ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ତାନି ତାନ୍ଯେଵ ତଥା ବ୍ରହ୍ମାତ୍ତରାତ୍ରିଷୁ । ପ୍ରତ୍ଯାହାରେ ଚ ସର୍ଗେ ଚ ଗତିମନ୍ତି ଧ୍ରୁଵାଣି ଚ ।। ୩୮.

ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ରାତି ଓ ସୃଷ୍ଟି-ଲୟ ସମୟରେ, ପୁନିପୁନି ଏଭଳି ଦେଖାଯାନ୍ତି; ସେମାନେ ଗତିଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ଦୁହେଁ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି।

ନିଷ୍କ୍ରମନ୍ତେ ଵିଶନ୍ତେ ଚ ପ୍ରଜାକାରଂ ପ୍ରଜାପତିମ୍। ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ସର୍ଵଭୂତାନି ମହାଯୋଗଂ ମହେଶ୍ଵରମ୍ ।। ୩୮.

ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ପ୍ରଜାପତି, ସମସ୍ତଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିକର୍ତ୍ତା, ବ୍ରହ୍ମା, ମହାଯୋଗୀ ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ଓ ବାହାରିଆସନ୍ତି।

ସଂସ୍ରଷ୍ଟା ସର୍ଵଭୂତାନାଂ କଲ୍ପାଦିଷୁ ପୁନଃ ପୁନଃ। ଵ୍ଯକ୍ତା ଵ୍ଯକ୍ତୋ ମହାଦେଵସ୍ତସ୍ଯ ସର୍ଵମିଦଂ ଜଗତ୍ ।। ୩୮.

ସେଇ ମହାଦେବ, ପ୍ରତ୍ୟେକ କଲ୍ପ ଆଦିରେ ପୁନିପୁନି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା; ସେ ଦେଖାଯାଏ ଓ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ତାଙ୍କର।

ଯେନୈଵ ସୃଷ୍ଟାଃ ପ୍ରଥମଂ ପ୍ରଯାତା ଆପୋ ହି ମାର୍ଗେଣ ମହୀତଲେଽସ୍ମିନ୍। ପୂର୍ଵପ୍ରଯାତେନ ତଥା ହ୍ଯପୋଽନ୍ଯାସ୍ତେନୈଵ ତେନୈଵ ତୁ ସଂଵ୍ରଜନ୍ତି ।। ୩୮.

ଯିଏ ପ୍ରଥମେ ଜଳକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଥରେ ପଠାଇଥିଲେ, ସେଇ ପଥରେ ଆଉ ଅନ୍ୟ ଜଳମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବବତ୍ ଚାଲିଯାନ୍ତି।

ଯଥା ଶୂଭେନ ତ୍ଵଶୁଭେନ ଚୈଵ ତତ୍ରୈଵ ତତ୍ରୈଵ ଵିଵର୍ତ୍ତମାନାଃ। ମର୍ତ୍ଯାସ୍ତୁ ଦେହାନ୍ତରଭାଵିତତ୍ତ୍ଵାଦ୍ରଵେର୍ଵଶାଦୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵମଧଶ୍ଚରନ୍ତି ।। ୩୮.

ଯେପରି ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା, ମଣିଷମାନେ ନିଜ ଆଗାମୀ ଶରୀରର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ, ତାଙ୍କର କର୍ମର ପ୍ରଭାବରେ ଉପରକୁ କିମ୍ବା ତଳକୁ ଘୁରିଘୁରି ଚାଲନ୍ତି।

ଯେ ଚାପି ଦେଵା ମନଵଃ ପ୍ରଜେଶା ଅନ୍ଯେଽପି ଯେ ସ୍ଵର୍ଗଗତାଶ୍ଚ ସିଦ୍ଧାଃ। ସଦ୍ଭାଵିତାଖ୍ଯାତିଵଶାଚ୍ଚ ଧର୍ମ୍ମ୍ଯାଃ ପୁନର୍ନିସର୍ଗେଣ ଭଵନ୍ତି ସତ୍ତ୍ଵାଃ ।। ୩୮.

