ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଭୂତାପଵାଦିନୋ ହୃଷ୍ଟା ମଧ୍ଯସ୍ଥା ଭୂତଵାଦିନଃ। ଭୂତାନୁଵାଦିନଃ ସକ୍ତାସ୍ତ୍ରଯୋ ଵେଦାଃ ପ୍ରଵାଦିନାମ୍ ।। ୩୮.

କିଛି ଲୋକ ଭୂତର ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ନାକାରି ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କିଛି ଭୂତକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି ନିଷ୍ପକ୍ଷ ରହନ୍ତି, ଆଉ କିଛି ଭୂତକୁ ବର୍ଣ୍ନନା କରି ଲଗି ରହନ୍ତି—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଅନୁସୂଚକ ମଧ୍ୟରେ ବେଦ ଅଛି।

ଅଗ୍ନିଧ୍ରଃ କାଶ୍ଯପଶ୍ଚୈଵ ପୌଲସ୍ତ୍ଯୋ ମାଗଧଶ୍ଚ ଯଃ। ଭାର୍ଗଵୋ ହ୍ଯଗ୍ନିବାହୁଶ୍ଚ ଶୁଚିରାଙ୍ଗିରସସ୍ତଥା। ଓଜସ୍ଵୀ ସୁବଲଶ୍ଚୈଵ ଭୌତ୍ଯସ୍ଯୈତେ ମନୋଃ ସୁତାଃ ।। ୩୮.

ଅଗ୍ନିଧ୍ର, କାଶ୍ୟପ, ପୌଲସ୍ତ୍ୟ, ମାଗଧ, ଭାର୍ଗବ, ଅଗ୍ନିବାହୁ, ଶୁଚି, ଆଙ୍ଗିରସ, ଓଜସ୍ବୀ ଓ ସୁବଳ—ଏମାନେ ମନୁ ଭୌତ୍ୟଙ୍କର ପୁଅ।

ସଵର୍ଣା ମନଵୋ ହ୍ଯେତେ ଚତ୍ଵାରୋ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତାଃ। ଏକୋ ଵୈଵସ୍ଵତଶ୍ଚୈଵ ସାଵର୍ଣୋ ମନୁରୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୮.

ଏହି ଚାରିଜଣ ସବର୍ଣ୍ଣ ମନୁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁଅ; ଏକ ମନୁ, ଯାହାକୁ ବୈବସ୍ବତ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ସେ ସାବର୍ଣ୍ଣ ମନୁ ନାମରେ ପରିଚିତ।

ରୌଚ୍ଯୋ ଭୌତ୍ଯଶ୍ଚ ଯୌ ତୌ ତୁ ମନୋଃ ପୌଲହଭାର୍ଗଵୌ। ଭୌତ୍ଯସ୍ଯୈଵାଧିପତ୍ଯେ ତୁ ପୂର୍ଣଃ କଲ୍ପସ୍ତୁ ପୂର୍ଯ୍ଯତେ ।। ୩୮.

ରୌଚ୍ୟ ଓ ଭୌତ୍ୟ, ଏମାନେ ମନୁଙ୍କର ପୁଅ ଏବଂ ପୌଲହ ଓ ଭାର୍ଗବ ବଂଶର; ଭୌତ୍ୟଙ୍କର ଶାସନ ଆସିଲେ, କଳ୍ପର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ର ସମାପ୍ତ ହୁଏ।

ସୂତ ଉଵାଚ।। ନିଃଶେଷେଷୁ ଚ ସର୍ଵେଷୁ ତଦା ମନ୍ଵନ୍ତରେଷ୍ଵିହ। ଅନ୍ତେଽନେକଯୁଗେ ତସ୍ମିନ୍ କ୍ଷୀଣେ ସଂହାର ଉଚ୍ଯତେ ।। ୩୮.

