ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଋଷ୍ଯନ୍ତରେଷୁ ଵୈ ବାହ୍ଯା ବହଵୋ ଭାର୍ଗଵାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଵତ୍ସୋ ଵିଶ୍ଵୋଽଶ୍ଵିଷେଣଶ୍ଚ ପାଣ୍ଡଃ ପଥ୍ଯଃ ସଶୌନକଃ। ଗୋତ୍ରେଣ ସପ୍ତମା ହ୍ଯେତେ ପକ୍ଷା ଜ୍ଞେଯାସ୍ତୁ ଭାର୍ଗଵାଃ ।। ୪.

ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାହ୍ୟ ଭାବେ ବହୁତ ଭାର୍ଗବ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ବତ୍ସ, ବିଶ୍ୱ, ଅଶ୍ୱିଷେଣ, ପାଣ୍ଡ, ପଥ୍ୟ, ଶୌନକ—ଏହି ସପ୍ତଜଣ ଭାର୍ଗବ ଗୋତ୍ରର ଶାଖା ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ।

ଶ୍ରୃଣୁତାଙ୍ଗିରସୋ ଵଂଶମଗ୍ନେଃ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଧୀମତଃ। ଯସ୍ଯାନ୍ଵଵାଯେ ସମ୍ଭୂତା ଭାରଦ୍ଵାଜାଃ ସଗୌତମାଃ। ଦେଵାଶ୍ଚାଙ୍ଗିରସୋ ମୁଖ୍ଯାସ୍ତ୍ଵିଷୁମନ୍ତୋ ମହୌଜସଃ ।। ୪.

ଏବେ ଆପଣମାନେ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ ଧୀର ଆଙ୍ଗିରସ ବଂଶ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଯାହାଠାରୁ ଭାରଦ୍ୱାଜ ଏବଂ ଗୌତମ ଜନ୍ମିଲେ, ଏବଂ ମୁଖ୍ୟ ଆଙ୍ଗିରସ ଦେବତାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ତେଜସ୍ୱୀ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।

ସୁରୂପା ଚୈଵ ମାରୀଚୀ କାର୍ଦ୍ଦମୀ ଚ ତଥା ସ୍ଵରାଟ୍। ପଥ୍ଯା ଚ ମାନଵୀ କନ୍ଯା ତିସ୍ରୋ ଭାର୍ଯାସ୍ତ୍ଵଥର୍ଵଣଃ। ଇତ୍ଯେତାଙ୍ଗିରସଃ ପତ୍ନ୍ଯସ୍ତାସୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସନ୍ତତିମ୍ ।। ୪.

ସୁରୂପା, ଯିଏ ମାରୀଚିଙ୍କ କନ୍ୟା; କାର୍ଦ୍ଦମୀ ଏବଂ ସ୍ୱରାଟ; ପଥ୍ୟା, ଯିଏ ମନୁଙ୍କ କନ୍ୟା—ଏହି ତିନିଜଣ ଅଥର୍ବଣଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ। ଏହିମାନେ ଆଙ୍ଗିରସଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ ବିବରଣୀ ଏବେ କହିବି।

ଅଥର୍ଵଣସ୍ତୁ ଦାଯାଦାସ୍ତାସୁ ଜାତାଃ କୁଲୋଦ୍ଵହାଃ। ଉତ୍ପନ୍ନା ମହତା ଚୈଵ ତପସା ଭାଵିତାତ୍ମନାମ୍ ।। ୪.

ଏହିମାନଙ୍କଠାରୁ ଅଥର୍ବଣଙ୍କ ବଂଶଧର ପୁଅମାନେ ଜନ୍ମିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଗୃହ ପରମ୍ପରାକୁ ଅଗ୍ରଗତି କଲେ, ଏବଂ ମହା ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ହୋଇ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

ବୃହସ୍ପତିଃ ସୁରୂପାଯାଂ ଗୌତମଃ ସୁଷୁଵେ ସ୍ଵରାଟ୍। ଅଵନ୍ଧ୍ଯଂ ଵାମଦେଵଞ୍ଚ ଉତଥ୍ଯମୁଶିଜନ୍ତଥା ।। ୪.

