ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଆଦିତ୍ଯରଶ୍ମିଭିଃ ପୀତଂ ଜଲମଭ୍ରେଷୁ ତିଷ୍ଠତି। ପୁନଃ ପତତି ତଦ୍ଭୂମୌ ତେନ ପୂର୍ଯ୍ଯନ୍ତି ଚାର୍ଣଵାଃ ।। ୩୮.

ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ପିଇଯିଥିବା ଜଳ ମେଘରେ ରହିଥାଏ; ପୁଣି ସେହି ଜଳ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଥାଏ, ଏହିପରି ଭାବରେ ସମୁଦ୍ରମାନେ ଭରିଯାଆନ୍ତି।

ତତଃ ସମୁଦ୍ରାଃ ସ୍ଵାଂ ଵେଲାଂ ପରିକ୍ରାମନ୍ତି ସର୍ଵ୍ଵଶଃ। ପର୍ଵ୍ଵତାଶ୍ଚ ଵିଶୀର୍ଯ୍ଯନ୍ତେ ମହୀ ଚାପ୍ସୁ ନିମଜ୍ଜତି ।। ୩୮.

ତାପରେ ସମୁଦ୍ରମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ନିଜ କୂଳ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିଯାଆନ୍ତି; ପାହାଡ଼ମାନେ ଭାଙ୍ଗିଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ପୃଥିବୀ ଜଳରେ ବୁଡ଼ିଯାଏ।

ତତସ୍ତୁ ସହସୋଦ୍ଭ୍ରାନ୍ତଃ ପଯୋଦାଂସ୍ତାନ୍ନଭସ୍ତଲେ। ସଂଵେଷ୍ଟଯତି ଘୋରାତ୍ମା ଦିଵି ଵାଯୁଃ ସମନ୍ତତଃ ।। ୩୮.

ତାପରେ ଭୟଙ୍କର ବାତାସ ବଡ଼ ଶକ୍ତିରେ ଆକାଶରେ ଛିଟିଯାଇଥିବା ସେହି ମେଘମାନେକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଘେରିନେଇଥାଏ।

ତସ୍ମିନ୍ନେକାର୍ଣଵେ ଘୋରେ ନଷ୍ଟେ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମେ। ପୂର୍ଣେ ଯୁଗସହସ୍ରେ ଵୈ ନିଃଶେଷଃ କଲ୍ପ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୩୮.

ସେହି ଭୟଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ରରେ, ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ବସ୍ତୁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବା ପରେ, ଏବଂ ହଜାର ଯୁଗ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ସେହି ସମୟକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଳ୍ପ ପ୍ରଳୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅଥାମ୍ଭସା ଵୃତେ ଲୋକେ ପ୍ରାହୁରେକାର୍ଣଵଂ ବୁଧାଃ। ଅଥ ଭୂମିତଲଂ ଖଞ୍ଚ ଵାଯୁଶ୍ଚୈକାର୍ଣଵେ ତଦା। ନଷ୍ଟେ ଭାଵେଽଵଲୀନଂ ତତ୍ପ୍ରାଜ୍ଞାଯତ ନ କିଞ୍ଚନ ।। ୩୮.

ତାପରେ, ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଜଳରେ ଢକିଯାଏ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ର ବୋଲି କହନ୍ତି; ସେ ସମୟରେ ପୃଥିବୀର ପୃଷ୍ଠ, ଆକାଶ ଓ ବାତାସ ସମସ୍ତେ ସେହି ଏକ ସମୁଦ୍ରରେ ଲୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ବିନଶ୍ଟ ହେଲେ କିଛି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନି, ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି।

ପାର୍ଥିଵାସ୍ତ୍ଵଥ ସାମୁଦ୍ରା ଆପୋ ହୈମାଶ୍ଚ ସର୍ଵ୍ଵଶଃ। ପ୍ରସରନ୍ତ୍ଯୋ ଵ୍ରଜନ୍ତ୍ଯେକଂ ସଲିଲାଖ୍ଯାଂ ଭଜନ୍ତ୍ଯୁତ ।। ୩୮.

