ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ବାଲିଶା ବଲ ଯୂଯଂ ଵୈ ନ ପ୍ରଜାନୀଥ ଭୂତଲମ୍। ଅନ୍ତମୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵମଧଶ୍ଚୈଵ କଥଂ ସ୍ରକ୍ଷ୍ଯଥ ଵୈ ପ୍ରଜାଃ ।। ୪.

ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଯୁବକ ଓ ଅନଭିଜ୍ଞ, ଏ ଭୂମିର ତଳ, ଉପର, ମଧ୍ୟ କିଛି ଜାଣନାହ, ତେବେ କିପରି ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବେ?

କିଂ ପ୍ରମାଣନ୍ତୁ ମେଦିନ୍ଯାଃ ସ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯାନି ତଥୈଵ ଚ। ଅଵିଜ୍ଞାଯେହ ସ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯମନ୍ଯଥା କିଂ ନୁ ସ୍ରକ୍ଷ୍ଯଥ। ଅଲ୍ପଂ ଵାପି ବହୁର୍ଵାପି ତତ୍ର ଦୋଷସ୍ତୁ ଦୃଶ୍ଯତେ ।। ୪.

ଏ ଭୂମିର ମାପ କେତେ, କଣ କଣ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଉଚିତ? ଏହା ଜାଣିନଥିଲେ କିପରି ସୃଷ୍ଟି କରିବ? କମ କିମ୍ବା ବେଶି କରିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାରେ ଦୋଷ ଦେଖାଯାଏ।

ତେ ତୁ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରଯାତାଃ ସର୍ଵତୋଦିଶମ୍। ଵାଯୁନ୍ତୁ ସମନୁପ୍ରାପ୍ଯ ଗତାସ୍ତେ ଵୈ ପରାଭଵମ୍ ।। ୪.

ସେମାନେ ଏହି କଥା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚଲିଗଲେ। ବାୟୁଙ୍କ ପଥରେ ପହଞ୍ଚି, ସେମାନେ ନଶ୍ଟ ହେଲେ।

ଅଦ୍ଯାପି ନ ନିଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ଭ୍ରମନ୍ତୋ ଵାଯୁମିଶ୍ରିତାଃ । ଏଵଂ ଵାଯୁପଥଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଭ୍ରମନ୍ତେ ତେ ମହର୍ଷଯଃ ।। ୪.

ଆଜିପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ଫେରିନାହାନ୍ତି, ବାୟୁ ସହ ଘୁରୁଛନ୍ତି; ଏଭଳି ଭାବେ ବାୟୁପଥକୁ ପହଞ୍ଚି ସେ ମହାର୍ଷିମାନେ ଘୁରୁଛନ୍ତି।

ସ୍ଵେଷୁ ପୁତ୍ରେଷୁ ନଷ୍ଟେଷୁ ଦକ୍ଷଃ ପ୍ରାଚେତସଃ ପୁନଃ। ଵୈରିମ୍ଯାମେଵ ପୁତ୍ରାଣାଂ ସହସ୍ରମସୃଜତ୍ ପ୍ରଭୁଃ ।। ୪.

ପୁଅମାନେ ନଶ୍ଟ ହେବା ପରେ, ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ପୁଅ ଡକ୍ଷ ପୁନି ବୈରିଣୀରୁ ଏକ ହଜାର ପୁଅ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

ପ୍ରଜା ଵିଵର୍ଦ୍ଧଯିଷଵଃ ଶବଲାଶ୍ଵାଃ ପୁନସ୍ତୁ ତେ। ପୂର୍ଵମୁକ୍ତଂ ଵଚସ୍ତତ୍ର ଶ୍ରାଵିତା ନାରଦେନ ହ ।। ୪.