ଯେମାନେ ଦେବତା, ମନୁ, ପ୍ରଜାପତି, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚିଥିବା ଅନ୍ୟମାନେ ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ, ସେମାନେ ନିଜର ଶୁଭ କର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନର ପ୍ରଭାବରେ, ପୁନି ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ଆଉଥରେ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।

ଅତ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି କାଲମାଭୂତସଂପ୍ଲଵମ୍। ମନ୍ଵନ୍ତରାଣି ଯାନି ସ୍ଯୁର୍ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତାନି ମଯା ଦ୍ଵିଜାଃ। ସହ ପ୍ରଜ୍ଞାନିସର୍ଗେଣ ସହ ଦେଵୈଶ୍ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ।। ୩୮.

ଏବେ ମୁଁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଲୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେତେ ସମୟ ଅଛି, ମନ୍ବନ୍ତର ଏବଂ ତାହା ସହିତ ପ୍ରଜ୍ଞାମାନେ ଓ ଚଉଦ ଦେବତାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ କହିବି, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ।

ସ ଯୁଗାଖ୍ଯା ସହସ୍ରଂ ତୁ ସର୍ଵାଣ୍ଯେଵାନ୍ତରାଣି ଵୈ । ଅସ୍ଯାଃ ସହସ୍ରେ ଦ୍ଵେ ପୂର୍ଣେ ନିଃଶେଷଃ କଲ୍ପ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୩୮.

ଏହି ଯୁଗ ନାମକ ହଜାରଟି ସମସ୍ତ ଅନ୍ତରାଳ ସହିତ, ଏହି ଦୁଇଟି ହଜାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ତାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲ୍ପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଏତଦ୍ବ୍ରାହ୍ମମହୋ ଜ୍ଞେଯଂ ତସ୍ଯ ସଂଖ୍ଯାଂ ନିବୋଧତ। ନିମେଷସ୍ତୁଲ୍ଯ ମାତ୍ରା ହି କୃତୋ ଲଘ୍ଵକ୍ଷରେଣ ତୁ ।। ୩୮.

ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦିନ ବୋଲି ଜାଣିବା; ଏହାର ଗଣନା ଶୁଣ: ଏକ ନିମେଷ, ମାନବ ଚକ୍ଷୁର ଏକ ଝପକି, ଏକ ଛୋଟ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ମାପାଯାଏ।

ମାନୁଷାକ୍ଷିନିମେଷାସ୍ତୁ କାଷ୍ଠା ପଞ୍ଚଦଶ ସ୍ମୃତା। ଲଵଃ କ୍ଷଣାସ୍ତୁ ପଞ୍ଚୈଵ ଵିଂଶତ୍କାଷ୍ଠା ତୁ ତେ ତ୍ରଯଃ ।। ୩୮.

ମଣିଷ ଚକ୍ଷୁର ପନ୍ଦରଟି ନିମେଷ ଏକ କାଷ୍ଠା ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ; ପାଞ୍ଚଟି ଲବ ଏକ କ୍ଷଣ ହୁଏ, ଏବଂ ବିଶଟି କାଷ୍ଠାର ତିନିଟି ଗୋଷ୍ଠି ଏହାକୁ ଗଠନ କରେ।

ପ୍ରସ୍ଥଃ ସପ୍ତୋଦକାଶ୍ଚୈଵ ସାଧିକାସ୍ତୁ ଲଵଃ ସ୍ମୃତଃ। ଲଵାସ୍ତ୍ରିଂଶତ୍କଲା ଜ୍ଞେଯୈ ମୁହୂର୍ତସ୍ତ୍ରିଂଶତଃ କଲାଃ ।। ୩୮.