ତାପରେ, ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀର, ସମୁଦ୍ରର ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଜଳମାନେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ ଏକାକାର ହୋଇଯାଏ ଏବଂ 'ଜଳ' ନାମରୂପ ଧାରଣ କରେ।

ଆଗତାଗତିକଂ ଚୈଵ ତଦା ତତ୍ସଲିଲଂ ସ୍ମୃତମ୍। ପ୍ରଚ୍ଛାଦ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି ମହୀମର୍ଣଵାଖ୍ଯଂ ଚ ତଜ୍ଜଲମ୍ ।। ୩୮.

ସେହି ଜଳ, ଯାହାକୁ ଆସିଯିବା ଓ ଯିବାର ଜଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସମସ୍ତକୁ ଢାକି ରହିଯାଏ, ଏବଂ ଏହି ଜଳକୁ ପୃଥିବୀର ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଆଭାନ୍ତି ଯସ୍ମାତ୍ତା ଭାଭିର୍ଭାଶବ୍ଦଵ୍ଯାପ୍ତିଦୀପ୍ତିଷୁ। ଭସ୍ମ ସର୍ଵ୍ଵମନୁପ୍ରାପ୍ଯ ତସ୍ମାଦମ୍ଭୋ ନିରୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୮.

ଯେଉଁଠାରୁ ସେମାନେ ତାଙ୍କର ତେଜରେ ଚମକିଉଠନ୍ତି, ଏବଂ 'ଭ' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ବ୍ୟାପ୍ତି ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା; ସମସ୍ତ କିଛି ଭସ୍ମ ହୋଇଯିବାରୁ, ଏହିପରି ଏହାକୁ 'ଜଳ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ନାନାତ୍ଵେ ଚୈଵ ଶୀଘ୍ରେ ଚ ଧାତୁର୍ଵୈ ଅର ଉଚ୍ଯତେ। ଏକାର୍ଣଵେ ତଦା ଯୋ ଵୈ ନ ଶୀଘ୍ରାସ୍ତେନ ତା ନରାଃ ।। ୩୮.

ସେମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନତା ଓ ତ୍ୱରିତତା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ 'ଅର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେହି ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ରରେ, ଯେଉଁମାନେ ତ୍ୱରିତ ନୁହଁନ୍ତି, ସେମାନେ 'ନର' ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।

ତସ୍ମିନ୍ ଯୁଗସହସ୍ରାନ୍ତେ ଦିଵସେ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଗତେ। ତାଵନ୍ତଂ କାଲମେଵଂ ତୁ ଭଵତ୍ଯେକାର୍ଣଵଂ ଜଗତ୍। ତଦା ତୁ ସର୍ଵ୍ଵଵ୍ଯାପାରା ନିଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ପ୍ରଜାପତେଃ ।। ୩୮.

ଯେତେବେଳେ ହଜାର ଯୁଗ ଶେଷ ହୁଏ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦିନ ଶେଷ ହୁଏ, ସେ ସମୟ ସବୁ ଦିନ ଜଗତ ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ର ହୋଇଯାଏ; ଏବଂ ସେତେବେଳେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ।

ଏଵମେକାର୍ଣଵେ ତସ୍ମିନ୍ନଷ୍ଟେ ସ୍ଥାଵର ଜଙ୍ଗମେ। ତଦା ସ ଭଵତି ବ୍ରହ୍ମା ସହସ୍ରାକ୍ଷଃ ସହସ୍ରପାତ୍ ।। ୩୮.

