ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ତଦା ବଦ୍ଧମିଦଂ ଜ୍ଞାନଂ ସଂଜ୍ଞା ଯା ହ୍ଯୁପଲକ୍ଷ୍ଯତାମ୍। କଲାନାଂ ସୁପରୀମାଣାତ୍କାଲ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ ।। ୩୮.

ଏହି ଜ୍ଞାନ ଏବେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତିଆରି ହୋଇଛି, ଏହାର ନାମ ମନେ ରଖିବା ଉଚିତ; କଳାମାନେ ଯେଉଁଠି ସଠିକ୍ ଭାବେ ମାପାଯାଇଛି, ସେଠିକୁ 'କାଳ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଯଦହର୍ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦିଵ୍ଯା କୋଟୀ ତୁ ତତ୍ ସ୍ମୃତ। ଶତାନାଞ୍ଚ ସହସ୍ରାଣି ଦଶଦ୍ଵିଗୁଣତାନି ଚ। ନଵତିଞ୍ଚ ସହସ୍ରାଣି ତଥୈଵାନ୍ଯାନି ଯାନି ତୁ ।। ୩୮.

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନ ବୋଲି ଯାହା କୁହାଯାଇଛି, ତାହାକୁ ଦିବ୍ୟ କୋଟି ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ; ଶତ ହଜାର ଦଶଗୁଣ ହୋଇଥିବା, ଏବଂ ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ନବ୍ବେ ହଜାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗଣନା ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ଋଷଯୋ ଵିସ୍ମଯଂ ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍। ସଂସ୍ଥାସମ୍ଭଜନଂ ଜ୍ଞାନମପୃଚ୍ଛନ୍ନନ୍ତରନ୍ତଦା ।। ୩୮.

ଏହି କଥା ଶୁଣି ଋଷିମାନେ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ସେମାନେ ପଛରେ ସୃଷ୍ଟିର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ମୂଳ ନେଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

ସଂପ୍ଲାଵନସ୍ଯ କାଲନ୍ତୁ ମାନୁଷେଣୈଵ ସମ୍ମତମ୍। ମାନେନ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମଃ ସଂକ୍ଷେପାର୍ଥପଦାକ୍ଷରମ୍ ।। ୩୮.

ଏହି ବିପ୍ଳବର ସମୟ କେତେ, ମାନବ ମାପରେ କେମିତି ହୁଏ, ଆମେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଓ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।

ତେଷାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ ଦେଵସ୍ତୁ ଵାଯୁର୍ଲୋକହିତେ ରତଃ। ସଂକ୍ଷେପାଦ୍ଦିଵ୍ଯଚକ୍ଷୁଷ୍ମାନ୍ ପ୍ରୋଵାଚ ଭଗଵାନ୍ ପ୍ରଭୁଃ ।। ୩୮.

ସେମାନେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କଲାପରେ, ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ନିୟୋଜିତ ଦେବତା ବାୟୁଦେବ, ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ, ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ କହିଲେ।

ଏତେ ରାତ୍ର୍ଯହନୀ ପୂର୍ଵଂ କୀର୍ତ୍ତିତେ ତ୍ଵିହ ତୌକିକେ। ତାସାଂ ସଙ୍ଖ୍ଯାଯ ଵର୍ଷାଗ୍ରଂ ବ୍ରାହ୍ଯଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯହଃକ୍ଷଯେ ।। ୩୮.

ଏହି ଦିନ ଓ ରାତିଗୁଡ଼ିକୁ ପୂର୍ବରୁ ମାନବ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ଏହାର ଗଣନା ପାଇଁ, ଦିନ ଶେଷରେ ବର୍ଷ କେତେ ହୁଏ ମୁଁ କହିବି।

କୋଟିଶତାନି ଚତ୍ଵାରି ଵର୍ଷାଣି ମାନୁଷାଣି ତୁ। ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଚ୍ଚ ତଥା କୋଟ୍ଯଃ ସଙ୍ଖ୍ଯାତାଃ ସଙ୍ଖ୍ଯଯା ଦ୍ଵିଜୈଃ ।। ୩୮.

