ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ତେନ ତ୍ଵାହଂ ନ ମୋକ୍ଷ୍ଯାମି ପରସ୍ଵାହଂ ଚତୁଷ୍ପଦମ୍। ତତସ୍ତଂ ଦୀର୍ଘତମସଂ ସ ଵୃଷଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ହ ।। ୩୭.

ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଛାଡିବି ନାହିଁ; ମୁଁ ଅନ୍ୟର ସମ୍ପତ୍ତି, ଚାରିଟିଏ ପାଦ ଥିବା ପଶୁ। ତାପରେ ସେ ବଳଦଟିଏ ଦୀର୍ଘତମସଙ୍କୁ, ଯିଏ ଅନ୍ଧକାରରେ ବିଳୀନ ଥିଲେ, କହିଲା।

ନାସ୍ମାକଂ ଵିଦ୍ଯତେ ତାତ ପାତକଂ ସ୍ତେଯମେଵ ଵା। ଭକ୍ଷ୍ଯାଭକ୍ଷ୍ଯଂ ନ ଜାନୀମଃ ପେଯାପେଯଞ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ ।। ୩୭.

ହେ ପିତା, ଆମ ପାଖରେ କୌଣସି ପାପ କିମ୍ବା ଚୋରି ନାହିଁ; ଖାଇବା ଯୋଗ୍ୟ କି ଅଯୋଗ୍ୟ, ପିଇବା ଯୋଗ୍ୟ କି ଅଯୋଗ୍ୟ, ଆମେ କିଛି ଜାଣିନାହିଁ।

କାର୍ଯାକାର୍ଯଂ ନ ଵୈ ଵିଝୋ ଗମ୍ଯାଗମ୍ଯଂ ତଥୈଵ ଚ। ନ ପାପ୍ମାନୋ ଵଯଂ ଵିପ୍ର ଧର୍ମୋ ହ୍ଯେଷାଂ ଗଵାଂ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୭.

କରିବା ଯୋଗ୍ୟ କି ଅଯୋଗ୍ୟ, ଯିବା ଯୋଗ୍ୟ କି ଅଯୋଗ୍ୟ, ଏହି ସବୁ ଆମେ ବିଭେଦ କରିନାହିଁ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆମେ ପାପରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ନୁହେଁ — ଏହି ଗୋମାନଙ୍କର ନିୟମ।

ଗଵାଂ ନାମ ସ ଵୈ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସଂଭ୍ରାନ୍ତସ୍ତ୍ଵନୁମୁଚ୍ଯ ତମ୍। ଭକ୍ତ୍ଯା ଚାନୁଶ୍ରଵିକଯା ଗୋଷୁ ତଂ ଵୈ ପ୍ରସାଦ ଯତ୍ ।। ୩୭.

ଗୋମାନଙ୍କର ନାମ ଶୁଣି ଦୀର୍ଘତମସ ଭୟଭିତ ହେଲେ ଏବଂ ସେଉଁଠି ଛାଡିଦେଲେ। ଭକ୍ତି ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ, ସେ ଗୋମାନଙ୍କର କୃପା ଚାହିଲେ।

ପ୍ରସାଦିତେ ଗତେ ତସ୍ମିନ୍ ଗୋଧର୍ମଂ ଭକ୍ତିତସ୍ତୁ ତମ୍। ମନସୈଵ ତଦାଦତ୍ତେ ତନ୍ନିଷ୍ଠସ୍ତତ୍ପରାଯଣଃ ।। ୩୭.

ଗୋମାନଙ୍କର କୃପା ଲାଭ କରି ସେ ଯିବାପରେ, ଦୀର୍ଘତମସ ଭକ୍ତି ସହିତ ଗୋଧର୍ମକୁ ମନରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଏହାରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକାଗ୍ରତା ରଖିଲେ।

ତତୋ ଯଵୀଯସଃ ପତ୍ନୀମୌତଥ୍ଯସ୍ଯାଭ୍ଯମନ୍ଯତ। ଵିଚେଷ୍ଟମାନାଂ ରୁଦତୀଂ ଦୈଵାତ୍ ସ ମୂଢଚେତନଃ ।। ୩୭.

