ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଵୃଷୋସ୍ତୁ ସୁକୃତିର୍ନାମ ସୁକୃତେନେହ କର୍ମଣା। ଜଜ୍ଞେ ସର୍ଵଗୁଣୋପେତୋ ଵିବ୍ରାଜସ୍ତସ୍ଯ ଚାତ୍ମଜଃ ।। ୩୭.

ବୃଷଙ୍କର ପୁଅ ସୁକୃତି, ନିଜ ସୁକୃତି କର୍ମରେ ଏହି ଜନ୍ମ। ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଭରିପୁରା ବିବ୍ରାଜ ତାଙ୍କର ପୁଅ।

ଵିଭ୍ରାଜସ୍ଯ ତୁ ଦାଯାଦସ୍ତ୍ଵଣୁହୋ ନାମ ପାର୍ଥିଵଃ। ବଭୂଵ ଶୁକଜାମାତା ଋଚୀଭର୍ତ୍ତା ମହାଯଶାଃ ।। ୩୭.

ବିବ୍ରାଜଙ୍କର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଅଣୁହ, ଏକ ରାଜା। ସେ ଶୁକଙ୍କର ଜାମାତା ଓ ଋଷିଙ୍କର ପିତା, ବଡ଼ କୀର୍ତିଶାଳୀ।

ଅଣୁହସ୍ଯ ତୁ ଦାଯାଦୋ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ମହାତପାଃ। ଯୋଗସୂନୁଃ ସୁତସ୍ତସ୍ଯ ଵିଷ୍ଵକ୍ସେନୋଽଭଵନୃପଃ ।। ୩୭.

ଅଣୁହଙ୍କର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ, ବଡ଼ ତପସ୍ୟାଶୀଳ। ତାଙ୍କର ପୁଅ ଯୋଗସୁନୁ, ବିଶ୍ୱକ୍ସେନ ରାଜା ହେଲେ।

ଵିବ୍ରାଜପୁତ୍ରା ରାଜାନଃ କୁକୃତେନେହ କର୍ମ୍ମଣା। ଵିଷ୍ଵକ୍ସେନସ୍ଯ ପୁତ୍ରସ୍ତୁ ଉଦକ୍ସେନୋ ବଭୂଵ ହ ।। ୩୭.

ତେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପୁଅମାନେ ଏଠାରେ ଅନ୍ୟାୟ କାମରେ ରାଜା ହେଲେ। ବିଷ୍ୱକ୍ସେନଙ୍କର ପୁଅ ଉଦକ୍ସେନ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।

ଭଲ୍ଲାଟସ୍ତସ୍ଯ ଦାଯାଦୋ ଯେନ ରାଜା ପୁରାହତଃ। ଭଲ୍ଲାଟସ୍ଯ ତୁ ଦାଯାଦୋ ରାଜାସୀଜ୍ଜନମେଜଯଃ। ଉଗ୍ରାଯୁଧେନ ତସ୍ଯାର୍ଥେ ସର୍ଵେ ନୀପାଃ ପ୍ରଣାଶିତାଃ ।। ୩୭.

ଉଦକ୍ସେନଙ୍କର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଭଲ୍ଲାଟ ଥିଲେ, ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ଏକ ରାଜାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଭଲ୍ଲାଟଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ରାଜା ଜନମେଜୟ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉଗ୍ରାୟୁଧ ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଲେ।

ଉଗ୍ରାଯୁଧଃ କସ୍ଯ ସୁତଃ କସ୍ମିନ୍ ଵଂଶେ ଚ କୀର୍ତ୍ଯତେ। କିମର୍ଥଞ୍ଚୈଵ ନୀପାସ୍ତେ ତେନ ସର୍ଵେ ପ୍ରଣାଶିତାଃ ।। ୩୭.

ଉଗ୍ରାୟୁଧ କାହାର ପୁଅ ଥିଲେ, କେଉଁ ବଂଶରେ ତାଙ୍କର ଖ୍ୟାତି ଅଛି? ଏବଂ କାହିଁକି ସେ ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିଥିଲେ?

