ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ପ୍ରସ୍ଥଃ ସପ୍ତୋଦକାଶ୍ଚୈଵ ସାଧିକାସ୍ତୁ ଲଵଃ ସ୍ମୃତଃ। ଲଵାସ୍ତ୍ରିଂଶତ୍କଲା ଜ୍ଞେଯୈ ମୁହୂର୍ତସ୍ତ୍ରିଂଶତଃ କଲାଃ ।। ୩୮.

ଏକ ପ୍ରସ୍ଥାକୁ ସାତ ମାପ ଜଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଏକ ଲବ କିଛି ଅଧିକ ମାପ ହୁଏ; ତିରିଶଟି ଲବକୁ ଏକ କଳା ଭାବରେ ଜାଣିବା, ଏବଂ ତିରିଶଟି କଳା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୁଏ।

ମୁହୂର୍ତ୍ତାସ୍ତୁ ପୁନସ୍ତ୍ରିଂଶଦହୋରାତ୍ରମିତି ସ୍ଥିତିଃ। ଅହୋରାତ୍ରଂ କଲାନାନ୍ତୁ ଵ୍ଯଧିକାନି ଶତାନି ଷଟ୍ ।। ୩୮.

ପୁନି, ତିରିଶଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଏକ ଦିନ ଓ ରାତି ହୁଏ; ଏକ ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଛଅ ଶତ ଅଧିକ କଳା ଥାଏ।

ତାଶ୍ଚୈଵ ସଂଖ୍ଯାଯା ଜ୍ଞେଯଂ ଚନ୍ଦ୍ରାଦିତ୍ଯଗତିର୍ଯଥା। ନିମେଷା ଦଶ ପଞ୍ଚୈଵ କାଷ୍ଠାସ୍ତାସ୍ତ୍ରିଂଶତଃ କଲା ।। ୩୮.

ଏହି ଗଣନା, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତି ପରି, ଜାଣିବା ଉଚିତ; ପନ୍ଦରଟି ନିମେଷ ଏକ କାଷ୍ଠା, ତିରିଶଟି କାଷ୍ଠା ଏକ କଳା।

ତ୍ରିଂଶତ୍କଲା ମୁହୂର୍ତ୍ତସ୍ତୁ ଦଶଭାଗଃ କଲା ସ୍ମୃତା। ଚତ୍ଵାରିଂଶତ୍କଲାନାନ୍ତୁ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଇତି ସଂଜ୍ଞତଃ ।। ୩୮.

ତିରିଶଟି କଳା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ଏକ କଳା ଦଶମାଂଶ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଚାଳିଶିଟି କଳାକୁ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ମୁହୂର୍ତ୍ତାଶ୍ଚ ଲଵାଶ୍ଚାପି ପ୍ରମାଣଜ୍ଞୈଃ ପ୍ରକଲ୍ପିତାଃ। ତତ୍ସ୍ଥାନେ ନାମ୍ଭସାଶ୍ଚାପି ପଲାନ୍ଯଥ ତ୍ରଯୋଦଶ ।। ୩୮.

ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଓ ଲବମାନେ ମାପ ଜଣା ଲୋକମାନେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ସେଠାରେ ତ୍ରୟୋଦଶଟି ପଲା ଜଳ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ମାଗଧେନୈଵ ମାନେନ ଜଲପ୍ରସ୍ଥୋ ଵିଧୀଯତେ। ଏତେ ଚାପ୍ଯୁଦକପ୍ରସ୍ଥାଶ୍ଚତ୍ଵାରୋ ନାଲିକୋ ଧଟଃ ।। ୩୮.

ମାଗଧ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ, ଏକ ପ୍ରସ୍ଥ ଜଳ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ଏମିତି ଚାରିଟି ପ୍ରସ୍ଥ ଜଳ ଏକ ନାଳିକା ଓ ଏକ ଘଟା ହୁଏ।

ହେମମାଷୈଃ କୃତଚ୍ଛିଦ୍ରୈ ଶ୍ଚତୁର୍ଭିଶ୍ଚତୁରଙ୍ଗୁଲୈଃ. ସମାହନି ଚ ରାତ୍ରୌ ଚ ମୁହୂର୍ତ୍ତୋ ଵୈ ଦ୍ଵିନାଲିକୌ ।। ୩୮.

ଚାରିଟି ସୁନା ମାଷ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ଛିଦ୍ର, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚାରି ଆଙ୍ଗୁଳ ଲମ୍ବା, ଦିନ ଓ ରାତି ଦୁହିଁରେ, ଦୁଇଟି ନାଳିକା ଦ୍ୱାରା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମାପାଯାଏ।

ରଵେର୍ଗତିଵିଶେଷେଣ ସର୍ଵେଷୁ ନୃଷୁ ନିତ୍ଯଶଃ। ଅଧିକଂ ଷଟ୍ ଶତଂ ପଞ୍ଚୈଵ କାଷ୍ଠାସ୍ତାସ୍ତ୍ରିଂଶତଃ କଲା ।। ୩୮.