ଏକ ପ୍ରସ୍ଥାକୁ ସାତ ମାପ ଜଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଏକ ଲବ କିଛି ଅଧିକ ମାପ ହୁଏ; ତିରିଶଟି ଲବକୁ ଏକ କଳା ଭାବରେ ଜାଣିବା, ଏବଂ ତିରିଶଟି କଳା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୁଏ।

ମୁହୂର୍ତ୍ତାସ୍ତୁ ପୁନସ୍ତ୍ରିଂଶଦହୋରାତ୍ରମିତି ସ୍ଥିତିଃ। ଅହୋରାତ୍ରଂ କଲାନାନ୍ତୁ ଵ୍ଯଧିକାନି ଶତାନି ଷଟ୍ ।। ୩୮.

ପୁନି, ତିରିଶଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଏକ ଦିନ ଓ ରାତି ହୁଏ; ଏକ ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଛଅ ଶତ ଅଧିକ କଳା ଥାଏ।

ତାଶ୍ଚୈଵ ସଂଖ୍ଯାଯା ଜ୍ଞେଯଂ ଚନ୍ଦ୍ରାଦିତ୍ଯଗତିର୍ଯଥା। ନିମେଷା ଦଶ ପଞ୍ଚୈଵ କାଷ୍ଠାସ୍ତାସ୍ତ୍ରିଂଶତଃ କଲା ।। ୩୮.

ଏହି ଗଣନା, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତି ପରି, ଜାଣିବା ଉଚିତ; ପନ୍ଦରଟି ନିମେଷ ଏକ କାଷ୍ଠା, ତିରିଶଟି କାଷ୍ଠା ଏକ କଳା।

ତ୍ରିଂଶତ୍କଲା ମୁହୂର୍ତ୍ତସ୍ତୁ ଦଶଭାଗଃ କଲା ସ୍ମୃତା। ଚତ୍ଵାରିଂଶତ୍କଲାନାନ୍ତୁ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଇତି ସଂଜ୍ଞତଃ ।। ୩୮.

ତିରିଶଟି କଳା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ଏକ କଳା ଦଶମାଂଶ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଚାଳିଶିଟି କଳାକୁ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ମୁହୂର୍ତ୍ତାଶ୍ଚ ଲଵାଶ୍ଚାପି ପ୍ରମାଣଜ୍ଞୈଃ ପ୍ରକଲ୍ପିତାଃ। ତତ୍ସ୍ଥାନେ ନାମ୍ଭସାଶ୍ଚାପି ପଲାନ୍ଯଥ ତ୍ରଯୋଦଶ ।। ୩୮.

ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଓ ଲବମାନେ ମାପ ଜଣା ଲୋକମାନେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ସେଠାରେ ତ୍ରୟୋଦଶଟି ପଲା ଜଳ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ମାଗଧେନୈଵ ମାନେନ ଜଲପ୍ରସ୍ଥୋ ଵିଧୀଯତେ। ଏତେ ଚାପ୍ଯୁଦକପ୍ରସ୍ଥାଶ୍ଚତ୍ଵାରୋ ନାଲିକୋ ଧଟଃ ।। ୩୮.

ମାଗଧ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ, ଏକ ପ୍ରସ୍ଥ ଜଳ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ଏମିତି ଚାରିଟି ପ୍ରସ୍ଥ ଜଳ ଏକ ନାଳିକା ଓ ଏକ ଘଟା ହୁଏ।

ହେମମାଷୈଃ କୃତଚ୍ଛିଦ୍ରୈ ଶ୍ଚତୁର୍ଭିଶ୍ଚତୁରଙ୍ଗୁଲୈଃ. ସମାହନି ଚ ରାତ୍ରୌ ଚ ମୁହୂର୍ତ୍ତୋ ଵୈ ଦ୍ଵିନାଲିକୌ ।। ୩୮.