ଦ୍ଵିମୀଢସ୍ଯ ତୁ ଦାଯାଦୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଜଜ୍ଞେ ଯଵୀନରଃ। ଧୃତିମାଂସ୍ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରସ୍ତୁ ତସ୍ଯ ସତ୍ଯଧୃତିଃ ସୁତଃ ।। ୩୭.

ଦ୍ୱିମୀଢଙ୍କର ଜ୍ଞାନୀ ପୁଅ ଯବୀନର ଜନ୍ମ ନେଲେ। ତାଙ୍କର ପୁଅ ଧୃତିମାନ୍ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ସତ୍ୟଧୃତି।

ଅଥ ସତ୍ଯଧୃତେଃ ପୁତ୍ରୋ ଦୃଢନେମିଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ । ଦୃଢନେମିସୁତଶ୍ଚାପି ସୁଵର୍ମା ନାମ ପାର୍ଥିଵଃ ।। ୩୭.

ସତ୍ୟଧୃତିଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ପ୍ରଭଳ ଦୃଢନେମି। ଦୃଢନେମିଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ରାଜା ସୁବର୍ମା।

ଆସୀତ୍ସୁଵର୍ମ୍ମଣଃ ପୁତ୍ରଃ ସାର୍ଵଭୌମଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍। ସାର୍ଵଭୌମ ଇତି ଖ୍ଯାତଃ ପୃଥିଵ୍ଯାମେକରାଡ୍ବଭୌ ।। ୩୭.

ସୁବର୍ମାଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ପ୍ରଭଳ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସାର୍ବଭୌମ। ସାର୍ବଭୌମ ନାମରେ ତିନି ପୃଥିବୀର ଏକମାତ୍ର ରାଜା ହେଲେ।

ତସ୍ଯାନ୍ଵଯେ ଚ ମହତି ମହତ୍ପୌରଵନନ୍ଦନଃ। ମହତ୍ପୌରଵପୁତ୍ରସ୍ତୁ ରାଜା ରୁକ୍ମରଥଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୭.

ତାଙ୍କର ବଡ଼ ବଂଶରେ ପୌରବଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ମହତ୍ପୌରବଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ରାଜା ରୁକ୍ମରଥ।

ଅଥ ରୁକ୍ମରଥସ୍ଯାପି ସୁପାର୍ଶ୍ଵୋ ନାମ ପାର୍ଥିଵଃ। ସୁପାର୍ଶ୍ଵତନଯଶ୍ଚାପି ସୁମତିର୍ନାମ ଧାର୍ମିକଃ ।। ୩୭.

ରୁକ୍ମରଥଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ରାଜା ସୁପାର୍ଶ୍ୱ। ସୁପାର୍ଶ୍ୱଙ୍କର ପୁଅ ଧାର୍ମିକ ସୁମତି ଥିଲେ।

ସୁମତେରପି ଧର୍ମ୍ମାତ୍ମା ରାଜା ସନ୍ନତିମାନ୍ ପ୍ରଭୁଃ। ତସ୍ଯାସୀତ୍ସନତିର୍ନାମ କୃତସ୍ତସ୍ଯ ସୁତୋଽଭଵତ୍ ।। ୩୭.

ସୁମତିଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଓ ନମ୍ର ରାଜା ସନତି ଜନ୍ମ ନେଲେ। ତାଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ କୃତ।

ଶିଷ୍ଯୋ ହିରଣ୍ଯନାଭେସ୍ତୁ କୌଥୁମସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ଚତୁର୍ଵିଂଶତିଧା ତେନ ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ତାଃ ସାମସଂହିତାଃ ।। ୩୭.

