ୍ଷାଲନସଂଯମଃ ।। ୩୮.

ଏହିପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରଭାବରୁ ହେଉଥିବା ବିଶ୍ୱ ପ୍ରଳୟ ବିବରଣ କରିଛି। ଏହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘଟିଥିବା ପ୍ରଳୟ, ଯାହା ଶୁଦ୍ଧିକରଣ ଓ ନିୟମ ରୂପେ ହୁଏ।

ସମାସେନ ସମାଖ୍ଯାତୋ ଭୂଯଃ କିଂ ଵର୍ତ୍ତଯାମି ଵଃ। ଯ ଇଦଂ ଧାରଯେନ୍ନିତ୍ଯଂ ଶ୍ରୃଣୁଯାଦ୍ଵାପ୍ଯଭୀକ୍ଷ୍ଣଶଃ । କୀର୍ତ୍ତନାଚ୍ଛ୍ରଵଣାଚ୍ଚାପି ମହତୀଂ ସିଦ୍ଧିମାପ୍ନୁଯାତ୍ ।। ୩୮.

ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଏହି କଥା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି; ଏଠାରେ ଆଉ କଣ କହିବି? ଯିଏ ଏହାକୁ ସଦା ମନେ ରଖେ କିମ୍ବା ପୁନିପୁନି ଶୁଣେ, କିମ୍ବା ଏହାକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ବଡ଼ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରେ।

ଵାଯୁରୁଵାଚ।। ଅସାଧାରଣଵୃତ୍ତୈସ୍ତୁ ହୁତଶେଷାଦିଭିର୍ଦ୍ଵିଜୈଃ। ଧର୍ମ୍ମଵୈଶେଷିକୈଶ୍ଚୈଵ ହ୍ଯାଚୂର୍ଣସୂକ୍ଷ୍ମଦର୍ଶିଭିଃ ।। ୩୯.

ବାୟୁ କହିଲେ: ଅସାଧାରଣ କାର୍ଯ୍ୟ, ଯେପରି ହୋମ ପରେ ଥିବା ଅବଶିଷ୍ଟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କର୍ମ, ଦ୍ୱିଜମାନେ କରନ୍ତି, ଏବଂ ବିଶେଷ ଧର୍ମ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଲୋକମାନେ କରନ୍ତି।

ତେ ଦେଵୈଃ ସହ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ମହର୍ଲୋକନିଵାସିନଃ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୈତେ ମନଵଃ କୀର୍ତ୍ତିତାଃ କୀର୍ତ୍ତିଵର୍ଧନାଃ ।। ୩୯.

ସେମାନେ ଦେବତାମାନେ ସହିତ ମହର୍ଲୋକରେ ବସିଥାନ୍ତି। ଏହି ଚଉଦ ମନୁ, ଯେଉଁମାନେ କୀର୍ତ୍ତିକୁ ବଢ଼ାନ୍ତି, ବିବରଣ କରାଯାଇଛନ୍ତି।

ଅତୀତା ଵର୍ତ୍ତମାନାଶ୍ଚ ତଥୈଵାନାଗତାଶ୍ଚ ଯେ। ଋଷିଭି ର୍ଦୈଵତୈଶ୍ଚୈଵ ସହ ଗନ୍ଧର୍ଵରାକ୍ଷସୈଃ ।। ୩୯.

ଯେଉଁମାନେ ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ, ସେମାନେ ଋଷି, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଅଛନ୍ତି।

ସର୍ଵ୍ଵେ ହ୍ଯପି କ୍ରମାତୀତା ମହର୍ଲୋକଂ ସମାଶ୍ରିତାଃ। ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ କ୍ଷତ୍ରିଯୈର୍ଵୈଶ୍ଯୈର୍ଧାର୍ମିକୈଃ ସହିତୈଃ ସୁରାଃ ।। ୩୯.

ସମସ୍ତେ କ୍ରମେ ମହର୍ଲୋକକୁ ଯାଇଥିବେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଧାର୍ମିକ ଦେବତାମାନେ ସହିତ।

ସର୍ଵ୍ଵେ ହ୍ଯପି କ୍ରମାତୀତା ମହର୍ଲୋକଂ ସମାଶ୍ରିତାଃ। ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ କ୍ଷତ୍ରିଯୈର୍ଵୈଶ୍ଯୈର୍ଧାର୍ମିକୈଃ ସହିତୈଃ ସୁରାଃ ।। ୩୯.

