ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ନୋ ସ୍ନାତକୋ ନ୍ଯସେଦ୍ଧ୍ଯସ୍ମିନ୍ ଦ୍ଵଯୋର୍ନେହାସ୍ତି ସମ୍ଭଵଃ। ଅମୋଘରେତାସ୍ତ୍ଵଞ୍ଚାପି ପୂର୍ଵଞ୍ଚାହମିହାଗତଃ ।। ୩୭.

ଏଠାରେ ଦ୍ୱିଜ ଜନ୍ମ ଲୋକଙ୍କୁ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏଠାରେ ଦୁଇଜଣର ଏକତ୍ର ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । ତୁମର ବୀର୍ୟ ଅପରାଜିତ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ଏଠାରେ ଆସିଛି ।

ଶଶାପ ତଂ ତଦା କ୍ରୁଦ୍ଧ ଏଵମୁକ୍ତୋ ବୃହସ୍ପତିଃ। ଆଶିଜନ୍ତଂ ସୁତଂ ଭ୍ରାତୁର୍ଗର୍ଭସ୍ଥଂ ଭଗଵାନୃଷିଃ ।। ୩୭.

ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ବୃହସ୍ପତି କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ, ଗର୍ଭରେ ଥିବା ତାଙ୍କ ଭାଇର ପୁଅ, ଋଷିକୁ ଶାପ ଦେଲେ ।

ଯସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମୀଦୃଶେ କାଲେ ସର୍ଵଭୂତେପ୍ସିତେ ସତି। ମାମେଵମୁକ୍ତଵାନ୍ ମୋହାତ୍ତମୋ ଦୀର୍ଘଂ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯସି ।। ୩୭.

ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ପାଇବାକୁ ଚାହେଁଥିବା ଏପରି ସମୟରେ, ତୁମେ ମୋତେ ଏପରି କଥା କହିଛ, ମୂଢ଼ତାରୁ, ତୁମେ ଦୀର୍ଘ ଅନ୍ଧକାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବ ।

ତତୋ ଦୀର୍ଘତମା ନାମ ଶାପାଦୃଷିରଜାଯତ। ଅଥାଶିଜୋ ବୃହତ୍କୀର୍ତ୍ତିର୍ବୃହସ୍ପତିରିଵୌଜସା ।। ୩୭.

ଏହି ଶାପ ଦ୍ୱାରା, ଋଷି ଦୀର୍ଘତମସ ନାମରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ଅଶିଜ, ବଡ଼ କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଶକ୍ତିରେ, ବୃହସ୍ପତି ସମାନ ଥିଲେ ।

ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵରେତାସ୍ତତଶ୍ଚାପି ନ୍ଯଵସଦ୍ଭ୍ରାତୁରାଶ୍ରମେ। ଗୋଧର୍ମଂ ସୌରଭେଯାତ୍ତୁ ଵୃଷଭାଚ୍ଛ୍ରୁତଵାନ୍ ପ୍ରଭୋ ।। ୩୭.

ସେ, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ବୀର୍ୟ ଧାରଣ କରି, ଭାଇଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ବସିଲେ । ସେ ବୃଷ ଠାରୁ ଗୋଧର୍ମ ଶିଖିଲେ ।

ତସ୍ଯ ଭ୍ରାତା ପିତୃଵ୍ଯସ୍ତୁ ଚକାର ଭଵନଂ ତଦା। ତସ୍ମିନ୍ ହି ତତ୍ର ଵସତି ଯଦୃଚ୍ଛାଭ୍ଯାଗତୋ ଵୃଷଃ ।। ୩୭.

ତାଙ୍କ ପିତୃବ୍ୟ, ଭାଇ, ସେ ପାଇଁ ଏକ ଘର ତିଆରି କଲେ । ସେଠାରେ ବସୁଥିବା ବେଳେ, ଏକ ବୃଷ ସଂଯୋଗରେ ଆସିଲା ।

ଦର୍ଶାର୍ଥମାହୃତାନ୍ ଦର୍ଭାଂଶ୍ଚଚାର ସୁରଭୀଵୃତଃ। ଜଗ୍ରାହ ତଂ ଦୀର୍ଘତମା ଵିସ୍ଫୁରନ୍ତଞ୍ଚ ଶ୍ରୃଙ୍ଗଯୋଃ ।। ୩୭.

ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଦର୍ଭା ଆଣିବାକୁ, ସେ ସୁରଭୀ ସହିତ ଚାଲିଥିଲେ । ଦୀର୍ଘତମସ, ଶିଙ୍ଗ ଉଠାଇ ଦେଉଥିବା ବୃଷକୁ ଧରିଲେ ।

ସ ତେନ ନିଗୃହୀତସ୍ତୁ ନ ଚଚାଲ ପଦାତ୍ପଦମ୍। ତତୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ଵୃଷସ୍ତଂ ଵୈ ମୁଞ୍ଚ ମାଂ ବଲିନାଂ ଵର ।। ୩୭.

ସେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦମିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏକ ପଦ ମଧ୍ୟ ଚଳାଇଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ ବଳଦଟିଏ କହିଲା, 'ମୋତେ ଛାଡିଦିଅ, ବଳଶାଳୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ!'

ନ ମଯାସାଦିତସ୍ତାତ ବଲଵଂସ୍ତ୍ଵଦ୍ଵିଧଃ କ୍ଵଚିତ୍। ତ୍ର୍ଯମ୍ବକଂ ଵହତା ଦେଵଂ ଯତୋ ଜାତୋଽସ୍ମି ଭୂତଲେ ।। ୩୭.

ହେ ପିତା, ମୁଁ ଭୂମିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଦିନଠୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ତୁମେ ଯେମିତି ବଳଶାଳୀ ଏବଂ ତ୍ରୟମ୍ବକ ଦେବଙ୍କୁ ବହନ କରୁଛ, ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ କେହି ମୋ ପାଖରେ ଆସିନଥିଲେ।

ମୁଞ୍ଚ ମାଂ ବଲିନାଂ ଶ୍ରଷ୍ଠ ପ୍ରୀତସ୍ତେଽହଂ ଵରଂ ଵୃଣୁ। ଏଵମୁକ୍ତୋଽବ୍ରଵୀଦେନଂ ଜୀଵସ୍ତ୍ଵଂ ମେ କ୍ଵ ଯାସ୍ଯସି ।। ୩୭.

ମୋତେ ଛାଡିଦିଅ, ବଳଶାଳୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ! ମୁଁ ତୁମରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ଚାହିଁଥିବା ଦାୟିକ ଦିଅ। ଏପରି କହିଲାପରେ ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲା, 'ତୁମେ ମୋର ପ୍ରାଣ, ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି?'

ତେନ ତ୍ଵାହଂ ନ ମୋକ୍ଷ୍ଯାମି ପରସ୍ଵାହଂ ଚତୁଷ୍ପଦମ୍। ତତସ୍ତଂ ଦୀର୍ଘତମସଂ ସ ଵୃଷଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ହ ।। ୩୭.

ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଛାଡିବି ନାହିଁ; ମୁଁ ଅନ୍ୟର ସମ୍ପତ୍ତି, ଚାରିଟିଏ ପାଦ ଥିବା ପଶୁ। ତାପରେ ସେ ବଳଦଟିଏ ଦୀର୍ଘତମସଙ୍କୁ, ଯିଏ ଅନ୍ଧକାରରେ ବିଳୀନ ଥିଲେ, କହିଲା।

ନାସ୍ମାକଂ ଵିଦ୍ଯତେ ତାତ ପାତକଂ ସ୍ତେଯମେଵ ଵା। ଭକ୍ଷ୍ଯାଭକ୍ଷ୍ଯଂ ନ ଜାନୀମଃ ପେଯାପେଯଞ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ ।। ୩୭.

ହେ ପିତା, ଆମ ପାଖରେ କୌଣସି ପାପ କିମ୍ବା ଚୋରି ନାହିଁ; ଖାଇବା ଯୋଗ୍ୟ କି ଅଯୋଗ୍ୟ, ପିଇବା ଯୋଗ୍ୟ କି ଅଯୋଗ୍ୟ, ଆମେ କିଛି ଜାଣିନାହିଁ।

କାର୍ଯାକାର୍ଯଂ ନ ଵୈ ଵିଝୋ ଗମ୍ଯାଗମ୍ଯଂ ତଥୈଵ ଚ। ନ ପାପ୍ମାନୋ ଵଯଂ ଵିପ୍ର ଧର୍ମୋ ହ୍ଯେଷାଂ ଗଵାଂ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୭.