ସେ ମହାତ୍ମା କୌଥୁମ ହିରଣ୍ୟନାଭଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚବିଶଟି ଶାଖାରେ ସାମ ସଂହିତା ପଢ଼ାଯାଇଥିଲା।

ସ୍ମୃତାସ୍ତେ ପ୍ରାଚ୍ଯନାମାନଃ କାର୍ତ୍ତାଃ ସାମ୍ନାନ୍ତୁ ସାମଗାଃ । କାର୍ତିରୁଗ୍ରାଯୁଧଃ ସୋଽଥ ଵୀରଃ ପୌରଵନନ୍ଦନଃ ।। ୩୭.

ସେମାନେ ପୂର୍ବ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସାମ ଗାୟକମାନେ ତାହା ରଚନା କରିଥିଲେ। କାର୍ତ୍ତି ଉଗ୍ରାୟୁଧ ସେହି ପୌରବ ବଂଶର ପ୍ରବଳ ବୀର ଥିଲେ।

ବଭୂଵ ଯେନ ଵିକ୍ରମ୍ଯ ପୃଷତସ୍ଯ ପିତାମହଃ। ନୀଲୋ ନାମ ମହାବାହୁଃ ପଞ୍ଚାଲାଧିପତିର୍ହତଃ ।। ୩୭.

ଯିଏ ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଇ ପୃଷତଙ୍କର ପୂର୍ବଜଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କଲେ, ସେ ମହାବାହୁ ନୀଳ, ପଞ୍ଚାଳ ରାଜା, ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ।

ଉଗ୍ରାଯୁଧସ୍ଯ ଦାଯାଦଃ କ୍ଷେମୋ ନାମ ମହାଯଶାଃ। କ୍ଷେମାତ୍ସୁ ଵୀରଃ ସଂଜଜ୍ଞେ ସୁଵୀରସ୍ଯ ନୃପଞ୍ଜଯଃ। ନୃପଞ୍ଜଯାଦ୍ଵୀରରଥୋ ଇତ୍ଯେତେ ପୌରଵାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୩୭.

ଉଗ୍ରାୟୁଧଙ୍କର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ମହାଖ୍ୟାତି କ୍ଷେମ ଥିଲେ। କ୍ଷେମଙ୍କୁ ନେଇ ସୁବୀର ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସୁବୀରଙ୍କୁ ନେଇ ନୃପଞ୍ଜୟ ହେଲେ, ନୃପଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ନେଇ ବୀରରଥ ହେଲେ—ଏହିମାନେ ପୌରବ ବଂଶର ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ଅଜମୀଢସ୍ଯ ନୀଲିନ୍ଯାଂ ନୀଲଃ ସମଭଵନ୍ନୃପଃ। ନୀଲସ୍ଯ ତପସୋଗ୍ରେଣ ସୁଶାନ୍ତିରଭ୍ଯଜାଯତ ।। ୩୭.

ଅଜମୀଢ ଓ ନୀଳିନୀଙ୍କଠାରୁ ରାଜା ନୀଳ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ନୀଳଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ଶୁଭ ଫଳ ହେଇ ସୁଶାନ୍ତି ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ପୁରୁଜାନୁଃ ସୁଶାନ୍ତେସ୍ତୁ ରିକ୍ଷସ୍ତୁ ପୁରୁଜାନୁଜଃ। ତତସ୍ତୁ ରିକ୍ଷଦାଯାଦା ଭେଦାଶ୍ଚ ତନଯାସ୍ତ୍ଵିମେ ।। ୩୭.

ସୁଶାନ୍ତିଙ୍କର ପୁଅ ପୁରୁଜାନୁ ହେଲେ, ପୁରୁଜାନୁଙ୍କର ପୁଅ ରିକ୍ଷ ହେଲେ। ତାପରେ ରିକ୍ଷଙ୍କଠାରୁ ଏହି ପୁଅମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ଶାଖାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ମୁଦ୍ଗଲଃ ସୃଞ୍ଜଯଶ୍ଚୈଵ ରାଜା ବୃହଦିଷୁସ୍ତଥା । ଯଵୀଯାଂଶ୍ଚାପି ଵିକ୍ରାନ୍ତଃ କମ୍ପିଲ୍ଯଶ୍ଚୈଵ ପଞ୍ଚମଃ ।। ୩୭.