ତାପରେ ଦୀର୍ଘତମସଙ୍କ ମନ ଭ୍ରମିତ ହେଇ, ଦୈବବଶରେ, ଅଉତଥ୍ୟଙ୍କର କମ୍ବା ବୟସର ଜନାନୀ, ଯିଏ ଅସ୍ଥିର ଓ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଚାହିଲେ।

ଅଵଲେପନ୍ତୁ ତଂ ମତ୍ଵା ଶରଦ୍ଵାଂସ୍ତସ୍ଯ ନାକ୍ଷମତ୍। ଗୋଧର୍ମଂଵୈ ବଲଂ କୃତ୍ଵା ସ୍ନୁଷାଂ ସ ସମମନ୍ଯତ ।। ୩୭.

ଶରଦ୍ବାନ୍ ସେଉଁଠି ଅଭିମାନୀ ଭାବି, ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଗୋଧର୍ମକୁ ଶକ୍ତି ଭାବରେ ଧରି, ସେ ଜନାନୀକୁ ସମାନ ଭାବିଲେ।

ଵିପର୍ଯଯନ୍ତୁ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶରଦ୍ଵାନ୍ ପ୍ରତ୍ଯଚିନ୍ତଯତ୍। ଭଵିଷ୍ଯମର୍ଥଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଚ ମହାତ୍ମା ଚ ନ ମୃତ୍ଯୁତାମ୍ ।। ୩୭.

ଏହି ବିପରୀତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଶରଦ୍ବାନ୍ ଚିନ୍ତା କଲେ; ଭବିଷ୍ୟତ ଜାଣି, ମହାତ୍ମା ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ।

ପ୍ରୋଵାଚ ଦୀର୍ଘତମସଂ କ୍ରୋଧାତ୍ ସଂରକ୍ତ ଲୋଚନଃ। ଗମ୍ଯାଗମ୍ଯଂ ନ ଜୀନୀଷେ ଗୋଧର୍ମାତ୍ ପ୍ରାର୍ଥଯତ୍ ସ୍ନୁଷାମ୍ ।। ୩୭.

କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ ସହିତ, ଶରଦ୍ବାନ୍ ଦୀର୍ଘତମସଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ ଅଯୋଗ୍ୟ ବିଭେଦ କରିନାହିଁ; ତଥାପି, ଗୋଧର୍ମ ଦେଖାଇ, ତୁମେ ଜନାନୀକୁ ଚାହୁଛ।'

ଦୁର୍ଵୃତ୍ତସ୍ତ୍ଵଂ ତ୍ଯଜାମ୍ଯେଵ ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ସ୍ଵେନ କର୍ମଣା। ଯସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମନ୍ଧୋ ଵୃଦ୍ଧଶ୍ଚ ଭର୍ତ୍ତଵ୍ଯୋ ଦୁରନୁଷ୍ଠିତଃ। ତେନାସି ତ୍ଵଂ ପରିତ୍ଯକ୍ତୋ ଦୁରାଚାରୋଽସି ମେ ମତିଃ ।। ୩୭.

ତୁମର ଆଚରଣ ଖରାପ — ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛି; ତୁମେ ତୁମର କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଯାଅ। ଯେହেতୁ ତୁମେ ଅନ୍ଧ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ରଖିବାକୁ କଷ୍ଟକର, ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଇଛି; ମୋ ମନେ ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟ।

ସୂତ ଉଵାଚ।। କର୍ମଣ୍ଯସ୍ମିସ୍ତତଃ କ୍ରୂରେ ତସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧିରଜାଯତ। ନିର୍ଭତ୍ସ୍ଯ ଚୈଵ ବହୁଶୋ ବାହୁଭ୍ଯାଂ ପରିଗୃହ୍ଯ ଚ। କୋଷ୍ଠେ ସମୁଦ୍ରେ ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ଯ ଗଙ୍ଗାମ୍ଭସି ସମୁତ୍ସୃଜତ୍ ।। ୩୭.