ସୂର୍ଯ୍ୟର ବିଶେଷ ଗତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଦା ସୟଂ ଛଉ ଶହ ପାଞ୍ଚ କାଷ୍ଠା ଓ ତିରିଶି କଳା ଅଧିକ ହୁଏ।

ତଦହର୍ମାନୁଷଂ ଜ୍ଞେଯଂ ନାକ୍ଷତ୍ରନ୍ତୁ ଦଶାଧିକମ୍। ସାଵନେନ ତୁ ମାସେନ ହ୍ଯବ୍ଦୋଽଯଂ ମାନୁଷଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୮.

ଏହି ଦିନକୁ ମାନବ ଦିନ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ, ନକ୍ଷତ୍ର ଦିନ ନୁହେଁ, ଏଠାରେ ଦଶ ଅଧିକ ହୁଏ; ସାବନ ମାସ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଷକୁ ମାନବ ବର୍ଷ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।

ଏତଦ୍ଦିଵ୍ଯମହୋରାତ୍ରମିତି ଶାସ୍ତ୍ରଵିନିଶ୍ଚଯଃ। ଅହ୍ନାଽନେନ ତୁ ଯା ସଂଖ୍ଯା ମାସର୍ତ୍ଵଯନଵାର୍ଷିକୀ ।। ୩୮.

ଏହି ଦିନ ଓ ରାତିକୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଦିବ୍ୟ ଦିନ ଓ ରାତି ବୋଲି ନିଷ୍ପତ୍ତି ହୋଇଛି; ଏହି ଦିନ ଦ୍ୱାରା ମାସ, ଋତୁ ଓ ବର୍ଷର ଗଣନା ହୁଏ।

ତଦା ବଦ୍ଧମିଦଂ ଜ୍ଞାନଂ ସଂଜ୍ଞା ଯା ହ୍ଯୁପଲକ୍ଷ୍ଯତାମ୍। କଲାନାଂ ସୁପରୀମାଣାତ୍କାଲ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ ।। ୩୮.

ଏହି ଜ୍ଞାନ ଏବେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତିଆରି ହୋଇଛି, ଏହାର ନାମ ମନେ ରଖିବା ଉଚିତ; କଳାମାନେ ଯେଉଁଠି ସଠିକ୍ ଭାବେ ମାପାଯାଇଛି, ସେଠିକୁ 'କାଳ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଯଦହର୍ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦିଵ୍ଯା କୋଟୀ ତୁ ତତ୍ ସ୍ମୃତ। ଶତାନାଞ୍ଚ ସହସ୍ରାଣି ଦଶଦ୍ଵିଗୁଣତାନି ଚ। ନଵତିଞ୍ଚ ସହସ୍ରାଣି ତଥୈଵାନ୍ଯାନି ଯାନି ତୁ ।। ୩୮.

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନ ବୋଲି ଯାହା କୁହାଯାଇଛି, ତାହାକୁ ଦିବ୍ୟ କୋଟି ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ; ଶତ ହଜାର ଦଶଗୁଣ ହୋଇଥିବା, ଏବଂ ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ନବ୍ବେ ହଜାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗଣନା ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ଋଷଯୋ ଵିସ୍ମଯଂ ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍। ସଂସ୍ଥାସମ୍ଭଜନଂ ଜ୍ଞାନମପୃଚ୍ଛନ୍ନନ୍ତରନ୍ତଦା ।। ୩୮.

ଏହି କଥା ଶୁଣି ଋଷିମାନେ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ସେମାନେ ପଛରେ ସୃଷ୍ଟିର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ମୂଳ ନେଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

ସଂପ୍ଲାଵନସ୍ଯ କାଲନ୍ତୁ ମାନୁଷେଣୈଵ ସମ୍ମତମ୍। ମାନେନ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମଃ ସଂକ୍ଷେପାର୍ଥପଦାକ୍ଷରମ୍ ।। ୩୮.

ଏହି ବିପ୍ଳବର ସମୟ କେତେ, ମାନବ ମାପରେ କେମିତି ହୁଏ, ଆମେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଓ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।

ତେଷାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ ଦେଵସ୍ତୁ ଵାଯୁର୍ଲୋକହିତେ ରତଃ। ସଂକ୍ଷେପାଦ୍ଦିଵ୍ଯଚକ୍ଷୁଷ୍ମାନ୍ ପ୍ରୋଵାଚ ଭଗଵାନ୍ ପ୍ରଭୁଃ ।। ୩୮.

ସେମାନେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କଲାପରେ, ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ନିୟୋଜିତ ଦେବତା ବାୟୁଦେବ, ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ, ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ କହିଲେ।

ଏତେ ରାତ୍ର୍ଯହନୀ ପୂର୍ଵଂ କୀର୍ତ୍ତିତେ ତ୍ଵିହ ତୌକିକେ। ତାସାଂ ସଙ୍ଖ୍ଯାଯ ଵର୍ଷାଗ୍ରଂ ବ୍ରାହ୍ଯଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯହଃକ୍ଷଯେ ।। ୩୮.

ଏହି ଦିନ ଓ ରାତିଗୁଡ଼ିକୁ ପୂର୍ବରୁ ମାନବ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ଏହାର ଗଣନା ପାଇଁ, ଦିନ ଶେଷରେ ବର୍ଷ କେତେ ହୁଏ ମୁଁ କହିବି।

କୋଟିଶତାନି ଚତ୍ଵାରି ଵର୍ଷାଣି ମାନୁଷାଣି ତୁ। ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଚ୍ଚ ତଥା କୋଟ୍ଯଃ ସଙ୍ଖ୍ଯାତାଃ ସଙ୍ଖ୍ଯଯା ଦ୍ଵିଜୈଃ ।। ୩୮.

ଚାରି ଶହ କୋଟି ମାନବ ବର୍ଷ ଓ ତେଇଶି କୋଟି ବର୍ଷ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଗଣନା କରିଛନ୍ତି।

ତଥା ଶତସହସ୍ରାଣି ଏକୋନନଵତିଃ ପୁନଃ। ଆଶୀତିଶ୍ଚ ସହସ୍ରାଣି ଏଷ କାଲଃ ପ୍ଲଵସ୍ଯ ତୁ ।। ୩୮.

ଏହିପରି ନବ୍ବେ ନଉ ହଜାର ଓ ଅଶୀ ହଜାର ବର୍ଷ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଏହି ହେଉଛି ବିପ୍ଳବର ସମୟ।

ମାନୁଷାଖ୍ଯେଣ ସଙ୍ଖ୍ଯାତଃ କାଲୋ ହ୍ଯାଭୂତସଂପ୍ଲଵଃ। ସପ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ଯାସ୍ତଦାଽଗ୍ରେଷୁ ତଦା ଲୋକେଷୁ ତେଷୁ ଵୈ ।। ୩୮.

ମାନବ ଗଣନାରେ ଏହି ହେଉଛି ମୂଳ ବିପ୍ଳବର ସମୟ; ସେତେବେଳେ ସପ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି।

ମହାଭୂତେଷୁ ଲୀଯନ୍ତେ ପ୍ରଜାଃ ସର୍ଵ୍ଵାଶ୍ଚତୁର୍ଵିଧାଃ । ସଲିଲେନାପ୍ଲୁତେ ଲୋକେ ନଷ୍ଟେ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମେ ।। ୩୮.

ସମସ୍ତ ଚାରି ପ୍ରକାରର ପ୍ରାଣୀ ମହାଭୂତରେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି; ଜଗତ ଜଳରେ ବିଲୀନ ହେଲେ, ସ୍ଥାବର ଓ ଚଳନଶୀଳ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନଶ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।

ଵିନିଵୃତ୍ତେ ଚ ସଂହାରେ ଉପଶାନ୍ତେ ପ୍ରଜାପତୌ। ନିରାଲୋକେ ପ୍ରଦଗ୍ଧେ ତୁ ନୈଶେନ ତୁ ସମାଵୃତେ । ଈଶ୍ଵରାଧିଷ୍ଠିତେ ହ୍ଯସ୍ମିଂସ୍ତଦା ହ୍ଯେକାର୍ଣଵେ ତଦା ।। ୩୮.୨୩୫ ତାଵଦେକାର୍ଣଵୋ ଜ୍ଞେଯୋ ଯାଵଦାସୀଦହଃ ପ୍ରଭୋଃ । ରାତ୍ରିସ୍ତୁ ସଲିଲାଵସ୍ଥା ନିଵୃତ୍ତୌ ଚାପ୍ଯହଃ ସମୃତମ୍ ।। ୩୮.

ବିନାଶ ଶେଷ ହେଲେ ଓ ପ୍ରଜାପତି ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଅନ୍ଧକାରରେ ଜଗତ ଦହିଯାଏ ଓ ରାତିରେ ଢାକିଯାଏ; ଭଗବାନଙ୍କ ନିୟମରେ, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକ ମହାସାଗର ହୁଏ।

ଅହୋରାତ୍ରସ୍ତଥୈଵାସ୍ଯ କ୍ରମେଣ ପରିଵର୍ତ୍ତତେ। ଆଭୂତସଂପ୍ଲଵୋ ହ୍ଯେଷ ଅହୋରାତ୍ରଃ ସ୍ମୃତଃ ପ୍ରଭୋଃ ।। ୩୮.