ସୁରୂପାଠାରୁ ବୃହସ୍ପତି ଜନ୍ମିଲେ, ସ୍ୱରାଟଠାରୁ ଗୌତମ ଜନ୍ମିଲେ। ବିଶିଷ୍ଟ ବାମଦେବ, ଉତଥ୍ୟ ଏବଂ ଉଶିଜ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମିଲେ।

ଧିଷ୍ଣୁଃ ପୁତ୍ରସ୍ତୁ ପଥ୍ଯାଯାଂ ସଂଵର୍ତଶ୍ଚୈଵ ମାନସଃ। ଵିଚିତ୍ତଶ୍ଚ ତଥାଯସ୍ଯଃ ଶରଦ୍ଵାଂଶ୍ଚାପ୍ଯୁତଥ୍ଯଜଃ ।। ୪.

ପଥ୍ୟାଠାରୁ ଧିଷ୍ଣୁ ପୁଅ ହେଲେ, ମାନସଠାରୁ ସଂବର୍ତ୍ତ ଜନ୍ମିଲେ। ବିଚିତ୍ତ, ଆୟସ୍ୟ ଏବଂ ଉତଥ୍ୟଙ୍କ ପୁଅ ଶରଦ୍ୱାନ୍ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମିଲେ।

ଅଶିଜୋ ଦୀର୍ଘତମା ବୃହଦୁତ୍ଥୋ ଵାମଦେଵଜଃ। ଧିଷ୍ଣୁଃ ପୁତ୍ରାଃ ସୁଧନ୍ଵାନ ଋଷଭଶ୍ଚ ସୁଧନ୍ଵନଃ।।୪.୧୦୨ ରଥକାରାଃ ସ୍ମୃତା ଦେଵା ଋଷଯୋ ଯେ ପରିଶ୍ରୁତାଃ। ବୃହସ୍ପତେର୍ଭରଦ୍ଵାଜୋ ଵିଶ୍ରୁତଃ ସୁମହାଯଶାଃ ।। ୪.

ଅଶିଜ, ଦୀର୍ଘତମା, ବୃହଦୁତ୍ଥ, ଯିଏ ବାମଦେବଙ୍କ ପୁଅ; ଧିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୁଅ ସୁଧନ୍ବନ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଋଷଭ। ରଥକାରମାନେ ଦେବତା ଋଷି ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପୁଅ ଭାରଦ୍ୱାଜ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ।

ଅଙ୍ଗିରସସ୍ତୁ ସଂଵର୍ତ୍ତୋ ଦେଵାନଙ୍ଗିରସଃ ଶ୍ରୃଣୁ। ବୃହସ୍ପତେର୍ଯଵୀଯାଂସୋ ଦେଵା ହ୍ଯଙ୍ଗିରସଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୪.

ଏବେ ତୁମେ ଅଙ୍ଗିରାସ, ସଂବର୍ତ୍ତ ଏବଂ ଦେବମାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗିରାସମାନେ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଙ୍ଗିରାସ ବୋଲି ପରିଚିତ।

ଔରସାଙ୍ଗିରସଃ ପୁତ୍ରାଃ ସୁରୂପାଯାଂ ଵିଜଜ୍ଞିରେ। ଔଦାର୍ଯାଯୁର୍ଦନୁର୍ଦକ୍ଷୋ ଦର୍ଭଃ ପ୍ରାଣସ୍ତଥୈଵ ଚ। ହଵିଷ୍ମାଂଶ୍ଚ ହଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ କ୍ରତୁଃ ସତ୍ଯଶ୍ଚ ତେ ଦଶ ।। ୪.

ସୁରୂପାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଔରସ ଅଙ୍ଗିରାସ ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାନ୍ତି। ସେମାନେ ହେଲେ: ଔଦାର୍ୟ, ଆୟୁ, ଧନୁର୍, ଦକ୍ଷ, ଦର୍ଭ, ପ୍ରାଣ, ହବିଷ୍ମାନ, ହବିଷ୍ଣୁ, କ୍ରତୁ ଏବଂ ସତ୍ୟ—ଏହି ଦଶଜଣ।

ଅଯସ୍ଯସ୍ତୁ ଉତଥ୍ଯଶ୍ଚ ଵାମଦେଵସ୍ତଥୋଶିଜଃ। ଭାରଦ୍ଵାଜାଃ ଶାଂକୃତିକା ଗାର୍ଗ୍ଯକାଣ୍ଵରଥୀତରାଃ ।। ୪.

ଅୟସ୍ୟଙ୍କୁ ଉତଥ୍ୟ, ବାମଦେବ ଏବଂ ଉଶିଜ ମିଳିଲେ; ଭାରଦ୍ୱାଜ, ଶାଙ୍କୃତିକ, ଗାର୍ଗ୍ୟ-କାଣ୍ବ ଏବଂ ଅଥୀତର ଗୋତ୍ର ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିଛନ୍ତି।

ମୁଦ୍ଗଲା ଵିଷ୍ଣୁଵୃଦ୍ଧାଶ୍ଚ ହରିତା ଵାଯଵସ୍ତଥା। ତଥା ଭାକ୍ଷା ଭରଦ୍ଵାଜା ଆର୍ଷଭାଃ କିମ୍ଭଯାସ୍ତଥା ।। ୪.

ମୁଦ୍ଗଳ, ବିଷ୍ଣୁବୃଦ୍ଧ, ହରିତ, ବାୟବ, ଭାକ୍ଷ, ଭାରଦ୍ୱାଜ, ଆର୍ଷଭ ଏବଂ କିମ୍ଭୟ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ଅଛନ୍ତି।

ଏତେ ହ୍ଯଙ୍ଗିରସଃ ପକ୍ଷା ଵିଜ୍ଞେଯା ଦଶ ପଞ୍ଚ ଚ। ଋଷ୍ଯନ୍ତରେଷୁ ଵୈ ବାହ୍ଯା ବହଵୋଽଙ୍ଗିରସଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୪.

ଏହିମାନେ ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କ ଦଶ ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ଶାଖା ବୋଲି ଜଣାଯିବେ। ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ବାହାରେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଅଙ୍ଗିରାସ ରହିଛନ୍ତି।

ମାରୀଚଂ ପରିଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵଂଶମୁତ୍ତମପୂରୁଷମ୍। ଯସ୍ଯାନ୍ଵଵାଯେ ସମ୍ଭୂତଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ ।। ୪.

ଏବେ ମୁଁ ମରୀଚିଙ୍କ ଗୋତ୍ର ବିଷୟରେ କହିବି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ତାଙ୍କର ବଂଶରୁ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।

ମରୀଚିରାପଶ୍ଚକମେ ତାଭିଧ୍ଯାଯନ୍ପ୍ରଜେପ୍ସଯା। ପୁତ୍ରଃ ସର୍ଵଗୁଣୋପେତଃ ପ୍ରଜାଵାନ୍ ସୁରୁଚିର୍ଦିତିଃ। ସଂପୂଜ୍ଯତେ ପ୍ରଶସ୍ତାଯାଂ ମନସା ଭାଵିତା ପ୍ରଭୁଃ ।। ୪.

ମରୀଚି ସନ୍ତାନ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଜଳ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ସେଠାରୁ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ସନ୍ତାନରେ ଧନ୍ୟ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ଦିତି ନାମକ ଏକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେ ଜଣେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ମନରେ ପୂଜିତ ଏବଂ ପ୍ରଶଂସିତ।

ଆହୂତାଶ୍ଚ ତତଃ ସର୍ଵା ଆପଃ ସମଵସତ୍ପ୍ରଭୁଃ। ତାସୁ ପ୍ରଣିହିତାତ୍ମାନମେକଃ ସୋଽଜନଯତ୍ପ୍ରଭୁଃ ।। ୪.