ଏହିପରି ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ରରେ, ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ବସ୍ତୁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ବ୍ରହ୍ମା, ସହସ୍ର ଚକ୍ଷୁ ଓ ସହସ୍ର ପାଦ ଧାରୀ ହୋଇଯାନ୍ତି।

ସହସ୍ରଶୀର୍ଷା ସୁମନାଃ ସହସ୍ରପାତ୍ ସହସ୍ରଚକ୍ଷୁର୍ଵଦନଃ ସହସ୍ରଵାକ୍। ସହସ୍ରବାହୁଃ ପ୍ରଥମଃ ପ୍ରଜାପତିସ୍ତ୍ରୀଯପଥେ ଯଃ ପୁରୁଷୋ ନିରୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୮.

ସେ ହଜାର ମୁଣ୍ଡ, ହଜାର ପାଦ, ହଜାର ଆଖି, ହଜାର ମୁହଁ ଓ ହଜାର କଥା କହୁଥିବା, ହଜାର ହାତ ଥିବା, ଦୟାଳୁ ଏବଂ ପ୍ରଥମ ପ୍ରଜାପତି, ତିନି ଲୋକର ମାର୍ଗରେ ଚଳିଥିବା ପୁରୁଷ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ।

ଆଦିତ୍ଯଵର୍ଣୋ ଭୁଵନସ୍ଯ ଗୋପ୍ତା ହ୍ଯପୂର୍ଵ୍ଵ ଏକଃ ପ୍ରଥମସ୍ତୁରାଷାଟ୍ । ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭଃ ପୁରୁଷୋ ମହାନ୍ ଵୈ ସଂପଦ୍ଯତେ ଵୈ ତମସଃ ପରସ୍ତାତ୍ ।। ୩୮.

ସେ ସୁନା ରଙ୍ଗର, ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ପ୍ରଥମ ଏବଂ ତୀବ୍ର ଗତିଶୀଳ; ସେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ମହାପୁରୁଷ, ଅନ୍ଧକାରରୁ ପାରେ ଅବସ୍ଥିତ।

ଚତୁର୍ଯୁଗସହସ୍ରାନ୍ତେ ସର୍ଵତଃ ସଲିଲପ୍ଲୁତେ। ସୁଷୁପ୍ସୁରପ୍ରକାଶାଂ ସ୍ଵାଂ ରାତ୍ରିଂ ତୁ କୁରୁତେ ପ୍ରଭୁଃ ।। ୩୮.

ଚାରି ଯୁଗର ହଜାର ଶେଷରେ, ସମସ୍ତ କିଛି ଜଳରେ ବିଲୀନ ହେବାବେଳେ, ପ୍ରଭୁ ନିଜେ ଶୟନ କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ଆଲୋକ ହୀନ ନିଜ ରାତିକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।

ଚତୁର୍ଵିଧା ଯଦା ଶେତେ ପ୍ରଜାଃ ସର୍ଵ୍ଵାଣ୍ଡମଣ୍ଡିତାଃ। ପଶ୍ଯନ୍ତେ ତଂ ମହାତ୍ମାନଂ କାଲଂ ସପ୍ତ ମହର୍ଷଯଃ ।। ୩୮.

ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଶୋଭିତ, ଚାରି ପ୍ରକାର ନିଦ୍ରାରେ ଶୟନ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସାତ ମହାର୍ଷି ଏହି ମହାତ୍ମା କାଳଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି।

ଜନଲୋକଵିଵର୍ତ୍ତନ୍ତସ୍ତପସା ଲବ୍ଧଚକ୍ଷୁଷଃ। ଭୃଗ୍ଵାଦଯୋ ମହାତ୍ମାନଃ ପୂର୍ଵ୍ଵେ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତଲକ୍ଷଣାଃ ।। ୩୮.

ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବରୁ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଦୃଷ୍ଟି ଲାଭ କରିଥିବା ଭୃଗୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ସେମାନେ ଜନଲୋକରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ କରନ୍ତି।

ସତ୍ଯାଦୀନ୍ ସପ୍ତଲୋକାନ୍ ଵୈ ତେ ହି ପଶ୍ଯନ୍ତି ଚକ୍ଷୁଷା। ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ତେ ତୁ ପଶ୍ଯନ୍ତି ମହାବ୍ରାହ୍ମୀଷୁ ରାତ୍ରିଷୁ ।। ୩୮.

ସେମାନେ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ଆଦି ସାତଟି ଲୋକକୁ ଦେଖନ୍ତି; ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମହାରାତ୍ରିରେ ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି।

ସପ୍ତର୍ଷଯଃ ପ୍ରପଶ୍ଯନ୍ତି ସପ୍ତକାଲଂ ସ୍ଵରାତ୍ରିଷୁ। କଲ୍ପାନାଂ ପରମେଷ୍ଠିତ୍ଵାତ୍ତସ୍ମାଦାଦ୍ଯଃ ସ ପଠ୍ଯତେ ।। ୩୮.

ସାତ ଋଷି ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ରାତିରେ ସାତ ପ୍ରକାର କାଳକୁ ଦେଖନ୍ତି; କଳ୍ପମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିବାରୁ, ସେ ପ୍ରଥମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସ ଯଷ୍ଟା ସର୍ଵଭୂତାନାଂ କଲ୍ପାଦିଷୁ ପୁନଃ ପୁନଃ। ଏଵମାଵେଶଯିତ୍ଵା ତୁ ସ୍ଵାତ୍ମନ୍ଯେଵ ପ୍ରଜାପତିଃ ।। ୩୮.

ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପ ଆରମ୍ଭରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା; ଏଭଳି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଏକତ୍ର କରି, ପ୍ରଜାପତି ନିଜରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି।

ଅଥାତ୍ମନି ମହାତେଜାଃ ସର୍ଵମାଦାଯ ସର୍ଵକୃତ୍। ତତସ୍ତେ ଵସତେ ରାତ୍ରିଂ ତମସ୍ଯେକାର୍ଣଵେ ଜଲେ ।। ୩୮.

ତାପରେ, ସେ ମହାତେଜସ୍ବୀ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ନେଇ, ଏକମାତ୍ର ଅନ୍ଧକାର ଓ ଜଳର ମହାସାଗରରେ ରାତି ବ୍ୟତୀତ କରନ୍ତି।

ତତୋ ରାତ୍ରିକ୍ଷଯେ ପ୍ରାପ୍ତେ ପ୍ରତିବୁଦ୍ଧଃ ପ୍ରଜାପତିଃ। ମନଃ ସିସୃକ୍ଷଯା ଯୁକ୍ତଂ ସର୍ଗାଯ ନିଦଧେ ପୁନଃ ।। ୩୮.

ପରେ, ରାତି ଶେଷ ହେଲେ, ପ୍ରଜାପତି ଜାଗିଉଠନ୍ତି; ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ନିଜ ମନକୁ ପୁନି ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲଗାନ୍ତି।

ଏଵଂ ସଲୋକେ ନିର୍ଵୃତ୍ତେ ଉପଶାନ୍ତେ ପ୍ରଜାପତୌ। ବ୍ରହ୍ମନୈମିତ୍ତିକେ ତସ୍ମିନ୍ କଲ୍ପିତେ ଵୈ ପ୍ରସଂଯମେ ।। ୩୮.

ଏଭଳି, ଜଗତ ଶେଷ ହେବାବେଳେ ଓ ପ୍ରଜାପତି ଶାନ୍ତ ହେବାବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଏହି ବିଗଳନରେ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ କିଛି ନିୟମିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି।

ଦେହୈର୍ଵିଯୋଗଃ ସତ୍ଵାନାଂ ତସ୍ମିନ୍ ଵୈ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ ସ୍ମୃତଃ। ତତୋ ଦଗ୍ଧେଷୁ ଭୂତେଷୁ ସର୍ଵ୍ଵେଷ୍ଵାଦିତ୍ଯରଶ୍ମିଭିଃ। ଦେଵର୍ଷିମନୁଵର୍ଯ୍ଯେଷୁ ତସ୍ମିନ୍ ସଙ୍କଲନେ ତଦା ।। ୩୮.

ସେଠାରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦେହରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଗଳନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପରେ, ସମସ୍ତ ଭୂତ ଉଡ଼ିଯିବାବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ, ଦେବ, ଋଷି ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସେହି ସମୟରେ ଏକତ୍ର ହୁଅନ୍ତି।

ଗନ୍ଧର୍ଵାଦୀନି ସତ୍ଵାନି ପିଶାଚାନ୍ତାନି ସର୍ଵ୍ଵଶଃ। କଲ୍ପାଦାଵପ୍ରତପ୍ତାନି ଜନମେଵାଶ୍ରଯନ୍ତି ଵୈ ।। ୩୮.

ଗନ୍ଧର୍ବ ଠାରୁ ପିଶାଚ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, କଳ୍ପ ଆରମ୍ଭରେ ଏଯାଁ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।

ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନୀନି ସତ୍ଵାନି ନାରକେଯାନି ଯାନ୍ଯପି। ତଦା ତାନ୍ଯପି ଦଗ୍ଧାନି ଧୁତପାପାନି ସର୍ଵ୍ଵଶଃ। ଜନେ ତାନ୍ଯୁପପଦ୍ଯନ୍ତେ ଯାଵତ୍ସଂପ୍ଲଵତେ ଜଗତ୍ ।। ୩୮.

ପଶୁ ଓ ନରକରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ, ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ପ୍ରକାର ହେଉନାହିଁ, ସେ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଗତ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି।

ଵ୍ଯୁଷ୍ଟାଯାନ୍ତୁ ରଜନ୍ଯାଂ ତୁ ବ୍ରହ୍ମଣେଽଵ୍ଯକ୍ତଯୋନଯେ। ଜାଯନ୍ତେ ହି ପୁନସ୍ତାନି ସର୍ଵ୍ଵଭୂତାନି କୃତ୍ସ୍ନଶଃ ।। ୩୮.

କିନ୍ତୁ ରାତି ଶେଷ ହେଲେ, ଅଦୃଶ୍ୟ ମୂଳ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।

ଋଷଯୋ ମନଵୋ ଦେଵାଃ ପ୍ରଜାଃ ସର୍ଵ୍ଵଶ୍ଚତୁର୍ଵିଧାଃ। ତେଷାମପୀହ ସିଦ୍ଧାନାଂ ନିଧନୋତ୍ପତ୍ତିରୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୮.

ଋଷି, ମନୁ, ଦେବତା ଓ ସମସ୍ତ ଚାରି ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣୀମାନେ—ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ସିଦ୍ଧମାନେ ମଧ୍ୟ, ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଜନ୍ମ ଦୁହିଁ କୁହାଯାଏ।

ଯଥା ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ନୁଦଯାସ୍ତମନଂ ସ୍ମୃତମ୍। ତଥା ଜନ୍ମନିରୋଧଶ୍ଚ ଭୂତାନାମିହ ଦୃଶ୍ଯତେ ।। ୩୮.

ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ ଏହି ଜଗତରେ ଜଣାଯାଏ, ସେପରି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ ନାଶ ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଏ।

ଆଭୂତସଂପ୍ଲଵାତ୍ତସ୍ମାଦ୍ଭଵଃ ସଂସାର ଉଚ୍ଯତେ । ଯଥା ସର୍ଵ୍ଵାଣି ଭୂତାନି ଜାଯନ୍ତେ ହି ଵର୍ଷାସ୍ଵିହ ।। ୩୮.

ଏହିପରି, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ବିଗଳନ ଦ୍ୱାରା, ଏହାକୁ ସଂସାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେପରି ବର୍ଷାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏଠାରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।