ଚାରି ଶହ କୋଟି ମାନବ ବର୍ଷ ଓ ତେଇଶି କୋଟି ବର୍ଷ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଗଣନା କରିଛନ୍ତି।

ତଥା ଶତସହସ୍ରାଣି ଏକୋନନଵତିଃ ପୁନଃ। ଆଶୀତିଶ୍ଚ ସହସ୍ରାଣି ଏଷ କାଲଃ ପ୍ଲଵସ୍ଯ ତୁ ।। ୩୮.

ଏହିପରି ନବ୍ବେ ନଉ ହଜାର ଓ ଅଶୀ ହଜାର ବର୍ଷ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଏହି ହେଉଛି ବିପ୍ଳବର ସମୟ।

ମାନୁଷାଖ୍ଯେଣ ସଙ୍ଖ୍ଯାତଃ କାଲୋ ହ୍ଯାଭୂତସଂପ୍ଲଵଃ। ସପ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ଯାସ୍ତଦାଽଗ୍ରେଷୁ ତଦା ଲୋକେଷୁ ତେଷୁ ଵୈ ।। ୩୮.

ମାନବ ଗଣନାରେ ଏହି ହେଉଛି ମୂଳ ବିପ୍ଳବର ସମୟ; ସେତେବେଳେ ସପ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି।

ମହାଭୂତେଷୁ ଲୀଯନ୍ତେ ପ୍ରଜାଃ ସର୍ଵ୍ଵାଶ୍ଚତୁର୍ଵିଧାଃ । ସଲିଲେନାପ୍ଲୁତେ ଲୋକେ ନଷ୍ଟେ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମେ ।। ୩୮.

ସମସ୍ତ ଚାରି ପ୍ରକାରର ପ୍ରାଣୀ ମହାଭୂତରେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି; ଜଗତ ଜଳରେ ବିଲୀନ ହେଲେ, ସ୍ଥାବର ଓ ଚଳନଶୀଳ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନଶ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।

ଵିନିଵୃତ୍ତେ ଚ ସଂହାରେ ଉପଶାନ୍ତେ ପ୍ରଜାପତୌ। ନିରାଲୋକେ ପ୍ରଦଗ୍ଧେ ତୁ ନୈଶେନ ତୁ ସମାଵୃତେ । ଈଶ୍ଵରାଧିଷ୍ଠିତେ ହ୍ଯସ୍ମିଂସ୍ତଦା ହ୍ଯେକାର୍ଣଵେ ତଦା ।। ୩୮.୨୩୫ ତାଵଦେକାର୍ଣଵୋ ଜ୍ଞେଯୋ ଯାଵଦାସୀଦହଃ ପ୍ରଭୋଃ । ରାତ୍ରିସ୍ତୁ ସଲିଲାଵସ୍ଥା ନିଵୃତ୍ତୌ ଚାପ୍ଯହଃ ସମୃତମ୍ ।। ୩୮.

ବିନାଶ ଶେଷ ହେଲେ ଓ ପ୍ରଜାପତି ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଅନ୍ଧକାରରେ ଜଗତ ଦହିଯାଏ ଓ ରାତିରେ ଢାକିଯାଏ; ଭଗବାନଙ୍କ ନିୟମରେ, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକ ମହାସାଗର ହୁଏ।

ଅହୋରାତ୍ରସ୍ତଥୈଵାସ୍ଯ କ୍ରମେଣ ପରିଵର୍ତ୍ତତେ। ଆଭୂତସଂପ୍ଲଵୋ ହ୍ଯେଷ ଅହୋରାତ୍ରଃ ସ୍ମୃତଃ ପ୍ରଭୋଃ ।। ୩୮.