ତାପରେ ସମସ୍ତ ଜଳକୁ ଡାକାଯାଇଲା, ଏବଂ ପ୍ରଭୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଲେ। ସେ ଜଳରେ ମନ ଏକାଗ୍ର କରି, ଏକ ପୁଅ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।

ପୁତ୍ରମପ୍ରତିମନ୍ନାମ୍ନାରିଷ୍ଟନେମିଃ ପ୍ରଜାପତିଃ। ପୁତ୍ରଂ ମରୀଚଂ ସୂର୍ଯାଭଂ ଵଧୌଵେଶୋ ଵ୍ଯଜୀଜନତ୍ ।। ୪.

ଅପ୍ରତିମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରଜାପତି ଅରିଷ୍ଟନେମି ନାମକ, ଭଦୌବେଶରେ ମରୀଚି ନାମକ ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭା ସମାନ ପୁଅଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।

ପ୍ରଧ୍ଯାଯନ୍ ହି ସତାଂ ଵାଚଂ ପୁତ୍ରାର୍ଥୀ ସଲିଲେ ସ୍ଥିତଃ। ସପ୍ତଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ତତଃ ସୋଽପ୍ରତିମୋଽଭଵତ୍ ।। ୪.

ପୁଅ ପାଇବା ଆଶାରେ, ସେ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଉପଦେଶ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ସାତ ହଜାର ବର୍ଷ ଜଳରେ ଉଭା ରହିଲେ। ତାପରେ ସେ ଅପ୍ରତିମ ହେଲେ।

କଶ୍ଯପଃ ସଵିତୁର୍ଵିଦ୍ଵାଂସ୍ତେନ ସ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସମଃ । ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ବ୍ରାହ୍ମଣାଂଶେନ ଜାଯତେ ।। ୪.

ସବିତୃଙ୍କ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ କଶ୍ୟପ, ଏହିପରି ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମାନ ହେଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଅଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।

କନ୍ଯାନିମିତମିତ୍ଯୁକ୍ତେ ଦକ୍ଷେଣ କୁପିତାଃ ପ୍ରଜାଃ । ଅପିବତ୍ସ ତଦା କଶ୍ଯଂ କଶ୍ଯଂ ମଦ୍ଯମିହୋଚ୍ଯତେ ।। ୪.

ଡକ୍ଷ କହିଲେ ଏହା କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ନିମିତ୍ତରେ, ତେଣୁ ପ୍ରଜାମାନେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ସେଠାରେ 'କଶ୍ୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା ମଦ୍ୟପାନ କଲେ।

ହାଶ୍ଚେକସା ହି ଵିଜ୍ଞେଯା ବ୍ରହ୍ମଣଃ କଶ୍ଯ ଉଚ୍ଯତେ। କଶ୍ଯଂ ମଦ୍ଯଂ ସ୍ମୃତଂ ଵିପ୍ରୈଃ କଶ୍ଯପାନାତ୍ତୁ କଶ୍ଯପଃ ।। ୪.

ହାଶ୍ଚେକସା ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ତାହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମଦ୍ୟ। ବିଦ୍ୱାନମାନେ 'କଶ୍ୟ' କୁ ମଦ୍ୟ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି, ଏବଂ 'କଶ୍ୟପ' ନାମ ମଦ୍ୟପାନ କରିବାରୁ ହୋଇଛି।

କରୋତି ନାମ ଯଦ୍ଵାଚୋ ଵାଚଂ କ୍ରୂରମୁଦାହୃତମ୍। ଦକ୍ଷାଭିଶପ୍ତଃ କୁପିତଃ କଶ୍ଯପସ୍ତେନ ସୋଽଭଵତ୍ ।। ୪.