ପ୍ରଜା ବଢ଼ାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ଶବଳାଶ୍ୱମାନେ ପୁନି ନାରଦଙ୍କ ପୂର୍ବ କଥା ଶୁଣିଲେ।

ତଚ୍ଛ୍ରତ୍ଵା ଵଚନଂ ସର୍ଵେ କୁମାରାସ୍ତେ ମହୌଜସଃ। ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯମୂଚୁସ୍ତେ ସର୍ଵେ ସମ୍ଯଗାହ ମହାନୃଷିଃ। ଭ୍ରାତୄଣାଂ ପଦଵୀ ଚୈଵ ଗନ୍ତଵ୍ଯା ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ ।। ୪.

ସେଇ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୁବକେ ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟୋନ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମହାନ ଋଷିଠିକ କହିଛନ୍ତି; ଆମେ ଭାଇମାନଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରିବା ଉଚିତ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।'

ଜ୍ଞାତ୍ଵା ପ୍ରମାଣଂ ପୃତ୍ଵ୍ଯାଶ୍ଚ ସୁଖଂ ସ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମହେ ପ୍ରଜାଃ। ତେଽପି ତେନୈଵ ମାର୍ଗେଣ ପ୍ରଯାତାଃ ସର୍ଵତୋଦିଶମ୍। ଅଦ୍ଯାପି ନ ନିଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ସମୁଦ୍ରେଭ୍ଯ ଇଵାପଗାଃ ।। ୪.

ଭୂମିର ମାପ ଜାଣି, ଆମେ ସୁଖରେ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବା। ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ପଥରେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚଲିଗଲେ, ଏବଂ ଆଜିପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫେରିନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ନଦୀମାନେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଆନ୍ତି।

ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ଵୈ ଭ୍ରାତା ଭ୍ରାତୁରନ୍ଵେଷଣେ ରତଃ। ପ୍ରଯାତୋ ନଶ୍ଯତି ତଥା ତନ୍ନ କାର୍ଯଂ ଵିଜାନତା ।। ୪.

ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ, ଭାଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଖୋଜିଲେ ସେଇପରି ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ଏହି କଥା ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ଏପରି କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ନଷ୍ଟେଷୁ ଶବଲାଶ୍ଵେଷୁ ଦକ୍ଷଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋଽଭଵଦ୍ଵିଭୁଃ। ନାରଦଂ ନାଶମେହୀତି ଗର୍ଭଵାସଂ ଵସେତି ଚ ।। ୪.

ଶବଳାଶ୍ୱମାନେ ନଶ୍ଟ ହେବା ପରେ, ଡକ୍ଷ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ନାରଦଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ: 'ତୁମେ ନଶ୍ଟ ହେଉ ଏବଂ ଗର୍ଭରେ ବସ।'

ତଥା ତେଷ୍ଵପି ନଷ୍ଟେଷୁ ମହାତ୍ମସୁ ପୁରା କିଲ। ଷଷ୍ଟିକନ୍ଯାଽସୃଜଦ୍ଦକ୍ଷୋ ଵୈରିଣ୍ଯାମେଵ ଵିଶ୍ରୁତାଃ ।। ୪.

ଏଭଳି ମହାତ୍ମାମାନେ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ଡକ୍ଷ ବୈରିଣୀରୁ ସଠିଏ ଖ୍ୟାତିନାମା କନ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

ତାସ୍ତଦା ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ ପତ୍ନ୍ଯର୍ଥେ କଶ୍ଯପଃ ପ୍ରଭୁଃ। ଧର୍ମଃ ସୋମସ୍ତୁ ଭଗଵାଂସ୍ତଥୈଵାନ୍ଯେ ମହର୍ଷଯଃ ।। ୪.

ସେତେବେଳେ, ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ପାଇଁ କଶ୍ୟପ ମହାପ୍ରଭୁ ସେମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଏହିପରି ଧର୍ମ, ସୋମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କଲେ।

ଇମା ଵିସୃଷ୍ଟିଂ ଦକ୍ଷସ୍ଯ କୃତ୍ସ୍ନାଂ ଯୋ ଵେଦ ତତ୍ତ୍ଵତଃ। ଆଯୁଷ୍ମାନ୍ କୀର୍ତ୍ତିମାନ୍ ଧନ୍ଯଃ ପ୍ରଜାନାଂଶ୍ଚ ଭଵତ୍ଯୁତ ।। ୪.