କରିବା ଯୋଗ୍ୟ କି ଅଯୋଗ୍ୟ, ଯିବା ଯୋଗ୍ୟ କି ଅଯୋଗ୍ୟ, ଏହି ସବୁ ଆମେ ବିଭେଦ କରିନାହିଁ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆମେ ପାପରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ନୁହେଁ — ଏହି ଗୋମାନଙ୍କର ନିୟମ।

ଗଵାଂ ନାମ ସ ଵୈ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସଂଭ୍ରାନ୍ତସ୍ତ୍ଵନୁମୁଚ୍ଯ ତମ୍। ଭକ୍ତ୍ଯା ଚାନୁଶ୍ରଵିକଯା ଗୋଷୁ ତଂ ଵୈ ପ୍ରସାଦ ଯତ୍ ।। ୩୭.

ଗୋମାନଙ୍କର ନାମ ଶୁଣି ଦୀର୍ଘତମସ ଭୟଭିତ ହେଲେ ଏବଂ ସେଉଁଠି ଛାଡିଦେଲେ। ଭକ୍ତି ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ, ସେ ଗୋମାନଙ୍କର କୃପା ଚାହିଲେ।

ପ୍ରସାଦିତେ ଗତେ ତସ୍ମିନ୍ ଗୋଧର୍ମଂ ଭକ୍ତିତସ୍ତୁ ତମ୍। ମନସୈଵ ତଦାଦତ୍ତେ ତନ୍ନିଷ୍ଠସ୍ତତ୍ପରାଯଣଃ ।। ୩୭.

ଗୋମାନଙ୍କର କୃପା ଲାଭ କରି ସେ ଯିବାପରେ, ଦୀର୍ଘତମସ ଭକ୍ତି ସହିତ ଗୋଧର୍ମକୁ ମନରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଏହାରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକାଗ୍ରତା ରଖିଲେ।

ତତୋ ଯଵୀଯସଃ ପତ୍ନୀମୌତଥ୍ଯସ୍ଯାଭ୍ଯମନ୍ଯତ। ଵିଚେଷ୍ଟମାନାଂ ରୁଦତୀଂ ଦୈଵାତ୍ ସ ମୂଢଚେତନଃ ।। ୩୭.

ତାପରେ ଦୀର୍ଘତମସଙ୍କ ମନ ଭ୍ରମିତ ହେଇ, ଦୈବବଶରେ, ଅଉତଥ୍ୟଙ୍କର କମ୍ବା ବୟସର ଜନାନୀ, ଯିଏ ଅସ୍ଥିର ଓ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଚାହିଲେ।

ଅଵଲେପନ୍ତୁ ତଂ ମତ୍ଵା ଶରଦ୍ଵାଂସ୍ତସ୍ଯ ନାକ୍ଷମତ୍। ଗୋଧର୍ମଂଵୈ ବଲଂ କୃତ୍ଵା ସ୍ନୁଷାଂ ସ ସମମନ୍ଯତ ।। ୩୭.

ଶରଦ୍ବାନ୍ ସେଉଁଠି ଅଭିମାନୀ ଭାବି, ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଗୋଧର୍ମକୁ ଶକ୍ତି ଭାବରେ ଧରି, ସେ ଜନାନୀକୁ ସମାନ ଭାବିଲେ।

ଵିପର୍ଯଯନ୍ତୁ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶରଦ୍ଵାନ୍ ପ୍ରତ୍ଯଚିନ୍ତଯତ୍। ଭଵିଷ୍ଯମର୍ଥଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଚ ମହାତ୍ମା ଚ ନ ମୃତ୍ଯୁତାମ୍ ।। ୩୭.