ସୂତ କହିଲେ: ତାପରେ, ସେ ନିର୍ଦୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏପରି ଚିନ୍ତା ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ବାରମ୍ବାର ନିନ୍ଦା କରି, ଦୁଇ ହାତରେ ଧରି, ଏକ ଦେଉଳରେ ରଖି, ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ପକେଇ ଦେଲେ।

ଉହ୍ଯମାନଃ ସମୁଦ୍ରସ୍ତୁ ସପ୍ତାହଂ ସ୍ରୋତସା ତଦା। ତଂ ସସ୍ତ୍ରୀକୋ ବଲିର୍ନାମ ରାଜା ଧର୍ମାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵଵିତ୍। ଅପଶ୍ଯନ୍ମଜ୍ଜମାନନ୍ତୁ ସ୍ରୋତସାଭ୍ଯାଶମାଗତମ୍ ।। ୩୭.

ସେ ଦେଉଳଟିଏ ତାଳ ଧାରାରେ ସାତ ଦିନ ଭାସିଲା; ତାପରେ ବଳି ନାମକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା, ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା, ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ସହିତ ଧାରା ନିକଟରେ ଡୁବୁଥିବା ଦେଖିଲେ।

ତଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ବଲିର୍ଵୈରୋଚନସ୍ତଦା। ଅନ୍ତଃପୁରେ ଜୁଗୋପୈନଂ ଭକ୍ଷ୍ଯୈର୍ଭୋଜ୍ଯୈଶ୍ଚ ତର୍ପଯନ୍ ।। ୩୭.

ବଳି, ବିରୋଚନଙ୍କର ପୁଅ ଏବଂ ଧର୍ମାତ୍ମା, ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ ଗୃହର ଭିତରେ ରଖିଲେ, ଭୋଜ୍ୟ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ ପୋଷଣ କଲେ।

ପ୍ରୀତଃ ସ ଵୈ ଵରେଣାଥ ଚ୍ଛନ୍ଦଯାମାସ ଵୈ ବଲିମ୍। ସ ଚ ତସ୍ମାଦ୍ଵରଂ ଵଵ୍ରେ ପୁତ୍ରାର୍ଥଂ ଦାନଵର୍ଷଭଃ ।। ୩୭.

ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସେ ବଳିଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଦାୟିକ ଦେବାକୁ କହିଲେ; ବଳି, ଦାନବମାନଙ୍କର ବଳଦ, ସେଠୁ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ଦାୟିକ ଚାହିଲେ।

ସନ୍ତାନାର୍ଥଂ ମହାଭାଗ ଭାର୍ଯଯା ମମ ମାନଦ। ପୁତ୍ରାନ୍ ଧର୍ମାର୍ଥସଂଯୁକ୍ତାନୁତ୍ପାଦଯିତୁମର୍ହସି ।। ୩୭.

ହେ ମହାଭାଗ, ମୋ ପତ୍ନୀ ସହିତ, ମୋତେ ଗର୍ବ ଓ ମାନ ଦେଉଥିବା, ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁଅମାନେ ଦେଉ, ସନ୍ତାନ ପାଇଁ।

ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ତେନର୍ଷିସ୍ତଥାସ୍ତ୍ଵିତ୍ଯୁକ୍ତଵାନ୍ ହି ତମ୍ । ସୁଦେଷ୍ଣାଂ ନାମ ବାର୍ଯାଂ ଵୈ ରାଜାସ୍ମୈ ପ୍ରାହିଣୋତ୍ତଦା ।। ୩୭.

ସେଇପରି ଅର୍ଷିଙ୍କୁ ରଜା କହିଲାପରେ, ଅର୍ଷି କହିଲେ, 'ଯେପରି ହେଉ।' ତାପରେ ରଜା ତାଙ୍କର ଜନା ସୁଦେଷ୍ଣାଙ୍କୁ ଅର୍ଷିଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାଇଲେ।

ଅନ୍ଧଂ ଵୃଦ୍ଧଞ୍ଚ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନ ସା ଦେଵୀ ଜଗାମ ହ । ସ୍ଵାଞ୍ଚ ଧାତ୍ରେଯକୀଂ ତସ୍ମୈ ଭୂଷଯିତ୍ଵା ଵ୍ଯସର୍ଜଯତ୍ ।। ୩୭.