ମୁଦ୍ଗଳ, ସୃଞ୍ଜୟ, ରାଜା ବୃହଦିଷୁ, ପ୍ରଭଳ ଓ କନିଷ୍ଠ ଯବୀୟାନ୍, ଏବଂ ପଞ୍ଚମ କମ୍ପିଲ୍ୟ।

ପଞ୍ଚାନାଂ ରକ୍ଷଣାର୍ଥାଯ ପିତୈତାନଭ୍ଯଭାଷତ। ପଞ୍ଚାନାଂ ଵିଦ୍ଧି ପଞ୍ଚୈତାନ୍ ସ୍ଫୀତା ଜନପଦା ଯୁତାଃ ।। ୩୭.

ଏହି ପଞ୍ଚଜନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କର ବାପା ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଏହି ପଞ୍ଚଜନଙ୍କୁ ଜାଣ, ସମୃଦ୍ଧ ଦେଶ ସହିତ ଏମାନେ ଅଛନ୍ତି।'

ଅଲଂ ସଂରକ୍ଷଣେ ତେଷାଂ ପଞ୍ଚାଲା ଇତି ଵିଶ୍ରୁତାଃ। ମୁଦ୍ଗଲସ୍ଯାପି ମୌଦ୍ଗଲ୍ଯାଃ କ୍ଷାତ୍ରୋପେତଦ୍ଵିଜାତଯଃ ।। ୩୭.

ସେମାନଙ୍କର ରକ୍ଷା ପ୍ରୟାପ୍ତ, ସେମାନେ 'ପଞ୍ଚାଳ' ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ମୁଦ୍ଗଳଙ୍କଠାରୁ ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟମାନେ ଜନ୍ମିଲେ—ଏମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ମୂଳର ଦ୍ୱିଜ।

ଏତେ ହ୍ଯଙ୍ଗିରସଃ ପକ୍ଷେ ସଂଶ୍ରିତାଃ କଣ୍ଠମୁଦ୍ଘଲାଃ । ମୁଦ୍ଘଲସ୍ଯ ସୁତୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ବ୍ରହ୍ମିଷ୍ଠଃ ସୁମହାଯଶାଃ ।। ୩୭.

ଏହି ଅଙ୍ଗିରସମାନେ, କଣ୍ଠ କୁଳର ମୁଦ୍ଘଳ ନାମକ ପରିବାରରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିଲେ। ମୁଦ୍ଘଳଙ୍କର ବଡ଼ ପୁଅ ବେଦରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିଲେ ଏବଂ ବଡ଼ ଖ୍ୟାତି ଥିଲା।

ଇନ୍ଦ୍ରସେନା ଯତୋ ଗର୍ଭଂ ବଧ୍ଯଶ୍ଵଂ ପ୍ରତ୍ଯପଦ୍ଯତ। ବଧ୍ଯଶ୍ଵାନ୍ମିଥୁନଂ ଜଜ୍ଞେ ମେନକା ଇତି ନଃ ଶ୍ରୁତିଃ ।। ୩୭.

ଇନ୍ଦ୍ରସେନା ଗର୍ଭଧାରଣ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କଠାରୁ ବଧ୍ୟଶ୍ୱ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ବଧ୍ୟଶ୍ୱଠାରୁ ଦୁଇ ଝିଅ ଜନ୍ମିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ମେନକା ଭାବେ ପରିଚିତ।

ଦିଵୋଦାସଶ୍ଚ ରାଜର୍ଷିରହଲ୍ଯା ଚ ଯଶସ୍ଵିନୀ। ଶାରଦ୍ଵତସ୍ତୁ ଦାଯାଦମହଲ୍ଯା ସମସୂଯତ ।। ୩୭.