ଦିନ ଓ ରାତି ଏହିପରି କ୍ରମରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ; ଏହି ମୂଳ ବିପ୍ଳବକୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଦିନ ଓ ରାତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ଯାନି ସତ୍ଵାନି ଗତିମନ୍ତି ଧ୍ରୁଵାଣି ଚ। ଆଭୂତେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଲୀଯନ୍ତେ ତସ୍ମାଦାଭୂତସଂପ୍ଲଵଃ ।। ୩୮.

ତିନି ଲୋକରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଅଛନ୍ତି, ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମହାଭୂତରେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି; ତେଣୁ ଏହାକୁ ମୂଳ ବିପ୍ଳବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅଗ୍ରେ ଭୂତଃ ପ୍ରଜାନାନ୍ତୁ ତସ୍ମାଦ୍ଭୂତଃ ପ୍ରଜାପତିଃ। ଆଭୂତଃ ପ୍ଲଵତେ ଚୈଵ ତସ୍ମାଦାଭୂତସଂପ୍ଲଵଃ ।। ୩୮.

ପ୍ରଥମେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ସେଠାରୁ ପ୍ରଜାପତି ହୁଅନ୍ତି; ମୂଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଭାସିଥାଏ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ମୂଳ ବିପ୍ଳବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଶାଶ୍ଵତେ ଚାମୃତତ୍ଵେ ଚ ଶବ୍ଦେ ଚାଭୂତସଂପ୍ଲଵଃ। ଅତୀତା ଵର୍ତ୍ତମାନାଶ୍ଚ ତଥୈଵାନାଗତାଃ ପ୍ରଜାଃ। ଦିଵ୍ଯସଙ୍ଖ୍ଯା ପ୍ରସଙ୍ଖ୍ଯାତା ହ୍ଯପରାର୍ଧଗୁଣୀକୃତା ।। ୩୮.

ଶାଶ୍ୱତତା, ଅମୃତତ୍ୱ ଓ ଶବ୍ଦରେ ମୂଳ ବିପ୍ଳବ ଅଛି; ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦିବ୍ୟ ଗଣନାରେ, ଅପରାର୍ଧ ଗୁଣିତ ହୋଇ ଗଣାଯାନ୍ତି।

ପରାର୍ଧଦ୍ଵିଗୁଣଞ୍ଚାପି ପରମାଯୁଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତମ୍। ଏତାଵାନ୍ ସ୍ଥିତିକାଲସ୍ତୁ ହ୍ଯଜସ୍ଯେହ ପ୍ରଜାମତେଃ। ସ୍ଥିତ୍ଯନ୍ତେ ପ୍ରତିସର୍ଗସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପରମେଷ୍ଠିନଃ ।। ୩୮.

ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆୟୁଷ୍ୟ ଦୁଇଟି ପରାର୍ଧ ସମୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହି ଅଜନ୍ମା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ଏତେ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବସ୍ଥାନ ରହିଥାଏ। ଏହି ସମୟ ଶେଷ ହେଲେ, ପରମେଶ୍ୱର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପ୍ରଳୟ ଘଟେ।

ଯଥା ଵାଯୁପ୍ରଵେଗେନ ଦୀପାର୍ଚିରୁପଶାମ୍ଯତି। ତଥୈଵଂ ପ୍ରତିସର୍ଗେଣ ବ୍ରହ୍ମା ସମୁପଶାମ୍ଯତି ।। ୩୮.

ଯେପରି ଝଡ଼ରେ ଦୀପର ଆଗୁନି ନିଶ୍ୱାସି ଯାଏ, ସେପରି ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।

ତଥା ହ୍ଯପ୍ରତିସଂସୃଷ୍ଟେ ମହଦାଦୌ ମହେଶ୍ଵରେ ୩୮.

ଏହିପରି, ଯେତେବେଳେ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ମହେଶ୍ୱର ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରଳୟ ଘଟେ।

ଇତ୍ଯେଷ ଚ ସମାଖ୍ଯାତୋ ମଯା ହ୍ଯାଭୂତସଂପ୍ଲଵଃ। ବ୍ରହ୍ମନୈମିତ୍ତିକୋ ହ୍ଯେଷ ସଂପ୍ରକ୍ଷାଲନସଂଯମଃ ।। ୩୮.

ଏହିପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରଭାବରୁ ହେଉଥିବା ବିଶ୍ୱ ପ୍ରଳୟ ବିବରଣ କରିଛି। ଏହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘଟିଥିବା ପ୍ରଳୟ, ଯାହା ଶୁଦ୍ଧିକରଣ ଓ ନିୟମ ରୂପେ ହୁଏ।