ଯେଉଁଠି ଏହି ଦକ୍ଷଙ୍କ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଯଥାର୍ଥରେ ଜାଣେ, ସେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, କୀର୍ତ୍ତିଶାଳୀ, ଧନ୍ୟ ଓ ସନ୍ତାନସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଦେଵାନାଂ ଦାନଵାନାଞ୍ଚ ଦୈତ୍ଯାନାଞ୍ଚୈଵ ସର୍ଵଶଃ। ଉତ୍ପତ୍ତିଂ ଵିସ୍ତରେଣେହ ବ୍ରୂହି ଵୈଵସ୍ଵତେଽନ୍ତରେ ।। ୫.

ଏବେ, ଏଠାରେ ତୁମେ ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ କହ, ବୈବସ୍ବତ ମନୁଙ୍କ ଯୁଗରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି କିପରି ହେଲା।

ଧର୍ମସ୍ଯ ତାଵଦ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନିସର୍ଗଂ ତଂ ନିବୋଧତ। ଅରୁନ୍ଧତୀ ଵସୁର୍ଯାମୀ ଲମ୍ବା ଭାନୁର୍ମରୁତ୍ଵତୀ ।। ୫.

ପ୍ରଥମେ ମୁଁ ଧର୍ମଙ୍କର ସ୍ୱାଭାବିକ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ କହିବି; ଏହାକୁ ଶୁଣ: ଅରୁନ୍ଧତୀ, ବସୁର୍ୟାମୀ, ଲମ୍ବା, ଭାନୁ ଓ ମରୁତ୍ବତୀ—

ସଙ୍କଲ୍ପା ଚ ମୁହୂର୍ତା ଚ ସାଧ୍ଯା ଵିଶ୍ଵା ତଥୈଵ ଚ। ଧର୍ମପତ୍ନ୍ଯୋ ଦଶତ୍ଵେତା ଦକ୍ଷଃ ପ୍ରାଚେତସୋ ଦଦୌ ।। ୫.

ସଙ୍କଳ୍ପା, ମୁହୂର୍ତ୍ତା, ସାଧ୍ୟା ଓ ବିଶ୍ୱା ମଧ୍ୟ—ଏହି ଦଶ ଝିଅକୁ ପ୍ରଚେତସ ପୁତ୍ର ଦକ୍ଷ ଧର୍ମଙ୍କୁ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଭାବେ ଦେଲେ।

ସାଧ୍ଯା ପୁତ୍ରାଂସ୍ତୁ ଧର୍ମସ୍ଯ ସାଧ୍ଯାନ୍ ଦ୍ଵାଦଶ ଜଜ୍ଞିରେ। ସାଧ୍ଯା ନାମ ମହାଭାଗାଶ୍ଛନ୍ଦଜା ଯଜ୍ଞଭାଗିନଃ। ଦେଵେଭ୍ଯସ୍ତାନ୍ ପରାନ୍ ଦେଵାନ୍ ଦେଵଜ୍ଞାଃ ପରିଚକ୍ଷିରେ ।। ୫.

ସାଧ୍ୟାଙ୍କଠାରୁ ଧର୍ମଙ୍କ ଦ୍ୱାଦଶ ପୁଅ ସାଧ୍ୟା ଜନ୍ମ ନେଲେ—ସେମାନେ ଅତି ଧନ୍ୟ, ଛନ୍ଦସ୍‌ରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, ଯଜ୍ଞରେ ଅଂଶୀ; ଦେବତାଜ୍ଞାନୀମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କହନ୍ତି।

ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵୈ ମୁଖାତ୍ ସୃଷ୍ଟା ଜଯା ଦେଵାଃ ପ୍ରଜେପ୍ସଯା। ସର୍ଵେ ମନ୍ତ୍ରଶରୀରାସ୍ତେ ସ୍ମୃତା ମନ୍ଵନ୍ତରେଷ୍ଵିହ ।। ୫.