ଚାରିଟି ସୁନା ମାଷ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ଛିଦ୍ର, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚାରି ଆଙ୍ଗୁଳ ଲମ୍ବା, ଦିନ ଓ ରାତି ଦୁହିଁରେ, ଦୁଇଟି ନାଳିକା ଦ୍ୱାରା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମାପାଯାଏ।

ରଵେର୍ଗତିଵିଶେଷେଣ ସର୍ଵେଷୁ ନୃଷୁ ନିତ୍ଯଶଃ। ଅଧିକଂ ଷଟ୍ ଶତଂ ପଞ୍ଚୈଵ କାଷ୍ଠାସ୍ତାସ୍ତ୍ରିଂଶତଃ କଲା ।। ୩୮.

ସୂର୍ଯ୍ୟର ବିଶେଷ ଗତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଦା ସୟଂ ଛଉ ଶହ ପାଞ୍ଚ କାଷ୍ଠା ଓ ତିରିଶି କଳା ଅଧିକ ହୁଏ।

ତଦହର୍ମାନୁଷଂ ଜ୍ଞେଯଂ ନାକ୍ଷତ୍ରନ୍ତୁ ଦଶାଧିକମ୍। ସାଵନେନ ତୁ ମାସେନ ହ୍ଯବ୍ଦୋଽଯଂ ମାନୁଷଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୮.

ଏହି ଦିନକୁ ମାନବ ଦିନ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ, ନକ୍ଷତ୍ର ଦିନ ନୁହେଁ, ଏଠାରେ ଦଶ ଅଧିକ ହୁଏ; ସାବନ ମାସ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଷକୁ ମାନବ ବର୍ଷ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।

ଏତଦ୍ଦିଵ୍ଯମହୋରାତ୍ରମିତି ଶାସ୍ତ୍ରଵିନିଶ୍ଚଯଃ। ଅହ୍ନାଽନେନ ତୁ ଯା ସଂଖ୍ଯା ମାସର୍ତ୍ଵଯନଵାର୍ଷିକୀ ।। ୩୮.

ଏହି ଦିନ ଓ ରାତିକୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଦିବ୍ୟ ଦିନ ଓ ରାତି ବୋଲି ନିଷ୍ପତ୍ତି ହୋଇଛି; ଏହି ଦିନ ଦ୍ୱାରା ମାସ, ଋତୁ ଓ ବର୍ଷର ଗଣନା ହୁଏ।

ତଦା ବଦ୍ଧମିଦଂ ଜ୍ଞାନଂ ସଂଜ୍ଞା ଯା ହ୍ଯୁପଲକ୍ଷ୍ଯତାମ୍। କଲାନାଂ ସୁପରୀମାଣାତ୍କାଲ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ ।। ୩୮.

ଏହି ଜ୍ଞାନ ଏବେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତିଆରି ହୋଇଛି, ଏହାର ନାମ ମନେ ରଖିବା ଉଚିତ; କଳାମାନେ ଯେଉଁଠି ସଠିକ୍ ଭାବେ ମାପାଯାଇଛି, ସେଠିକୁ 'କାଳ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଯଦହର୍ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦିଵ୍ଯା କୋଟୀ ତୁ ତତ୍ ସ୍ମୃତ। ଶତାନାଞ୍ଚ ସହସ୍ରାଣି ଦଶଦ୍ଵିଗୁଣତାନି ଚ। ନଵତିଞ୍ଚ ସହସ୍ରାଣି ତଥୈଵାନ୍ଯାନି ଯାନି ତୁ ।। ୩୮.

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନ ବୋଲି ଯାହା କୁହାଯାଇଛି, ତାହାକୁ ଦିବ୍ୟ କୋଟି ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ; ଶତ ହଜାର ଦଶଗୁଣ ହୋଇଥିବା, ଏବଂ ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ନବ୍ବେ ହଜାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗଣନା ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ଋଷଯୋ ଵିସ୍ମଯଂ ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍। ସଂସ୍ଥାସମ୍ଭଜନଂ ଜ୍ଞାନମପୃଚ୍ଛନ୍ନନ୍ତରନ୍ତଦା ।। ୩୮.