ସୂତ କହିଲେ: ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଶେଷ ହେଲା, ଅନେକ ଯୁଗର ଶେଷରେ, ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ଶୂନ୍ୟ ହେଉଛି, ସେହି ସମୟକୁ ବିଗ୍ରହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସପ୍ତୈତେ ଭାର୍ଗଵା ଦେଵା ଅନ୍ତେ ମନ୍ଵନ୍ତରେ ତଦା। ଭୁକ୍ତ୍ଵା ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମଧ୍ଯସ୍ଥା ଯୁଗାଖ୍ଯାଂ ହ୍ଯେକସପ୍ତତିମ୍ ।। ୩୮.

ଏହି ସାତ ଭାର୍ଗବ ଦେବତା, ମନ୍ବନ୍ତରର ଶେଷରେ, ତିନି ଲୋକର ଉପଭୋଗ କରି, ଏକାଉଁ ସପ୍ତତି ଯୁଗ ମଧ୍ୟରେ ରହନ୍ତି।

ପିତୃଭିର୍ମନୁଭିଶ୍ଚୈଵ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ସପ୍ତର୍ଷିଭିସ୍ତୁ ଯେ। ଯଜ୍ଵାନଶ୍ଚୈଵ ତେଽପ୍ଯନ୍ଯେ ତଦ୍ଭାକ୍ତାଶ୍ଚୈଵ ତୈଃ ସହ ।। ୩୮.

ପିତୃ, ମନୁ, ସାତ ଋଷି, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଲୋକ ଓ ତାଙ୍କର ଅନୁୟାୟୀମାନେ, ସେମାନେ ସହିତ ଏମାନେ ରହନ୍ତି।

ମହର୍ଲୋକଂ ଗମିଷ୍ଯନ୍ତି ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମୀଶ୍ଵରାଃ। ତତସ୍ତେଷୁ ଗତେଷୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ କ୍ଷୀଣେ ମନ୍ଵନ୍ତରେ ତଦା। ଅନାଧାରମିଦଂ ସର୍ଵଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ଵୈ ଭଵିଷ୍ଯତି ।। ୩୮.

ଏହି ଦେବତାମାନେ ତିନି ଲୋକକୁ ଛାଡି ମହର୍ଲୋକକୁ ଯିବେ; ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ଉପରକୁ ଚାଲିଯିବେ ଓ ମନ୍ବନ୍ତର ଶେଷ ହେବ, ତେବେ ତିନି ଲୋକ ସମସ୍ତ ଭାବରେ ଆଧାରହୀନ ହେଇଯିବ।

ତତଃ ସ୍ଥାନାନି ଶୂନ୍ଯାନି ସ୍ଥାନିନାଂ ତାନି ଵୈ ଦ୍ଵିଜାଃ। ପ୍ରଭ୍ରଶ୍ଯନ୍ତି ଵିମୁକ୍ତାନି ତାରାଋକ୍ଷଗ୍ରହୈସ୍ତଥା ।। ୩୮.

ତାପରେ, ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଯେଉଁ ସ୍ଥାନଗୁଡିକ ନିବାସୀମାନଙ୍କର ଥିଲା, ସେଗୁଡିକ ଶୂନ୍ୟ ହେଇଯିବ, ତାରା, ଗ୍ରହ ଓ ନକ୍ଷତ୍ର ସହିତ ବିମୁକ୍ତ ହୋଇ ଖସିଯିବ।

ତତସ୍ତେଷୁ ଵ୍ଯତୀତେଷୁ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯସ୍ଯେଶ୍ଵରେଷ୍ଵିହ। ସେନ୍ଦ୍ରାଷ୍ଟେଷୁ ମହର୍ଲୋକଂ ଯସ୍ମିଂସ୍ତେ କଲ୍ପଵାସିନଃ ।। ୩୮.

ଯେତେବେଳେ ତିନି ଲୋକର ଦେବତାମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସହିତ, ମହର୍ଲୋକକୁ ଯିବେ, ସେଉଁଠି କଳ୍ପ ଅବଧି ପାଇଁ ବସିବା ଲୋକମାନେ ରହନ୍ତି।

ଜିତାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ଗଣା ହ୍ଯତ୍ର ଚାକ୍ଷୁଷାନ୍ତାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ। ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵ୍ଵେଷୁ ଦେଵାସ୍ତେ ଵୈ ମହୌଜସଃ ।। ୩୮.

ଜିତା ଓ ଅନ୍ୟ ଗଣ, ଚାକ୍ଷୁଷ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚୌଦ୍ଦ, ଏହି ଦେବମାନେ ବଡ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଅଛନ୍ତି।

ତତସ୍ତେଷୁ ଗତେଷୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ସାଯୋଜ୍ଯଂ କଲ୍ପଵାସିନାମ୍। ସମେତ୍ଯ ଦେଵାସ୍ତେ ସର୍ଵେ ପ୍ରାପ୍ତେ ସଂକଲନେ ତଦା ।। ୩୮.

ତାପରେ, ସେମାନେ ଉପରକୁ ଚାଲିଯିବା ପରେ, କଳ୍ପ ଅବଧିରେ ବସିଥିବାମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ସଂଗ୍ରହ ସମୟରେ ଏକସାଥି ହୁଅନ୍ତି।

ମହର୍ଲୋକଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଗଣାସ୍ତେ ଵୈ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ। ସଶରୀରାଶ୍ଚ ଶ୍ରୂଯନ୍ତେ ଜନଲୋକଂ ସହାନୁଗାଃ ।। ୩୮.

ମହର୍ଲୋକକୁ ଛାଡି, ଏହି ଚୌଦ୍ଦ ଗଣ, ଶରୀର ସହିତ ଓ ଅନୁୟାୟୀମାନେ ସହିତ, ଜନଲୋକକୁ ଯାଉଥିବା ବିଷୟରେ କୁହାଯାଏ।

ଏଵଂ ଦେଵେଷ୍ଵତୀତେଷୁ ମହର୍ଲୋକାଜ୍ଜନଂ ପ୍ରତି। ଭୂତାଦିଷ୍ଵଵଶିଷ୍ଟେଷୁ ସ୍ଥାଵରାନ୍ତେଷୁ ଚାପ୍ଯୁତ ।। ୩୮.

ଏପରି ଦେବମାନେ ମହର୍ଲୋକରୁ ଜନଲୋକକୁ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ମାତ୍ର ଭୂତ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହନ୍ତି।

ଶୂନ୍ଯେଷୁ ଲୋକସ୍ଥାନେଷୁ ମହାନ୍ତେଷୁ ଭୂରାଦିଷୁ। ଦେଵେଷୁ ଚ ଗତେଷୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ସାଯୋଜ୍ଯଂ କଲ୍ପଵାସିନାମ୍ ।। ୩୮.

ଭୂ ଆଦି ମହାଲୋକଗୁଡିକ ଶୂନ୍ୟ ହେଇଯିବା ସମୟରେ, ଦେବମାନେ ଉପରକୁ ଚାଲିଯିବେ, କଳ୍ପ ଅବଧିରେ ବସିଥିବାମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି।

ସଂହୃତ୍ଯ ତାଂସ୍ତତୋ ବ୍ରହ୍ମା ଦେଵର୍ଷିପିତୃଦାନଵାନ୍। ସଂସ୍ଥାପଯତି ଵୈ ସର୍ଗଂ ମହଦୄଷ୍ଟ୍ଯା ଯୁଗକ୍ଷଯେ ।। ୩୮.

ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବ, ଋଷି, ପିତୃ ଓ ଦାନବମାନେକୁ ସଂହର କରି, ଯୁଗର ଶେଷରେ ତାଙ୍କର ବଡ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।

ତତ୍ର ଯୁଗସହସ୍ରାନ୍ତମହର୍ଯର୍ଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵିଦୁଃ। ରାତ୍ରିଂ ଯୁଗସହସ୍ରାନ୍ତାମହୋରାତ୍ରଵିଦୋ ଜନାଃ ।। ୩୮.

ଏଠାରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦିନ ଓ ରାତିକୁ ଜଣାଥିବା ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି, ଦିନ ହେଉଛି ଏକ ହଜାର ଯୁଗ ଓ ରାତି ମଧ୍ୟ ଏକ ହଜାର ଯୁଗ।

ନୈମିତ୍ତିକଃ ପ୍ରାକୃତିକୋ ଯଶ୍ଚୈଵାତ୍ଯନ୍ତିକୋଽର୍ଥତଃ। ତ୍ରିଵିଧଃ ସର୍ଵ୍ଵଭୂତାନାମିତ୍ଯେଷ ପ୍ରତିସଞ୍ଚରଃ ।। ୩୮.

ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନାଶ ତିନି ପ୍ରକାରର — ଏକ ହେଉଛି ବିଶେଷ କାରଣରେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ହେଉଛି ପ୍ରକୃତିକ ଭାବେ, ଏବଂ ତୃତୀୟ ହେଉଛି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ। ଏହାକୁ 'ପ୍ରତିସଞ୍ଚାର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ବ୍ରାହ୍ମୋ ନୈମିତ୍ତିକସ୍ତସ୍ଯ କଲ୍ପଦାହଃ ପ୍ରସଂଯମଃ। ପ୍ରତିସର୍ଗେ ତୁ ଭୂତାନାଂ ପ୍ରାକୃତଃ କରଣକ୍ଷଯଃ ।। ୩୮.

ଏହି ବିଶେଷ କାରଣର ନାଶକୁ 'ବ୍ରାହ୍ମ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା କଳ୍ପ ଶେଷରେ ଜଗତ୍‌ର ଦହନ ଦ୍ୱାରା ଘଟେ। ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଉପାଦାନ ନାଶକୁ ପ୍ରକୃତିକ ନାଶ କୁହାଯାଏ।

ଜ୍ଞାନାଚ୍ଚାତ୍ଯନ୍ତିକଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ କାରଣାନାମସମ୍ଭଵଃ । ତତଃ ସଂହୃତ୍ଯ ତାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ଦେଵାଂସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵାସିନଃ ।। ୩୮.

ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କାରଣମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ବନ୍ଦ ହୁଏ, ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାଶ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏପରେ ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ତିନି ଲୋକର ବାସିନ୍ଦାମାନେଙ୍କୁ ଆପଣ ମନେ ଆକର୍ଷଣ କରନ୍ତି।

ଅହରନ୍ତେ ପ୍ରକୁରୁତେ ସର୍ଗସ୍ଯ ପ୍ରଲଯଂ ପୁନଃ। ସୁଷୁପ୍ସୁର୍ଭଗଵାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଜାଃ ସଂହରତେ ତଦା ।। ୩୮.

ଦିନ ଶେଷରେ, ସେ ପୁଣିଥରେ ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରଳୟ କରନ୍ତି। ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ଶୟନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଆପଣ ମନେ ଆପଣ ଭିତରେ ଆଣନ୍ତି।

ତତୋ ଯୁଗସହସ୍ରାନ୍ତେ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ଚ ଯୁଗକ୍ଷଯେ। ତତ୍ରାତ୍ମସ୍ଥାଃ ପ୍ରଜାଃ କର୍ତ୍ତୁଂ ପ୍ରପେଦେ ସ ପ୍ରଜାପତିଃ ।। ୩୮.

ଏହା ପରେ, ଯେତେବେଳେ ହଜାର ଯୁଗ ଶେଷ ହୁଏ ଓ ଯୁଗର ଅନ୍ତ ଆସେ, ସେଇ ପ୍ରଜାପତି ନିଜ ଭିତରେ ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରଜାମାନେଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି।

ତଦା ଭଵତ୍ଯନାଵୃଷ୍ଟିସ୍ତଦା ସା ଶତ ଵାର୍ଷିକୀ। ତଥା ଯାନ୍ଯଲ୍ପସାରାଣି ସତ୍ତ୍ଵାନି ପୃଥିଵୀତଲେ ।। ୩୮.

ସେଇ ସମୟରେ ବର୍ଷା ହୁଏ ନାହିଁ, ଏହି ଅବର୍ଷା ଶତ ବର୍ଷ ଯାଏ ଚାଲିଥାଏ। ଏଭଳି, ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଦୁର୍ବଳ ପ୍ରାଣୀ—

ତାନ୍ଯେଵାତ୍ର ପ୍ରଲୀଯନ୍ତେ ଭୂମିତ୍ଵମୁପଯାନ୍ତି ଚ। ସପ୍ତରଶ୍ମିରଥୋ ଭୂତ୍ଵା ହ୍ଯୁଦତିଷ୍ଠଦ୍ଵିଭାଵସୁଃ ।। ୩୮.

—ସେମାନେ ଏଠାରେ ନଶ୍ୱର ହୁଅନ୍ତି ଓ ପୃଥିବୀର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏପରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତି ଅଗ୍ନି ସାତଟି କିରଣ ଧାରଣ କରି ଉଦୟ ହୁଏ।

ଅସହ୍ଯରଶ୍ମିର୍ଭଗଵାନ୍ ପିବନ୍ନମ୍ଭୋ ଗଭସ୍ତିଭିଃ। ହରିତା ରଶ୍ମଯସ୍ତସ୍ଯ ଦୀପ୍ଯମାନାସ୍ତୁ ସପ୍ତଭିଃ ।। ୩୮.

ସେ ଭଗବାନଙ୍କର ଅସହ୍ୟ କିରଣ ଦ୍ୱାରା, ସେ ନଦୀ ଓ ସମୁଦ୍ରର ଜଳକୁ ଶୋଷିନେଉଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ସାତଟି ହରିତ କିରଣ ତୀବ୍ର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଚମକୁଛି।

ଭୂଯ ଏଵ ଵିଵର୍ତନ୍ତେ ଵ୍ଯାପ୍ନୁଵନ୍ତୋ ଵନଂ ଶନୈଃ। ଭୌମଂ କାଷ୍ଠଂ ଧନଂ ତେଜୋ ଭୃଶମଦ୍ଭିସ୍ତୁ ଦୀପ୍ଯତେ ।। ୩୮.

ପୁଣି ସେମାନେ ଦିଗବିଦିଗକୁ ଘୁରି, ଦୀରେ ଦୀରେ ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଆବୃତ କରନ୍ତି। ପୃଥିବୀର କାଠ ତାଙ୍କର ତୀବ୍ର କିରଣରେ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଜଳିଉଠେ।

ତସ୍ମାଦୁଦକଂ ସୂର୍ଯ୍ଯସ୍ଯ ତପତୋଽତି ହି କଥ୍ଯତେ। ନାଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ତପତେ ସୂର୍ଯୋ ନାଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ପରିଵିଷ୍ଯତେ ।। ୩୮.

ଏହିପରି, କୁହାଯାଏ ଯେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ତାପରେ ଜଳକୁ ଉପରେ ଉଠାନ୍ତି। ଅବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଅବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ସେ ଅଧିକ ତୀବ୍ର ହୁଅନ୍ତି।

ନାଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ପରିଚିନ୍ଵନ୍ତି ଵାରିଣା ଦୀପ୍ଯତେ ରଵିଃ। ତସ୍ମାଦପଃ ପିବନ୍ ଯା ଵୈ ଦୀପ୍ଯତେ ରଵିରମ୍ବରେ ।। ୩୮.

ଅବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଳରେ ପୁନଃ ପୂରଣ ହୁଏ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେ ଅଧିକ ଜ୍ୱଳନ୍ତି। ଏଭଳି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶରେ ଜଳକୁ ଶୋଷି ତାପିତ ହୁଅନ୍ତି।

ତସ୍ଯ ତେ ରଶ୍ମଯଃ ସପ୍ତ ପିବନ୍ତ୍ଯମ୍ଭୋ ମହାର୍ଣଵାତ୍। ତେନାହାରେଣ ସନ୍ଦୀପ୍ତଃ ସୂର୍ଯ୍ଯଃ ସପ୍ତ ଭଵତ୍ଯୁତ ।। ୩୮.

ତାଙ୍କର ସାତଟି କିରଣ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରରୁ ଜଳକୁ ଶୋଷିନେଉଛି। ସେଇ ଆହାରରେ ପୋଷିତ ହୋଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ସାତଟି ହୁଅନ୍ତି।