କିନ୍ତୁ ଅନ୍ଧ ଓ ବୃଦ୍ଧ ଦେଖି ସୁଦେଷ୍ଣା ନିଜେ ଯିବାକୁ ଚାହିଲେନି; ସେ ତାଙ୍କର ଦାସୀକୁ ଭଲଭାବରେ ସଜାଇ ଅର୍ଷିଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାଇଲେ।

କକ୍ଷୀଵଚକ୍ଷୁଷୌ ତସ୍ଯାଂ ଶୂଦ୍ରଯୋନ୍ଯାମୃଷିର୍ଵଶୀ। ଜନଯାମାସ ଧର୍ମାତ୍ମା ପୁତ୍ରାଵେତୌ ମହୋଜସୌ ।। ୩୭.

ଏହି ଶୂଦ୍ର ଦାସୀରେ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା ଧର୍ମପରାୟଣ ଅର୍ଷି ଦୁଇଟି ପୁଅ—କକ୍ଷୀବତ ଓ ଚକ୍ଷୁଷ—ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ।

କକ୍ଷିଵଚକ୍ଷୁଷୌ ତୌ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଜା ବଲିସ୍ତଦା। ପ୍ରାଧୀତୌ ଵିଧିଵତ୍ସମ୍ଯଗୀଶ୍ଵରୌ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନୌ ।। ୩୭.

ବଳି ରଜା କକ୍ଷୀବତ ଓ ଚକ୍ଷୁଷଙ୍କୁ ଦେଖି ସଠିକ୍ ରୀତିରେ ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ; ସେମାନେ ବେଦରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଲାଗି ଅଧ୍ୟୟନ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁରୁ ହେଲେ।

ସିଦ୍ଧୌ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଧର୍ମାଣୌ ବୁଦ୍ଧୌ ଶ୍ରେଷ୍ଠତମାଵପି। ମମୈତାଵିତି ହୋଵାଚ ବଲିର୍ଵୈରୋଚନସ୍ତ୍ଵୃଷିମ୍ ।। ୩୭.

ସେମାନେ ସାଧନାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଇଲେ, ଧର୍ମରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହେଲେ, ଜ୍ଞାନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ; ବଳି, ବିରୋଚନଙ୍କ ପୁଅ, ଅର୍ଷିଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏମାନେ ମୋର।'

ନେତ୍ଯୁଵାଚ ତତସ୍ତନ୍ତୁ ମମୈତାଵିତି ଚାବ୍ରଵୀତ୍। ଉତ୍ପନ୍ନୌ ଶୂଦ୍ରଯୋନୌ ତୁ ଭଵଚ୍ଛଦ୍ମା ସୁରୋତ୍ତମୌ ।। ୩୭.

ଅର୍ଷି କହିଲେ, 'ନୁହେଁ,' କିନ୍ତୁ ବଳି ପୁନି କହିଲେ, 'ଏମାନେ ମୋର।' ଶୂଦ୍ର ଦାସୀରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଅ ତୁମର ଉପରେ ଅବତାର ହେଇଛନ୍ତି।

ଅନଧଂ ବୃଦ୍ଧଂ ଚ ମାଂ ମତ୍ଵା ସୁଦେଷ୍ଣା ମହିଷୀ ତଵ। ପ୍ରାହିଣୋଦଵମାନାଯ ଶୂଦ୍ରାଂ ଧାତ୍ରେଯକୀଂ ମମ ।। ୩୭.

ମୁଁ ଅନ୍ଧ ଓ ବୃଦ୍ଧ ଭାବି, ତୁମର ରାଣୀ ସୁଦେଷ୍ଣା ଅପମାନ କରି ମୋ ପାଖକୁ ତାଙ୍କର ଶୂଦ୍ର ଦାସୀକୁ ପଠାଇଥିଲେ।

ତତଃ ପ୍ରସାଦଯାମାସ ପୁନସ୍ତମୃଷିସତ୍ତମମ୍। ବଲିର୍ଭାର୍ଯାଂ ସୁଦେଷ୍ଣାଂ ଚ ଭର୍ତ୍ସଯାମାସ ଵୈ ପ୍ରଭୁଃ ।। ୩୭.