ଏହି କଥା ଶୁଣି ଋଷିମାନେ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ସେମାନେ ପଛରେ ସୃଷ୍ଟିର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ମୂଳ ନେଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

ସଂପ୍ଲାଵନସ୍ଯ କାଲନ୍ତୁ ମାନୁଷେଣୈଵ ସମ୍ମତମ୍। ମାନେନ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମଃ ସଂକ୍ଷେପାର୍ଥପଦାକ୍ଷରମ୍ ।। ୩୮.

ଏହି ବିପ୍ଳବର ସମୟ କେତେ, ମାନବ ମାପରେ କେମିତି ହୁଏ, ଆମେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଓ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।

ତେଷାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ ଦେଵସ୍ତୁ ଵାଯୁର୍ଲୋକହିତେ ରତଃ। ସଂକ୍ଷେପାଦ୍ଦିଵ୍ଯଚକ୍ଷୁଷ୍ମାନ୍ ପ୍ରୋଵାଚ ଭଗଵାନ୍ ପ୍ରଭୁଃ ।। ୩୮.

ସେମାନେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କଲାପରେ, ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ନିୟୋଜିତ ଦେବତା ବାୟୁଦେବ, ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ, ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ କହିଲେ।

ଏତେ ରାତ୍ର୍ଯହନୀ ପୂର୍ଵଂ କୀର୍ତ୍ତିତେ ତ୍ଵିହ ତୌକିକେ। ତାସାଂ ସଙ୍ଖ୍ଯାଯ ଵର୍ଷାଗ୍ରଂ ବ୍ରାହ୍ଯଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯହଃକ୍ଷଯେ ।। ୩୮.

ଏହି ଦିନ ଓ ରାତିଗୁଡ଼ିକୁ ପୂର୍ବରୁ ମାନବ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ଏହାର ଗଣନା ପାଇଁ, ଦିନ ଶେଷରେ ବର୍ଷ କେତେ ହୁଏ ମୁଁ କହିବି।

କୋଟିଶତାନି ଚତ୍ଵାରି ଵର୍ଷାଣି ମାନୁଷାଣି ତୁ। ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଚ୍ଚ ତଥା କୋଟ୍ଯଃ ସଙ୍ଖ୍ଯାତାଃ ସଙ୍ଖ୍ଯଯା ଦ୍ଵିଜୈଃ ।। ୩୮.

ଚାରି ଶହ କୋଟି ମାନବ ବର୍ଷ ଓ ତେଇଶି କୋଟି ବର୍ଷ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଗଣନା କରିଛନ୍ତି।

ତଥା ଶତସହସ୍ରାଣି ଏକୋନନଵତିଃ ପୁନଃ। ଆଶୀତିଶ୍ଚ ସହସ୍ରାଣି ଏଷ କାଲଃ ପ୍ଲଵସ୍ଯ ତୁ ।। ୩୮.

ଏହିପରି ନବ୍ବେ ନଉ ହଜାର ଓ ଅଶୀ ହଜାର ବର୍ଷ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଏହି ହେଉଛି ବିପ୍ଳବର ସମୟ।

ମାନୁଷାଖ୍ଯେଣ ସଙ୍ଖ୍ଯାତଃ କାଲୋ ହ୍ଯାଭୂତସଂପ୍ଲଵଃ। ସପ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ଯାସ୍ତଦାଽଗ୍ରେଷୁ ତଦା ଲୋକେଷୁ ତେଷୁ ଵୈ ।। ୩୮.

ମାନବ ଗଣନାରେ ଏହି ହେଉଛି ମୂଳ ବିପ୍ଳବର ସମୟ; ସେତେବେଳେ ସପ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି।