ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଉପଯାଜ୍ଯାଃ ସୁଧର୍ମାଣ ଇତି ଦେଵାଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ । ଦିଵସ୍ପତିର୍ମହାସତ୍ତ୍ଵସ୍ତେଷାମିନ୍ଦ୍ରୋ ଭଵିଷ୍ଯତି ।। ୩୮.

ସୁଧର୍ମାଣ ଉପଭାଗୀ; ଏହି ଦେବତାଙ୍କୁ ଏହି ନାମରେ ଜଣାଯାଇଛି। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଦିବସ୍ପତି ଏବଂ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେବେ।

ପୁଲହାତ୍ମଜପୁତ୍ରାସ୍ତେ ଵିଜ୍ଞେଯାସ୍ତୁ ରୁଚେଃ ସୁତାଃ । ଅଙ୍ଗିରାଶ୍ଚୈଵ ଧୃତିମାନ୍ ପୌଲସ୍ତ୍ଯଃ ପଥ୍ଯଵାଂସ୍ତୁ ସଃ ।। ୩୮.

ପୁଲହଙ୍କ ପୁଅମାନେ ରୁଚିଙ୍କ ପୁଅ ଭାବରେ ଜଣାଯିବେ; ଅଙ୍ଗିରା ଧୃତିଶୀଳ, ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ନିୟମରେ ଚାଲିଥିବା।

ପୌଲହସ୍ତତ୍ତ୍ଵ ଦର୍ଶୀ ଚ ଭାର୍ଗଵଶ୍ଚ ନିରୁତ୍ସକଃ। ନିଷ୍ପ୍ରକମ୍ପସ୍ତଥାତ୍ରେଯୋ ନିର୍ମୋହଃ କଶ୍ଯପସ୍ତଥା ।। ୩୮.

ପୌଲହ ତତ୍ତ୍ୱ ଜଣା, ଭାର୍ଗବ ଚାହିଦା ରହିଥିବା; ଅତ୍ରି ଅଟୁଟ, କାଶ୍ୟପ ମୋହ ନାହିଁ।

ସ୍ଵରୂପଶ୍ଚୈଵ ଵାସିଷ୍ଠଃ ସପ୍ତୈତେ ତୁ ତ୍ରଯୋଦଶେ। ଚିତ୍ରସେନୋ ଵିଚିତ୍ରଶ୍ଚ ତପୋ ଧର୍ମଧୃତୋ ଭଵଃ ।। ୩୮.

ବାସିଷ୍ଠ ସ୍ୱରୂପରେ ଅଟୁଟ; ଏହି ସପ୍ତ ତ୍ରୟୋଦଶ ଚକ୍ରରେ ଅଛନ୍ତି। ଚିତ୍ରସେନ, ବିଚିତ୍ର, ତପୋ, ଧର୍ମଧୃତ, ଭବ।

ଅନେକକ୍ଷତ୍ରବଦ୍ଧଶ୍ଚ ସୁରସୋ ନିର୍ଭଯଃ ପୃଥଃ। ରୌଚ୍ଯସ୍ଯୈତେ ମନୋଃ ପୁତ୍ରା ହ୍ଯନ୍ତରେ ତୁ ତ୍ରଯୋଦଶେ ।। ୩୮.

ଅନେକକ୍ଷତ୍ର ତାରାରେ ବାନ୍ଧା, ସୁରସା ନିର୍ଭୟ, ପୃଥା—ଏହି ତ୍ରୟୋଦଶ ଚକ୍ରରେ ରୌଚି ମନୁଙ୍କ ପୁଅ।

ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶେ ତୁ ପର୍ଯାଯେ ଭୌତସ୍ଯାପ୍ଯନ୍ତରେ ମନୋଃ । ଦେଵତାନାଂ ଗଣାଃ ପଞ୍ଚ ପ୍ରୋକ୍ତା ଯେତୁ ଭଵିଷ୍ଯତି ।। ୩୮.

ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଚକ୍ରରେ, ଭୂତ ମନୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ପାଞ୍ଚ ଦେବତା ଗୋଷ୍ଠୀ କଥା କହାଯାଇଛି, ଯେଉଁମାନେ ରହିବେ।

ଚାକ୍ଷୁଷାଶ୍ଚ କନିଷ୍ଠାଶ୍ଚ ପଵିତ୍ରା ଭାଜରାସ୍ତଥା। ଵାଚାଵୃଦ୍ଧାଶ୍ଚ ଇତ୍ଯେତେ ପଞ୍ଚ ଦେଵଗଣାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୩୮.

ଚାକ୍ଷୁଷ, କନିଷ୍ଠ, ପବିତ୍ର, ଭାଜର, ଏବଂ ବାଚାବୃଦ୍ଧ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଦେବତା ଗୋଷ୍ଠୀ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛି।

ସପ୍ତୈଵ ତାଂସ୍ତାନ୍ ଭାଗାଂଶ୍ଚ ଵିଦ୍ଧି ଚାକ୍ଷୁଷସଂଜ୍ଞକାନ୍। ବୃହଦାଦ୍ଯାନି ସାମାନି କନିଷ୍ଠାନ୍ ସପ୍ତ ତାନ୍ ଵିଦୁଃ। ସପ୍ତ ଲୋକାଃ ପରିତ୍ରାସ୍ତେ ଭାଜିରାଃ ସପ୍ତ ସିନ୍ଧଵଃ ।। ୩୮.

ଏହି ସପ୍ତ ଭାଗକୁ ଚାକ୍ଷୁଷ ନାମରେ ଜାଣ; ବୃହତ୍ ସାମ ଆଦି ସପ୍ତ, କନିଷ୍ଠ ସପ୍ତ ଜଣାଯିବା; ଭାଜିର ମାନେ ସପ୍ତ ଲୋକ ଓ ସପ୍ତ ନଦୀକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।

ଵାଚାଵୃଦ୍ଧାନୃଷୀନ୍ ଵିଦ୍ଧି ମନୋଃ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵସ୍ଯ ଵୈ। ସର୍ଵେ ମନ୍ଵନ୍ତରେନ୍ଦ୍ରାଶ୍ଚ ଵିଜ୍ଞେଯାସ୍ତୁଲ୍ଯଲକ୍ଷଣାଃ ।। ୩୮.

ବାଚାବୃଦ୍ଧ ଋଷିମାନେ ସ୍ୱାୟଂଭୁବ ମନୁଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧୀ; ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତର ଇନ୍ଦ୍ରମାନେ ସମାନ ଲକ୍ଷଣରେ ଜଣାଯିବେ।

ତେଜସା ତପସା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ବଲଶ୍ରୁତପରାକ୍ରମୈଃ। ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ଯାନି ସତ୍ତ୍ଵାନି ଗତିମନ୍ତି ଧ୍ରୁଵାଣି ଚ। ସର୍ଵଶଃ ସ୍ଵୈର୍ଗୁଣୈସ୍ତାନି ଇନ୍ଦ୍ରାସ୍ତେଽଭିଭଵନ୍ତି ଵୈ ।। ୩୮.

ତେଜ, ତପ, ବୁଦ୍ଧି, ଶକ୍ତି, ଶିକ୍ଷା ଓ ପ୍ରତାପ ଦ୍ୱାରା, ଇନ୍ଦ୍ରମାନେ ତିନି ଲୋକରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ, ସେମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ନିଜ ଗୁଣରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।

ଭୂତାପଵାଦିନୋ ହୃଷ୍ଟା ମଧ୍ଯସ୍ଥା ଭୂତଵାଦିନଃ। ଭୂତାନୁଵାଦିନଃ ସକ୍ତାସ୍ତ୍ରଯୋ ଵେଦାଃ ପ୍ରଵାଦିନାମ୍ ।। ୩୮.

କିଛି ଲୋକ ଭୂତର ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ନାକାରି ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କିଛି ଭୂତକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି ନିଷ୍ପକ୍ଷ ରହନ୍ତି, ଆଉ କିଛି ଭୂତକୁ ବର୍ଣ୍ନନା କରି ଲଗି ରହନ୍ତି—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଅନୁସୂଚକ ମଧ୍ୟରେ ବେଦ ଅଛି।

ଅଗ୍ନିଧ୍ରଃ କାଶ୍ଯପଶ୍ଚୈଵ ପୌଲସ୍ତ୍ଯୋ ମାଗଧଶ୍ଚ ଯଃ। ଭାର୍ଗଵୋ ହ୍ଯଗ୍ନିବାହୁଶ୍ଚ ଶୁଚିରାଙ୍ଗିରସସ୍ତଥା। ଓଜସ୍ଵୀ ସୁବଲଶ୍ଚୈଵ ଭୌତ୍ଯସ୍ଯୈତେ ମନୋଃ ସୁତାଃ ।। ୩୮.

ଅଗ୍ନିଧ୍ର, କାଶ୍ୟପ, ପୌଲସ୍ତ୍ୟ, ମାଗଧ, ଭାର୍ଗବ, ଅଗ୍ନିବାହୁ, ଶୁଚି, ଆଙ୍ଗିରସ, ଓଜସ୍ବୀ ଓ ସୁବଳ—ଏମାନେ ମନୁ ଭୌତ୍ୟଙ୍କର ପୁଅ।

ସଵର୍ଣା ମନଵୋ ହ୍ଯେତେ ଚତ୍ଵାରୋ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତାଃ। ଏକୋ ଵୈଵସ୍ଵତଶ୍ଚୈଵ ସାଵର୍ଣୋ ମନୁରୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୮.

ଏହି ଚାରିଜଣ ସବର୍ଣ୍ଣ ମନୁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁଅ; ଏକ ମନୁ, ଯାହାକୁ ବୈବସ୍ବତ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ସେ ସାବର୍ଣ୍ଣ ମନୁ ନାମରେ ପରିଚିତ।

ରୌଚ୍ଯୋ ଭୌତ୍ଯଶ୍ଚ ଯୌ ତୌ ତୁ ମନୋଃ ପୌଲହଭାର୍ଗଵୌ। ଭୌତ୍ଯସ୍ଯୈଵାଧିପତ୍ଯେ ତୁ ପୂର୍ଣଃ କଲ୍ପସ୍ତୁ ପୂର୍ଯ୍ଯତେ ।। ୩୮.

ରୌଚ୍ୟ ଓ ଭୌତ୍ୟ, ଏମାନେ ମନୁଙ୍କର ପୁଅ ଏବଂ ପୌଲହ ଓ ଭାର୍ଗବ ବଂଶର; ଭୌତ୍ୟଙ୍କର ଶାସନ ଆସିଲେ, କଳ୍ପର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ର ସମାପ୍ତ ହୁଏ।

ସୂତ ଉଵାଚ।। ନିଃଶେଷେଷୁ ଚ ସର୍ଵେଷୁ ତଦା ମନ୍ଵନ୍ତରେଷ୍ଵିହ। ଅନ୍ତେଽନେକଯୁଗେ ତସ୍ମିନ୍ କ୍ଷୀଣେ ସଂହାର ଉଚ୍ଯତେ ।। ୩୮.

ସୂତ କହିଲେ: ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଶେଷ ହେଲା, ଅନେକ ଯୁଗର ଶେଷରେ, ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ଶୂନ୍ୟ ହେଉଛି, ସେହି ସମୟକୁ ବିଗ୍ରହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସପ୍ତୈତେ ଭାର୍ଗଵା ଦେଵା ଅନ୍ତେ ମନ୍ଵନ୍ତରେ ତଦା। ଭୁକ୍ତ୍ଵା ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମଧ୍ଯସ୍ଥା ଯୁଗାଖ୍ଯାଂ ହ୍ଯେକସପ୍ତତିମ୍ ।। ୩୮.

ଏହି ସାତ ଭାର୍ଗବ ଦେବତା, ମନ୍ବନ୍ତରର ଶେଷରେ, ତିନି ଲୋକର ଉପଭୋଗ କରି, ଏକାଉଁ ସପ୍ତତି ଯୁଗ ମଧ୍ୟରେ ରହନ୍ତି।

ପିତୃଭିର୍ମନୁଭିଶ୍ଚୈଵ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ସପ୍ତର୍ଷିଭିସ୍ତୁ ଯେ। ଯଜ୍ଵାନଶ୍ଚୈଵ ତେଽପ୍ଯନ୍ଯେ ତଦ୍ଭାକ୍ତାଶ୍ଚୈଵ ତୈଃ ସହ ।। ୩୮.

ପିତୃ, ମନୁ, ସାତ ଋଷି, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଲୋକ ଓ ତାଙ୍କର ଅନୁୟାୟୀମାନେ, ସେମାନେ ସହିତ ଏମାନେ ରହନ୍ତି।

ମହର୍ଲୋକଂ ଗମିଷ୍ଯନ୍ତି ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମୀଶ୍ଵରାଃ। ତତସ୍ତେଷୁ ଗତେଷୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ କ୍ଷୀଣେ ମନ୍ଵନ୍ତରେ ତଦା। ଅନାଧାରମିଦଂ ସର୍ଵଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ଵୈ ଭଵିଷ୍ଯତି ।। ୩୮.

ଏହି ଦେବତାମାନେ ତିନି ଲୋକକୁ ଛାଡି ମହର୍ଲୋକକୁ ଯିବେ; ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ଉପରକୁ ଚାଲିଯିବେ ଓ ମନ୍ବନ୍ତର ଶେଷ ହେବ, ତେବେ ତିନି ଲୋକ ସମସ୍ତ ଭାବରେ ଆଧାରହୀନ ହେଇଯିବ।

ତତଃ ସ୍ଥାନାନି ଶୂନ୍ଯାନି ସ୍ଥାନିନାଂ ତାନି ଵୈ ଦ୍ଵିଜାଃ। ପ୍ରଭ୍ରଶ୍ଯନ୍ତି ଵିମୁକ୍ତାନି ତାରାଋକ୍ଷଗ୍ରହୈସ୍ତଥା ।। ୩୮.

ତାପରେ, ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଯେଉଁ ସ୍ଥାନଗୁଡିକ ନିବାସୀମାନଙ୍କର ଥିଲା, ସେଗୁଡିକ ଶୂନ୍ୟ ହେଇଯିବ, ତାରା, ଗ୍ରହ ଓ ନକ୍ଷତ୍ର ସହିତ ବିମୁକ୍ତ ହୋଇ ଖସିଯିବ।

ତତସ୍ତେଷୁ ଵ୍ଯତୀତେଷୁ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯସ୍ଯେଶ୍ଵରେଷ୍ଵିହ। ସେନ୍ଦ୍ରାଷ୍ଟେଷୁ ମହର୍ଲୋକଂ ଯସ୍ମିଂସ୍ତେ କଲ୍ପଵାସିନଃ ।। ୩୮.

ଯେତେବେଳେ ତିନି ଲୋକର ଦେବତାମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସହିତ, ମହର୍ଲୋକକୁ ଯିବେ, ସେଉଁଠି କଳ୍ପ ଅବଧି ପାଇଁ ବସିବା ଲୋକମାନେ ରହନ୍ତି।

ଜିତାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ଗଣା ହ୍ଯତ୍ର ଚାକ୍ଷୁଷାନ୍ତାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ। ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵ୍ଵେଷୁ ଦେଵାସ୍ତେ ଵୈ ମହୌଜସଃ ।। ୩୮.

ଜିତା ଓ ଅନ୍ୟ ଗଣ, ଚାକ୍ଷୁଷ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚୌଦ୍ଦ, ଏହି ଦେବମାନେ ବଡ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଅଛନ୍ତି।

ତତସ୍ତେଷୁ ଗତେଷୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ସାଯୋଜ୍ଯଂ କଲ୍ପଵାସିନାମ୍। ସମେତ୍ଯ ଦେଵାସ୍ତେ ସର୍ଵେ ପ୍ରାପ୍ତେ ସଂକଲନେ ତଦା ।। ୩୮.

ତାପରେ, ସେମାନେ ଉପରକୁ ଚାଲିଯିବା ପରେ, କଳ୍ପ ଅବଧିରେ ବସିଥିବାମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ସଂଗ୍ରହ ସମୟରେ ଏକସାଥି ହୁଅନ୍ତି।

ମହର୍ଲୋକଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଗଣାସ୍ତେ ଵୈ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ। ସଶରୀରାଶ୍ଚ ଶ୍ରୂଯନ୍ତେ ଜନଲୋକଂ ସହାନୁଗାଃ ।। ୩୮.

ମହର୍ଲୋକକୁ ଛାଡି, ଏହି ଚୌଦ୍ଦ ଗଣ, ଶରୀର ସହିତ ଓ ଅନୁୟାୟୀମାନେ ସହିତ, ଜନଲୋକକୁ ଯାଉଥିବା ବିଷୟରେ କୁହାଯାଏ।

ଏଵଂ ଦେଵେଷ୍ଵତୀତେଷୁ ମହର୍ଲୋକାଜ୍ଜନଂ ପ୍ରତି। ଭୂତାଦିଷ୍ଵଵଶିଷ୍ଟେଷୁ ସ୍ଥାଵରାନ୍ତେଷୁ ଚାପ୍ଯୁତ ।। ୩୮.

ଏପରି ଦେବମାନେ ମହର୍ଲୋକରୁ ଜନଲୋକକୁ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ମାତ୍ର ଭୂତ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହନ୍ତି।

ଶୂନ୍ଯେଷୁ ଲୋକସ୍ଥାନେଷୁ ମହାନ୍ତେଷୁ ଭୂରାଦିଷୁ। ଦେଵେଷୁ ଚ ଗତେଷୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ସାଯୋଜ୍ଯଂ କଲ୍ପଵାସିନାମ୍ ।। ୩୮.

ଭୂ ଆଦି ମହାଲୋକଗୁଡିକ ଶୂନ୍ୟ ହେଇଯିବା ସମୟରେ, ଦେବମାନେ ଉପରକୁ ଚାଲିଯିବେ, କଳ୍ପ ଅବଧିରେ ବସିଥିବାମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି।

ସଂହୃତ୍ଯ ତାଂସ୍ତତୋ ବ୍ରହ୍ମା ଦେଵର୍ଷିପିତୃଦାନଵାନ୍। ସଂସ୍ଥାପଯତି ଵୈ ସର୍ଗଂ ମହଦୄଷ୍ଟ୍ଯା ଯୁଗକ୍ଷଯେ ।। ୩୮.

ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବ, ଋଷି, ପିତୃ ଓ ଦାନବମାନେକୁ ସଂହର କରି, ଯୁଗର ଶେଷରେ ତାଙ୍କର ବଡ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।

ତତ୍ର ଯୁଗସହସ୍ରାନ୍ତମହର୍ଯର୍ଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵିଦୁଃ। ରାତ୍ରିଂ ଯୁଗସହସ୍ରାନ୍ତାମହୋରାତ୍ରଵିଦୋ ଜନାଃ ।। ୩୮.

ଏଠାରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦିନ ଓ ରାତିକୁ ଜଣାଥିବା ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି, ଦିନ ହେଉଛି ଏକ ହଜାର ଯୁଗ ଓ ରାତି ମଧ୍ୟ ଏକ ହଜାର ଯୁଗ।

ନୈମିତ୍ତିକଃ ପ୍ରାକୃତିକୋ ଯଶ୍ଚୈଵାତ୍ଯନ୍ତିକୋଽର୍ଥତଃ। ତ୍ରିଵିଧଃ ସର୍ଵ୍ଵଭୂତାନାମିତ୍ଯେଷ ପ୍ରତିସଞ୍ଚରଃ ।। ୩୮.

ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନାଶ ତିନି ପ୍ରକାରର — ଏକ ହେଉଛି ବିଶେଷ କାରଣରେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ହେଉଛି ପ୍ରକୃତିକ ଭାବେ, ଏବଂ ତୃତୀୟ ହେଉଛି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ। ଏହାକୁ 'ପ୍ରତିସଞ୍ଚାର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ବ୍ରାହ୍ମୋ ନୈମିତ୍ତିକସ୍ତସ୍ଯ କଲ୍ପଦାହଃ ପ୍ରସଂଯମଃ। ପ୍ରତିସର୍ଗେ ତୁ ଭୂତାନାଂ ପ୍ରାକୃତଃ କରଣକ୍ଷଯଃ ।। ୩୮.

ଏହି ବିଶେଷ କାରଣର ନାଶକୁ 'ବ୍ରାହ୍ମ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା କଳ୍ପ ଶେଷରେ ଜଗତ୍‌ର ଦହନ ଦ୍ୱାରା ଘଟେ। ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଉପାଦାନ ନାଶକୁ ପ୍ରକୃତିକ ନାଶ କୁହାଯାଏ।