ତାପରେ ବଳି ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅର୍ଷିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଏବଂ ରଜା ତାଙ୍କର ଜନା ସୁଦେଷ୍ଣାଙ୍କୁ ଡାଟିଲେ।

ପୁନଶ୍ଚୈନାମଲଂକୃତ୍ଯ ଋଷଯେ ପ୍ରତ୍ଯପାଦଯତ୍। ତାଂ ସ ଦୀର୍ଘତମା ଦେଵୀମବ୍ରଵୀଦ୍ଯଦି ମାଂ ଶୁଭେ ।। ୩୭.

ପୁନି ତାଙ୍କୁ ଭଲଭାବରେ ସଜାଇ ଅର୍ଷିଙ୍କୁ ଦେଲେ; ଦୀର୍ଘତମା ଅର୍ଷି ସୁଦେଷ୍ଣାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଯଦି ତୁମେ—'

ଦଧ୍ନା ଲଵଣମିଶ୍ରେଣ ସ୍ଵବ୍ଯ(ଵ୍ଯ)କ୍ତଂ ନଗ୍ନକଂ ତଥା। ଲିହିଷ୍ଯସ୍ଯଜୁଗୁପ୍ସନ୍ତୀ ହ୍ଯାପାଦତଲମସ୍ତକମ୍ ।। ୩୭.

'—ଏହି ଦହି ଓ ଲୁଣ ମିଶା ଦେଇଥିବା ଜିନିଷ, ଏବଂ ଏହି ନିର୍ବସ୍ତ୍ର ଜିନିଷକୁ ଅପମାନ ବିନା ପାଦ ଠାରୁ ମୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଟିବାକୁ ସମ୍ମତ ହେଉ—'

ତତସ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସେ ଦେଵି ପୁତ୍ରାଂଶ୍ଚ ମନସେପ୍ସିତାନ୍। ତସ୍ଯ ସା ତଦ୍ଵଚୋ ଦେଵୀ ସର୍ଵଂ କୃତଵତୀ ତଥା ।। ୩୭.

'—ତେବେ ରାଣୀ, ତୁମେ ଇଚ୍ଛା କରିଥିବା ପୁଅ ପାଇବା।' ରାଣୀ ଅର୍ଷିଙ୍କ କଥା ଯେପରି ଥିଲା, ସେପରି ସବୁ କଲେ।

ଅପାନଞ୍ଚ ସମାସାଦ୍ଯ ଜୁଗୁପ୍ସନ୍ତୀ ନ୍ଯଵର୍ଜଯତ୍। ତାମୁଵାଚ ତତଃ ସର୍ଷିର୍ଯତ୍ତେ ପରିହୃତଂ ଶୁଭେ। ଵିନାପାନଂ କୁମାରଂ ତ୍ଵଂ ଜନଯିଷ୍ଯସି ପୂର୍ଵଜମ୍ ।। ୩୭.

କିନ୍ତୁ ମଳ ଦେଖି ସେ ଅପମାନ କରି ଏହାକୁ ଏଡ଼ିଲେ; ତାପରେ ଅର୍ଷି ସୁଦେଷ୍ଣାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏ ଶୁଭେ, ତୁମେ ଏହାକୁ ଏଡ଼ିଥିଲେ, ତୁମର ପ୍ରଥମ ପୁଅ ମଳ ବିନା ହେବ।'

ତତସ୍ତଂ ଦୀର୍ଘତମସଂ ସା ଦେଵୀ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ହ। ନାର୍ହସି ତ୍ଵଂ ମହାଭାଗ ପୁତ୍ରଂ ଦାତୁଂ ମମେଦୃଶମ୍ ।। ୩୭.

ତାପରେ ସୁଦେଷ୍ଣା ଦୀର୍ଘତମାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଏପରି ପୁଅ ମୋତେ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'

ତଵାପରାଧୋ ଦେଵ୍ଯେଷ ନାନ୍ଯଥା ଭଵିତାନୁ ଵୈ । ଦେଵୀ ଦାନୀଞ୍ଚ ତେ ପୁତ୍ରମହଂ ଦାସ୍ଯାମି ସୁଵ୍ରତେ ।। ୩୭.

'ଏହା ତୁମର ଦୋଷ, ଏହା ଅନ୍ୟ ଭାବେ ହେବା ନାହିଁ। ତଥାପି, ଓ ସୁବ୍ରତେ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ପୁଅ ଦେବି।'