ସମସ୍ତେ କ୍ରମେ ମହର୍ଲୋକକୁ ଯାଇଥିବେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଧାର୍ମିକ ଦେବତାମାନେ ସହିତ।

ତୈସ୍ତଥ୍ଯକାରିଭିର୍ଯୁକ୍ତୈଃ ଶ୍ରଦ୍ଧାଵଦ୍ଭିରଦର୍ପିତୈଃ। ଵର୍ଣାଶ୍ରମାଣାଂ ଧର୍ମ୍ମେଷୁ ଶ୍ରୌତସ୍ମାର୍ତ୍ତେଷୁ ସଂସ୍ଥିତୈଃ। ଵିନିଵୃତ୍ତାଧିକାରାସ୍ତେ ଯାଵନ୍ମନ୍ଵନ୍ତରକ୍ଷଯଃ ।। ୩୯.

ଏହିମାନେ ସତ୍ୟ କଥା କହୁଥିବା, ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍ ଓ ଅହଂକାର ଶୂନ୍ୟ, ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମର ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ଶ୍ରୌତ ଓ ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ନୀତିରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ବନ୍ତର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ।

.ଋଷଯ ଊଚୁଃ।। ମହର୍ଲୋକେତି ଯତ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମାତରିଶ୍ଵଂସ୍ତ୍ଵଯା ଵିଭୋ। ପ୍ରତିଲୋକେ ଚ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯମନେକୈଃ ସମଧିଷ୍ଠିତାଃ ।। ୩୯.

ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ହେ ମହାବଳୀ ମାତରିଶ୍ୱା, ତୁମେ ମହର୍ଲୋକ ବିଷୟରେ କହିଛ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକରେ ଅନେକ ଲୋକ ଅଛନ୍ତି ଓ ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

ଯାଵନ୍ତଶ୍ଚୈଵ ତେ ଲୋକା ଦହ୍ଯନ୍ତେ ଯେ ନ ତେପ୍ରଭୋ। ଏତନ୍ନଃ କଥଯ ପ୍ରୀତ୍ଯା ତ୍ଵଂ ହି ଵେତ୍ଥ ଯଥା ତଥମ୍ ।। ୩୯.

ଯେତେ ଲୋକ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଦହିଯାଉନାହିଁ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି କଥା ଆମକୁ ସ୍ନେହରେ କହ, କାରଣ ତୁମେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ସବୁ ଜାଣ।

ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତତୋ ଵାଯୁର୍ମୁନିଭିର୍ଵିନଯାତ୍ମଭିଃ। ପ୍ରୋଵାଚ ମଧୁରଂ ଵାକ୍ଯଂ ଯଥାତତ୍ତ୍ଵେନ ତତ୍ତ୍ଵଵିତ୍ ।। ୩୯.

ଏପରି ନମ୍ର ମନ ଥିବା ଋଷିମାନେ ପଚାରିଲେ, ବାୟୁ ସତ୍ୟ ଜାଣି, ମଧୁର କଥା କହିଲେ।

ଵାଯୁରୁଵାଚ।। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୈଵ ସ୍ଥାନାନି ଵର୍ଣିତାନି ମହର୍ଷିଭିଃ। ଲୋକାଖ୍ଯାନି ତୁ ଯାନି ସ୍ଯୁର୍ଯେଷୁ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ମାନଵାଃ ।। ୩୯.

ବାୟୁ କହିଲେ: ଚଉଦଟି ସ୍ଥାନ ମହାର୍ଷିମାନେ ବିବରଣ କରିଛନ୍ତି; ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ଲୋକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ବସନ୍ତି।

ସପ୍ତ ତେଷୁ କୃତାନ୍ଯାହୁରକୃତାନି ତୁ ସପ୍ତ ଵୈ। ଭୂରାଦଯସ୍ତୁ ସଙ୍ଖ୍ଯାତାଃ ସପ୍ତ ଲୋକାଃ କୃତାସ୍ତ୍ଵିହ ।। ୩୯.

ଏହିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସାତଟି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଆଉ ସାତଟି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇନାହିଁ। ଭୂ ଆଦି ସାତଟି ଲୋକ ଏଠାରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି।

ଅକୃତାନି ତୁ ସପ୍ତୈଵ ପ୍ରାକୃତାନି ତୁ ଯାନି ଵୈ। ସ୍ଥାନାନି ସ୍ଥାନିଭିଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ କୃତାନି ତୁ ନିବନ୍ଧନମ୍ ।। ୩୯.

ଯେ ସାତଟି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାକୃତିକ ଲୋକ। ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର ନିବାସୀମାନେ ସହିତ ନିମିତ୍ତ ଭାବେ ରହିଛି।

ପୃଥିଵୀଂ ଚାନ୍ତରିକ୍ଷଂ ଚ ଦିଵ୍ଯଂ ଯଚ୍ଚ ମହଃ ସ୍ମୃତମ୍। ସ୍ଥାନାନ୍ଯେତାନି ଚତ୍ଵାରି ସ୍ମୃତାନ୍ଯାର୍ଣଵକାନି ଚ ।। ୩୯.

ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଯାହାକୁ 'ମହ' କୁହାଯାଏ—ଏହି ଚାରିଟି ସ୍ଥାନ ଓ ସାଗରୀୟ ଅଞ୍ଚଳ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛି।

କ୍ଷଯାତିଶଯଯୁକ୍ତାନି ତଥା ଯୁକ୍ତାନି ଵକ୍ଷ୍ଯତେ। ଯାନି ନୈମିତ୍ତିକାନି ସ୍ଯୁସ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତ୍ଯାଭୂତସଂପ୍ଲଵମ୍ ।। ୩୯.

ଏବେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେଉଁ ଲୋକଗୁଡ଼ିକ ନଶ୍ୱର ଓ ଅନଶ୍ୱର ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ; ଏହାମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସେଇ ନିମିତ୍ତମାତ୍ର ଲୋକ, ଯେଉଁମାନେ ସୃଷ୍ଟିର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିନାଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିଚଳ ରହିଥାନ୍ତି।

ଜନସ୍ତପଶ୍ଚ ସତ୍ଯଞ୍ଚ ସ୍ଥାନାନ୍ଯେତାନି ତ୍ରୀଣି ତୁ। ଐକାନ୍ତିକାନି ସତ୍ତ୍ଵାନି ତିଷ୍ଠନ୍ତୀହାପ୍ରସଂଯମାତ୍ ।। ୩୯.

ଜନ, ତପଃ ଓ ସତ୍ୟ—ଏହି ତିନିଟି ଲୋକ ସ୍ଥାୟୀ ଅଟୁଟ ଅବସ୍ଥାନ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ; ସେଠାରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟମ ଓ ଆତ୍ମସଂଯମ ଦ୍ୱାରା ଅବିଚଳ ରହନ୍ତି।

ଵ୍ଯକ୍ତାନି ତୁ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସ୍ଥାନାନ୍ଯେତାନି ସପ୍ତ ଵୈ। ଭୂର୍ଲୋକଃ ପ୍ରଥମସ୍ତେଷାଂ ଦ୍ଵିତୀଯସ୍ତୁ ଭୁଵଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୯.

ଏବେ ମୁଁ ସେଇ ସପ୍ତ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଲୋକଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ କହିବି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ହେଉଛି ଭୂଲୋକ, ଦ୍ୱିତୀୟ ହେଉଛି ଭୁଵର୍ଲୋକ।

ସ୍ଵସ୍ତୃତୀଯସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯଶ୍ଚତୁର୍ଥୋ ଵୈ ମହଃ ସ୍ମୃତଃ। ଜନସ୍ତୁ ପଞ୍ଚମୋ ଲୋକସ୍ତପଃ ଷଷ୍ଠୋ ଵିଭାଵ୍ଯତେ ।। ୩୯.

ତୃତୀୟ ହେଉଛି ସ୍ୱର୍ଲୋକ, ଚତୁର୍ଥ ହେଉଛି ମହର୍ଲୋକ; ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ଜନଲୋକ, ଷଷ୍ଠ ହେଉଛି ତପୋଲୋକ।

ସତ୍ଯନ୍ତୁ ସପ୍ତମୋ ଲୋକୋ ନିରାଲୋକସ୍ତତଃ ପରମ୍। ଭୂରିତି ଵ୍ଯାହୃତେ ପୂର୍ଵଂ ଭୂର୍ଲୋକଶ୍ଚ ତତୋଽଭଵତ୍ ।। ୩୯.

ସପ୍ତମ ହେଉଛି ସତ୍ୟଲୋକ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରକାଶ ଠାରୁ ଉପରେ; ପ୍ରଥମେ 'ଭୂଃ' ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ ହେଲା, ଏହିଠାରୁ ଭୂଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଭୁଵ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ ଅନ୍ତରିକ୍ଷଂ ତତୋଽଭଵତ୍। ତୃତୀଯଂ ସ୍ଵରିତୀତ୍ଯୁକ୍ତେ ଦିଵଂ ପ୍ରାଦୁର୍ବଭୂଵ ହ ।। ୩୯.

ଦ୍ୱିତୀୟ 'ଭୁଵଃ' ବୋଲି କୁହାଯାଇ, ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟାକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତୃତୀୟ 'ସ୍ୱଃ' ବୋଲି କୁହାଯାଇ, ତାହାଠାରୁ ସ୍ୱର୍ଗ ଦେଖାଦେଲା।