ଦିନ ଓ ରାତି ଏହିପରି କ୍ରମରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ; ଏହି ମୂଳ ବିପ୍ଳବକୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଦିନ ଓ ରାତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ଯାନି ସତ୍ଵାନି ଗତିମନ୍ତି ଧ୍ରୁଵାଣି ଚ। ଆଭୂତେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଲୀଯନ୍ତେ ତସ୍ମାଦାଭୂତସଂପ୍ଲଵଃ ।। ୩୮.

ତିନି ଲୋକରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଅଛନ୍ତି, ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମହାଭୂତରେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି; ତେଣୁ ଏହାକୁ ମୂଳ ବିପ୍ଳବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅଗ୍ରେ ଭୂତଃ ପ୍ରଜାନାନ୍ତୁ ତସ୍ମାଦ୍ଭୂତଃ ପ୍ରଜାପତିଃ। ଆଭୂତଃ ପ୍ଲଵତେ ଚୈଵ ତସ୍ମାଦାଭୂତସଂପ୍ଲଵଃ ।। ୩୮.

ପ୍ରଥମେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ସେଠାରୁ ପ୍ରଜାପତି ହୁଅନ୍ତି; ମୂଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଭାସିଥାଏ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ମୂଳ ବିପ୍ଳବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଶାଶ୍ଵତେ ଚାମୃତତ୍ଵେ ଚ ଶବ୍ଦେ ଚାଭୂତସଂପ୍ଲଵଃ। ଅତୀତା ଵର୍ତ୍ତମାନାଶ୍ଚ ତଥୈଵାନାଗତାଃ ପ୍ରଜାଃ। ଦିଵ୍ଯସଙ୍ଖ୍ଯା ପ୍ରସଙ୍ଖ୍ଯାତା ହ୍ଯପରାର୍ଧଗୁଣୀକୃତା ।। ୩୮.

ଶାଶ୍ୱତତା, ଅମୃତତ୍ୱ ଓ ଶବ୍ଦରେ ମୂଳ ବିପ୍ଳବ ଅଛି; ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦିବ୍ୟ ଗଣନାରେ, ଅପରାର୍ଧ ଗୁଣିତ ହୋଇ ଗଣାଯାନ୍ତି।

ପରାର୍ଧଦ୍ଵିଗୁଣଞ୍ଚାପି ପରମାଯୁଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତମ୍। ଏତାଵାନ୍ ସ୍ଥିତିକାଲସ୍ତୁ ହ୍ଯଜସ୍ଯେହ ପ୍ରଜାମତେଃ। ସ୍ଥିତ୍ଯନ୍ତେ ପ୍ରତିସର୍ଗସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପରମେଷ୍ଠିନଃ ।। ୩୮.

ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆୟୁଷ୍ୟ ଦୁଇଟି ପରାର୍ଧ ସମୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହି ଅଜନ୍ମା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ଏତେ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବସ୍ଥାନ ରହିଥାଏ। ଏହି ସମୟ ଶେଷ ହେଲେ, ପରମେଶ୍ୱର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପ୍ରଳୟ ଘଟେ।

ଯଥା ଵାଯୁପ୍ରଵେଗେନ ଦୀପାର୍ଚିରୁପଶାମ୍ଯତି। ତଥୈଵଂ ପ୍ରତିସର୍ଗେଣ ବ୍ରହ୍ମା ସମୁପଶାମ୍ଯତି ।। ୩୮.

ଯେପରି ଝଡ଼ରେ ଦୀପର ଆଗୁନି ନିଶ୍ୱାସି ଯାଏ, ସେପରି ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।

ତଥା ହ୍ଯପ୍ରତିସଂସୃଷ୍ଟେ ମହଦାଦୌ ମହେଶ୍ଵରେ ୩୮.