ଏହି ବିପରୀତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଶରଦ୍ବାନ୍ ଚିନ୍ତା କଲେ; ଭବିଷ୍ୟତ ଜାଣି, ମହାତ୍ମା ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ।

ପ୍ରୋଵାଚ ଦୀର୍ଘତମସଂ କ୍ରୋଧାତ୍ ସଂରକ୍ତ ଲୋଚନଃ। ଗମ୍ଯାଗମ୍ଯଂ ନ ଜୀନୀଷେ ଗୋଧର୍ମାତ୍ ପ୍ରାର୍ଥଯତ୍ ସ୍ନୁଷାମ୍ ।। ୩୭.

କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ ସହିତ, ଶରଦ୍ବାନ୍ ଦୀର୍ଘତମସଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ ଅଯୋଗ୍ୟ ବିଭେଦ କରିନାହିଁ; ତଥାପି, ଗୋଧର୍ମ ଦେଖାଇ, ତୁମେ ଜନାନୀକୁ ଚାହୁଛ।'

ଦୁର୍ଵୃତ୍ତସ୍ତ୍ଵଂ ତ୍ଯଜାମ୍ଯେଵ ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ସ୍ଵେନ କର୍ମଣା। ଯସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମନ୍ଧୋ ଵୃଦ୍ଧଶ୍ଚ ଭର୍ତ୍ତଵ୍ଯୋ ଦୁରନୁଷ୍ଠିତଃ। ତେନାସି ତ୍ଵଂ ପରିତ୍ଯକ୍ତୋ ଦୁରାଚାରୋଽସି ମେ ମତିଃ ।। ୩୭.

ତୁମର ଆଚରଣ ଖରାପ — ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛି; ତୁମେ ତୁମର କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଯାଅ। ଯେହেতୁ ତୁମେ ଅନ୍ଧ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ରଖିବାକୁ କଷ୍ଟକର, ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଇଛି; ମୋ ମନେ ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟ।

ସୂତ ଉଵାଚ।। କର୍ମଣ୍ଯସ୍ମିସ୍ତତଃ କ୍ରୂରେ ତସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧିରଜାଯତ। ନିର୍ଭତ୍ସ୍ଯ ଚୈଵ ବହୁଶୋ ବାହୁଭ୍ଯାଂ ପରିଗୃହ୍ଯ ଚ। କୋଷ୍ଠେ ସମୁଦ୍ରେ ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ଯ ଗଙ୍ଗାମ୍ଭସି ସମୁତ୍ସୃଜତ୍ ।। ୩୭.

ସୂତ କହିଲେ: ତାପରେ, ସେ ନିର୍ଦୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏପରି ଚିନ୍ତା ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ବାରମ୍ବାର ନିନ୍ଦା କରି, ଦୁଇ ହାତରେ ଧରି, ଏକ ଦେଉଳରେ ରଖି, ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ପକେଇ ଦେଲେ।

ଉହ୍ଯମାନଃ ସମୁଦ୍ରସ୍ତୁ ସପ୍ତାହଂ ସ୍ରୋତସା ତଦା। ତଂ ସସ୍ତ୍ରୀକୋ ବଲିର୍ନାମ ରାଜା ଧର୍ମାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵଵିତ୍। ଅପଶ୍ଯନ୍ମଜ୍ଜମାନନ୍ତୁ ସ୍ରୋତସାଭ୍ଯାଶମାଗତମ୍ ।। ୩୭.

ସେ ଦେଉଳଟିଏ ତାଳ ଧାରାରେ ସାତ ଦିନ ଭାସିଲା; ତାପରେ ବଳି ନାମକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା, ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା, ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ସହିତ ଧାରା ନିକଟରେ ଡୁବୁଥିବା ଦେଖିଲେ।

ତଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ବଲିର୍ଵୈରୋଚନସ୍ତଦା। ଅନ୍ତଃପୁରେ ଜୁଗୋପୈନଂ ଭକ୍ଷ୍ଯୈର୍ଭୋଜ୍ଯୈଶ୍ଚ ତର୍ପଯନ୍ ।। ୩୭.