ଦିବୋଦାସ ନାମକ ରାଜା ଋଷି ଏବଂ ମହାନ୍ୟା ଅହଳ୍ୟା—ଅହଳ୍ୟା ଶାରଦ୍ୱତଙ୍କୁ ଏକ ପୁଅ ଦେଇଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ହେଲେ।

ଶତାନନ୍ଦମୃଷିଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ତସ୍ଯାପି ସୁମହାଯଶାଃ। ପୁତ୍ରଃ ସତ୍ଯଧୃତିର୍ନାମ ଧନୁର୍ଵେଦସ୍ଯ ପାରଗଃ ।। ୩୭.

ଅହଳ୍ୟାଙ୍କଠାରୁ ମହାନ ଋଷି ଶତାନନ୍ଦ ଜନ୍ମିଲେ। ତାଙ୍କର ପୁଅ ସତ୍ୟଧୃତି ନାମକ, ଯିଏ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିଲେ ଏବଂ ବଡ଼ ଖ୍ୟାତି ଥିଲା।

ଅଥ ସତ୍ଯଧୃତେଃ ଶୁକ୍ରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାପ୍ସରସମଗ୍ରତଃ। ପ୍ରଚସ୍କନ୍ଦେ ଶରସ୍ତମ୍ବେ ମୈଥୁନଂ ସମପଦ୍ଯତ ।। ୩୭.

ସତ୍ୟଧୃତି ଏକ ଅପ୍ସରାକୁ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କର ବୀର୍ୟ କୁଶ ଝାଡ଼ିରେ ପଡ଼ିଲା, ସେଠି ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ମିଳନ ଘଟିଲା।

କୃପଯା ତଚ୍ଚ ଜଗ୍ରାହ ଶନ୍ତନୁର୍ମୃଗଯାଂ ଗତଃ। କୃପଃ ସ୍ମୃତଃ ସ ଵୈ ତସ୍ମାଦ୍ଗୌତମୀ ଚ କୃପୀ ତଥା ।। ୩୭.

ଶାନ୍ତନୁ ନାମକ ରାଜା ଶିକାରକୁ ଯାଇଥିଲେ, ସେ ଦୟାବଶତଃ ସେଇ ଶିଶୁକୁ ଉଠାଇନେଲେ। ସେ ଶିଶୁ 'କୃପ' ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କଠାରୁ ଗୌତମୀ ନାମକ କୃପୀ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମିଲେ।

ଏତେ ଶାରଦ୍ଵତାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ଋତଥ୍ଯୋ ଗୌତମାନ୍ଵଯଃ। ଅତ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦିଵୋଦାସସ୍ଯ ସନ୍ତତିମ୍ ।। ୩୭.

ଏହିମାନେ ଶାରଦ୍ୱତଙ୍କ ସନ୍ତାନ, ଯେଉଁମାନେ ଋତଥ୍ୟ ଭାବେ ପରିଚିତ ଏବଂ ଗୌତମ କୁଳର। ଏବେ ମୁଁ ଦିବୋଦାସଙ୍କ ସନ୍ତାନ ବିଷୟରେ କହିବି।

ଦିଵୋଦାସସ୍ଯ ଦାଯାଦୋ ବ୍ରହ୍ମିଷ୍ଠୋ ମିତ୍ରଯୁର୍ନୃପଃ। ମୈତ୍ରେଯସ୍ତୁ ତତୋ ଜଜ୍ଞେ ସ୍ମୃତା ଏତେଽପି ସଂଶ୍ରିତାଃ ।। ୩୭.

ଦିବୋଦାସଙ୍କର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ମିତ୍ରୟୁ ନାମକ ରାଜା, ଯିଏ ବେଦରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିଲେ। ମିତ୍ରୟୁଠାରୁ ମୈତ୍ରେୟ ଜନ୍ମିଲେ, ତାଙ୍କଠାରୁ ସ୍ମୃତ ଜନ୍ମିଲେ—ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି କୁଳର ଅଂଶ।