ଏହିପରି, ଯେତେବେଳେ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ମହେଶ୍ୱର ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରଳୟ ଘଟେ।

ଇତ୍ଯେଷ ଚ ସମାଖ୍ଯାତୋ ମଯା ହ୍ଯାଭୂତସଂପ୍ଲଵଃ। ବ୍ରହ୍ମନୈମିତ୍ତିକୋ ହ୍ଯେଷ ସଂପ୍ରକ୍ଷାଲନସଂଯମଃ ।। ୩୮.

ଏହିପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରଭାବରୁ ହେଉଥିବା ବିଶ୍ୱ ପ୍ରଳୟ ବିବରଣ କରିଛି। ଏହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘଟିଥିବା ପ୍ରଳୟ, ଯାହା ଶୁଦ୍ଧିକରଣ ଓ ନିୟମ ରୂପେ ହୁଏ।

ସମାସେନ ସମାଖ୍ଯାତୋ ଭୂଯଃ କିଂ ଵର୍ତ୍ତଯାମି ଵଃ। ଯ ଇଦଂ ଧାରଯେନ୍ନିତ୍ଯଂ ଶ୍ରୃଣୁଯାଦ୍ଵାପ୍ଯଭୀକ୍ଷ୍ଣଶଃ । କୀର୍ତ୍ତନାଚ୍ଛ୍ରଵଣାଚ୍ଚାପି ମହତୀଂ ସିଦ୍ଧିମାପ୍ନୁଯାତ୍ ।। ୩୮.

ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଏହି କଥା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି; ଏଠାରେ ଆଉ କଣ କହିବି? ଯିଏ ଏହାକୁ ସଦା ମନେ ରଖେ କିମ୍ବା ପୁନିପୁନି ଶୁଣେ, କିମ୍ବା ଏହାକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ବଡ଼ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରେ।

ଵାଯୁରୁଵାଚ।। ଅସାଧାରଣଵୃତ୍ତୈସ୍ତୁ ହୁତଶେଷାଦିଭିର୍ଦ୍ଵିଜୈଃ। ଧର୍ମ୍ମଵୈଶେଷିକୈଶ୍ଚୈଵ ହ୍ଯାଚୂର୍ଣସୂକ୍ଷ୍ମଦର୍ଶିଭିଃ ।। ୩୯.

ବାୟୁ କହିଲେ: ଅସାଧାରଣ କାର୍ଯ୍ୟ, ଯେପରି ହୋମ ପରେ ଥିବା ଅବଶିଷ୍ଟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କର୍ମ, ଦ୍ୱିଜମାନେ କରନ୍ତି, ଏବଂ ବିଶେଷ ଧର୍ମ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଲୋକମାନେ କରନ୍ତି।

ତେ ଦେଵୈଃ ସହ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ମହର୍ଲୋକନିଵାସିନଃ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୈତେ ମନଵଃ କୀର୍ତ୍ତିତାଃ କୀର୍ତ୍ତିଵର୍ଧନାଃ ।। ୩୯.

ସେମାନେ ଦେବତାମାନେ ସହିତ ମହର୍ଲୋକରେ ବସିଥାନ୍ତି। ଏହି ଚଉଦ ମନୁ, ଯେଉଁମାନେ କୀର୍ତ୍ତିକୁ ବଢ଼ାନ୍ତି, ବିବରଣ କରାଯାଇଛନ୍ତି।

ଅତୀତା ଵର୍ତ୍ତମାନାଶ୍ଚ ତଥୈଵାନାଗତାଶ୍ଚ ଯେ। ଋଷିଭି ର୍ଦୈଵତୈଶ୍ଚୈଵ ସହ ଗନ୍ଧର୍ଵରାକ୍ଷସୈଃ ।। ୩୯.