ବଳି, ବିରୋଚନଙ୍କର ପୁଅ ଏବଂ ଧର୍ମାତ୍ମା, ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ ଗୃହର ଭିତରେ ରଖିଲେ, ଭୋଜ୍ୟ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ ପୋଷଣ କଲେ।

ପ୍ରୀତଃ ସ ଵୈ ଵରେଣାଥ ଚ୍ଛନ୍ଦଯାମାସ ଵୈ ବଲିମ୍। ସ ଚ ତସ୍ମାଦ୍ଵରଂ ଵଵ୍ରେ ପୁତ୍ରାର୍ଥଂ ଦାନଵର୍ଷଭଃ ।। ୩୭.

ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସେ ବଳିଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଦାୟିକ ଦେବାକୁ କହିଲେ; ବଳି, ଦାନବମାନଙ୍କର ବଳଦ, ସେଠୁ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ଦାୟିକ ଚାହିଲେ।

ସନ୍ତାନାର୍ଥଂ ମହାଭାଗ ଭାର୍ଯଯା ମମ ମାନଦ। ପୁତ୍ରାନ୍ ଧର୍ମାର୍ଥସଂଯୁକ୍ତାନୁତ୍ପାଦଯିତୁମର୍ହସି ।। ୩୭.

ହେ ମହାଭାଗ, ମୋ ପତ୍ନୀ ସହିତ, ମୋତେ ଗର୍ବ ଓ ମାନ ଦେଉଥିବା, ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁଅମାନେ ଦେଉ, ସନ୍ତାନ ପାଇଁ।

ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ତେନର୍ଷିସ୍ତଥାସ୍ତ୍ଵିତ୍ଯୁକ୍ତଵାନ୍ ହି ତମ୍ । ସୁଦେଷ୍ଣାଂ ନାମ ବାର୍ଯାଂ ଵୈ ରାଜାସ୍ମୈ ପ୍ରାହିଣୋତ୍ତଦା ।। ୩୭.

ସେଇପରି ଅର୍ଷିଙ୍କୁ ରଜା କହିଲାପରେ, ଅର୍ଷି କହିଲେ, 'ଯେପରି ହେଉ।' ତାପରେ ରଜା ତାଙ୍କର ଜନା ସୁଦେଷ୍ଣାଙ୍କୁ ଅର୍ଷିଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାଇଲେ।

ଅନ୍ଧଂ ଵୃଦ୍ଧଞ୍ଚ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନ ସା ଦେଵୀ ଜଗାମ ହ । ସ୍ଵାଞ୍ଚ ଧାତ୍ରେଯକୀଂ ତସ୍ମୈ ଭୂଷଯିତ୍ଵା ଵ୍ଯସର୍ଜଯତ୍ ।। ୩୭.

କିନ୍ତୁ ଅନ୍ଧ ଓ ବୃଦ୍ଧ ଦେଖି ସୁଦେଷ୍ଣା ନିଜେ ଯିବାକୁ ଚାହିଲେନି; ସେ ତାଙ୍କର ଦାସୀକୁ ଭଲଭାବରେ ସଜାଇ ଅର୍ଷିଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାଇଲେ।

କକ୍ଷୀଵଚକ୍ଷୁଷୌ ତସ୍ଯାଂ ଶୂଦ୍ରଯୋନ୍ଯାମୃଷିର୍ଵଶୀ। ଜନଯାମାସ ଧର୍ମାତ୍ମା ପୁତ୍ରାଵେତୌ ମହୋଜସୌ ।। ୩୭.

ଏହି ଶୂଦ୍ର ଦାସୀରେ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା ଧର୍ମପରାୟଣ ଅର୍ଷି ଦୁଇଟି ପୁଅ—କକ୍ଷୀବତ ଓ ଚକ୍ଷୁଷ—ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ।

କକ୍ଷିଵଚକ୍ଷୁଷୌ ତୌ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଜା ବଲିସ୍ତଦା। ପ୍ରାଧୀତୌ ଵିଧିଵତ୍ସମ୍ଯଗୀଶ୍ଵରୌ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନୌ ।। ୩୭.

ବଳି ରଜା କକ୍ଷୀବତ ଓ ଚକ୍ଷୁଷଙ୍କୁ ଦେଖି ସଠିକ୍ ରୀତିରେ ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ; ସେମାନେ ବେଦରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଲାଗି ଅଧ୍ୟୟନ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁରୁ ହେଲେ।