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖରୁ ପ୍ରଜା ଆଶାରେ ଜୟ ଦେବତାମାନେ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ; ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମନ୍ତ୍ରର ଶରୀର ଭାବେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସ୍ମୃତ।

ଦର୍ଶଶ୍ଚ ପୌର୍ଣମାସଶ୍ଚ ବୃହଦ୍ଯଚ୍ଚ ରଥନ୍ତରମ୍ । ଚିତ୍ତିଶ୍ଚୈଵ ଵିଚିତ୍ତିଶ୍ଚ ଆକୂତିଃ କୂତିରେଵ ଚ ।। ୫.

ଦର୍ଶ, ପୌର୍ଣ୍ଣମାସ, ବୃହଦ୍ୟା, ରଥାନ୍ତର, ଚିତ୍ତି, ବିଚିତ୍ତି, ଆକୂତି ଓ କୂତି—

ଵିଜ୍ଞାତା ଚୈଵ ଵିଜ୍ଞାତୋ ମନୋ ଯଜ୍ଞଶ୍ଚ ତେ ସ୍ମୃତାଃ । ନାମାନ୍ଯେତାନି ତେଷାଂ ଵୈ ଜଯାନାଂ ପ୍ରଥିତାନି ଚ ।। ୫.

ବିଜ୍ଞାତା, ବିଜ୍ଞାତ, ମନୋ ଓ ଯଜ୍ଞ—ଏହି ନାମଗୁଡିକ ସେମାନଙ୍କର, ଏହିମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଜୟ।

ବ୍ରହ୍ମଶାପେନ ତେ ଜାତାଃ ପୁନଃ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେ ଜିତାଃ। ସ୍ଵାରୋଚିଷେ ଵୈ ତୁଷିତାଃ ସତ୍ଯାଶ୍ଚୈଵୋତ୍ତମେ ପୁନଃ ।। ୫.

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶାପରେ ସେମାନେ ପୁଣି ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଜିତା ହେଲେ; ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସେମାନେ ତୁଷିତ ଓ ଉତ୍ତମ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସତ୍ୟ ନାମରେ ଜଣାଗଲେ।

ତାମସେ ହରଯୋ ନାମ ଵୈକୁଣ୍ଠା ରୈଵତାନ୍ତରେ। ସାଧ୍ଯାଶ୍ଚ ଚାକ୍ଷୁଷେ ନାମ୍ନା ଛନ୍ଦଜା ଜଜ୍ଞିରେ ସୁରାଃ ।। ୫.

ତାମସ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସେମାନେ ହରି ନାମରେ, ରୈବତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ବୈକୁଣ୍ଠ ନାମରେ, ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଛନ୍ଦସ୍‌ଜନ୍ମା ସାଧ୍ୟା ଦେବତା ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ।

ଧର୍ମପୁତ୍ରା ମହାଭାଗାଃ ସାଧ୍ଯା ଯେ ଦ୍ଵାଦଶାମରାଃ। ପୂର୍ଵଂ ସ୍ମ ଅନୁସୂଯନ୍ତେ ଚାକ୍ଷୁଷସ୍ଯାନ୍ତରେ ମନୋଃ ।। ୫.

ଧର୍ମଙ୍କ ପୁଅ, ଅତି ଧନ୍ୟ ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଅମର ସାଧ୍ୟାମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କ ଯୁଗରେ ଅନୁସରଣ କରାଯାଉଥିଲେ।

ସ୍ଵାରୋଚିଷେଽନ୍ତରେଽତୀତା ଦେଵା ଯେ ଵୈ ମହୌଜସଃ। ତୁଷିତା ନାମ ତେଽନ୍ଯୋନ୍ଯମୂଚୁର୍ଵୈ ଚାକ୍ଷୁଷେଽନ୍ତରେ ।। ୫.

ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବତା ତୁଷିତ ନାମରେ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ପରସ୍ପରେ କଥାହେଲେ।

କିଞ୍ଚିଚ୍ଛିଷ୍ଟେ ତଦା ତସ୍ମିନ୍ ଦେଵା ଵୈ ତୁଷିତାଽଭ୍ରୁଵନ୍। ଇତରେତରଂ ମହାଭାଗାନ୍ ଵଯଂ ସାଧ୍ଯାନ୍ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଵୈ। ମନ୍ଵନ୍ତରେ ଭଵିଷ୍ଯାମସ୍ତନ୍ନଃ ଶ୍ରେଯୋ ଭଵିଷ୍ଯତି ।। ୫.

ସେ ସମୟରେ କେତେକ ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିଲେ, ତୁଷିତ ଦେବତାମାନେ କହିଲେ: 'ଆମେ ଅତି ଧନ୍ୟ ସାଧ୍ୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା; ଆସନ୍ତା ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଆମେ ସେମାନେ ହେବୁ, ଏହା ଆମ ପାଇଁ ଶ୍ରେୟସ୍କର ହେବ।'

ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵାତୁ ତେ ସର୍ଵେ ଚାକ୍ଷୁଷସ୍ଯାନ୍ତରେ ମନୋଃ। ତସ୍ମାଦ୍ଦ୍ଵାଦଶସମ୍ଭୂତାନ୍ ଧର୍ମାନ୍ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵାତ୍ ପୁନଃ ।। ୫.

ଏପରି କହି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କ ଯୁଗରେ ପୁଣି ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଧର୍ମଙ୍କ ଦ୍ୱାଦଶ ପୁଅ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ନରନାରାଯଣୌ ତତ୍ର ଜଜ୍ଞାତେ ପୁନରେଵ ହି। ଵିପଶ୍ଚିଦିନ୍ଦ୍ରୋ ଯଶ୍ଚାସୀତ୍ତଥା ସତ୍ଯୋ ହରିଶ୍ଚ ତୌ। ସ୍ଵାରୋଚିଷେଽନ୍ତରେ ପୂର୍ଵମାସ୍ତାନ୍ତୌ ତୁଷିତୌ ସୁରୌ ।। ୫.

ସେଠାରେ ନର ଓ ନାରାୟଣ ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଲେ; ବିପଶ୍ଚିତ, ଇନ୍ଦ୍ର, ସତ୍ୟ ଓ ହରି—ଏହି ଦୁଇଜଣ, ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବରୁ ତୁଷିତ ଦେବତା ଥିଲେ, ସେମାନେ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ବସିଥିଲେ।

ତୁଷିତାନାନ୍ତୁ ସାଧ୍ଯତ୍ଵେ ନାମାନ୍ଯେତାନି ଵକ୍ଷ୍ଯତେ। ମନୋଽନୁମନ୍ତା ପ୍ରାଣଶ୍ଚ ନରୋ ଯାନଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ ।। ୫.

ତୁଷିତମାନେ ସାଧ୍ୟା ହେବା ପରେ ତାଙ୍କର ନାମଗୁଡିକ ଏହିପରି: ମନୋ, ଅନୁମନ୍ତା, ପ୍ରାଣ, ନର ଓ ବଳଶାଳୀ ଯାନ।

ଚିତ୍ତିର୍ହଯୋ ନଯଶ୍ଚୈଵ ହଂସୋ ନାରାଯଣସ୍ତଥା। ପ୍ରଭଵୋଽଥ ଵିଭୁଶ୍ଚୈଵ ସାଧ୍ଯା ଦ୍ଵାଦଶ ଜଜ୍ଞିରେ ।। ୫.

ଚିତ୍ତି, ହୟ, ନୟ, ହଂସ, ନାରାୟଣ, ପ୍ରଭବ ଓ ବିଭୁ—ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ସାଧ୍ୟା ଜନ୍ମ ନେଲେ।