ଯେଉଁମାନେ ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ, ସେମାନେ ଋଷି, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଅଛନ୍ତି।

ସର୍ଵ୍ଵେ ହ୍ଯପି କ୍ରମାତୀତା ମହର୍ଲୋକଂ ସମାଶ୍ରିତାଃ। ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ କ୍ଷତ୍ରିଯୈର୍ଵୈଶ୍ଯୈର୍ଧାର୍ମିକୈଃ ସହିତୈଃ ସୁରାଃ ।। ୩୯.

ସମସ୍ତେ କ୍ରମେ ମହର୍ଲୋକକୁ ଯାଇଥିବେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଧାର୍ମିକ ଦେବତାମାନେ ସହିତ।

ସର୍ଵ୍ଵେ ହ୍ଯପି କ୍ରମାତୀତା ମହର୍ଲୋକଂ ସମାଶ୍ରିତାଃ। ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ କ୍ଷତ୍ରିଯୈର୍ଵୈଶ୍ଯୈର୍ଧାର୍ମିକୈଃ ସହିତୈଃ ସୁରାଃ ।। ୩୯.

ସମସ୍ତେ କ୍ରମେ ମହର୍ଲୋକକୁ ଯାଇଥିବେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଧାର୍ମିକ ଦେବତାମାନେ ସହିତ।

ତୈସ୍ତଥ୍ଯକାରିଭିର୍ଯୁକ୍ତୈଃ ଶ୍ରଦ୍ଧାଵଦ୍ଭିରଦର୍ପିତୈଃ। ଵର୍ଣାଶ୍ରମାଣାଂ ଧର୍ମ୍ମେଷୁ ଶ୍ରୌତସ୍ମାର୍ତ୍ତେଷୁ ସଂସ୍ଥିତୈଃ। ଵିନିଵୃତ୍ତାଧିକାରାସ୍ତେ ଯାଵନ୍ମନ୍ଵନ୍ତରକ୍ଷଯଃ ।। ୩୯.

ଏହିମାନେ ସତ୍ୟ କଥା କହୁଥିବା, ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍ ଓ ଅହଂକାର ଶୂନ୍ୟ, ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମର ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ଶ୍ରୌତ ଓ ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ନୀତିରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ବନ୍ତର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ।

.ଋଷଯ ଊଚୁଃ।। ମହର୍ଲୋକେତି ଯତ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମାତରିଶ୍ଵଂସ୍ତ୍ଵଯା ଵିଭୋ। ପ୍ରତିଲୋକେ ଚ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯମନେକୈଃ ସମଧିଷ୍ଠିତାଃ ।। ୩୯.

ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ହେ ମହାବଳୀ ମାତରିଶ୍ୱା, ତୁମେ ମହର୍ଲୋକ ବିଷୟରେ କହିଛ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକରେ ଅନେକ ଲୋକ ଅଛନ୍ତି ଓ ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

ଯାଵନ୍ତଶ୍ଚୈଵ ତେ ଲୋକା ଦହ୍ଯନ୍ତେ ଯେ ନ ତେପ୍ରଭୋ। ଏତନ୍ନଃ କଥଯ ପ୍ରୀତ୍ଯା ତ୍ଵଂ ହି ଵେତ୍ଥ ଯଥା ତଥମ୍ ।। ୩୯.

ଯେତେ ଲୋକ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଦହିଯାଉନାହିଁ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି କଥା ଆମକୁ ସ୍ନେହରେ କହ, କାରଣ ତୁମେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ସବୁ ଜାଣ।

ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତତୋ ଵାଯୁର୍ମୁନିଭିର୍ଵିନଯାତ୍ମଭିଃ। ପ୍ରୋଵାଚ ମଧୁରଂ ଵାକ୍ଯଂ ଯଥାତତ୍ତ୍ଵେନ ତତ୍ତ୍ଵଵିତ୍ ।। ୩୯.

ଏପରି ନମ୍ର ମନ ଥିବା ଋଷିମାନେ ପଚାରିଲେ, ବାୟୁ ସତ୍ୟ ଜାଣି, ମଧୁର କଥା କହିଲେ।