ଯେଉଁ କ୍ରୂର ବାକ୍ୟ କୁହାଗଲା, ତାହା ପାଇଁ ଡକ୍ଷଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ଶାପିତ ହୋଇ, କଶ୍ୟପ ଏପରି ହେଲେ।

ତସ୍ମାଚ୍ଚ କଶ୍ଯପେନୋକ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମଣା ପରମେଷ୍ଠିନା। ତସ୍ମାଦ୍ଦକ୍ଷଃ କଶ୍ଯପାଯ କନ୍ଯାସ୍ତାଃ ପ୍ରତ୍ଯପଦ୍ଯତ। ସର୍ଵାଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନ୍ଯଃ ସର୍ଵାସ୍ତା ଲୋକମାତରଃ ।। ୪.

ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ଡକ୍ଷ ତାଙ୍କର କନ୍ୟାମାନଙ୍କୁ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଦେଲେ। ସମସ୍ତେ ବେଦଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମାତା ହେଲେ।

ଇତ୍ଯେତମୃଷିସର୍ଗନ୍ତୁ ପୁଣ୍ଯଂ ଯୋ ଵେଦ ଵାରୁଣମ୍। ଆଯୁଷ୍ମାନ୍ ପୁଣ୍ଯଵାନ୍ ଶୁଦ୍ଧଃ ସୁଖମାପ୍ନୋତ୍ଯନୁତ୍ତମମ୍। ଧାରଣାତ୍ ଶ୍ରଵଣାଚ୍ଚୈଵ ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ ।। ୪.

ଏହି ପବିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା, ଯାହାକୁ ବାରୁଣୀ ଋଷିସୃଷ୍ଟି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ପୁଣ୍ୟବାନ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ସୁଖ ପାଏ। ଏହାକୁ ପଢିବା ଏବଂ ଶୁଣିବା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

ଅଥାବ୍ରୁଵନ୍ ପୁନଃ ସର୍ଵେ ମୁନଯୋ ରୋମହର୍ଷଣମ୍। ଵିନିଵୃତ୍ତେ ପ୍ରଜାସର୍ଗେ ଷଷ୍ଠେ ଵୈ ଚାକ୍ଷୁଷସ୍ଯ ହ । ନିସର୍ଗଃ ସମ୍ପ୍ରଵୃତ୍ତୋଽଯଂ ମନୋର୍ଵୈଵ ସ୍ଵତସ୍ଯ ହ ।। ୪.

ତାପରେ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ପୁନି ରୋମହର୍ଷଣଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟି ଶେଷ ହେବା ପରେ, ଛଅଟିଏ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା, ଏବେ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କ ସମୟରେ ମନୁ ବୈବସ୍ବତଙ୍କ ସ୍ୱୟଂସ୍ପୃତି ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ ହେଇଛି।'

ପ୍ରଜାଃ ସୃଜେତି ଵ୍ଯାଦିଷ୍ଟଃ ସ୍ଵଯଂ ଦକ୍ଷଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵା। ସସର୍ଜ ଦକ୍ଷୋ ଭୂତାନି ଗତିମନ୍ତି ଧ୍ରୁଵାଣି ଚ । ଉପସ୍ଥିତେଽନ୍ତରେ ହ୍ଯସ୍ମିନ୍ ମନୋର୍ଵୈଵସ୍ଵତସ୍ଯ ହ ।। ୪.

ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ଡକ୍ଷ ନିଜେ ପ୍ରଜାମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଡକ୍ଷ ଚର ଏବଂ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଏବଂ ମନୁ ବୈବସ୍ବତଙ୍କ ଅନ୍ତରାଳ ସମୟ ଆସିଲା।

ତତଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତୋ ଦକ୍ଷସ୍ତୁପ୍ରଜାଃ ସ୍ରଷ୍ଟୁଞ୍ଚତୁର୍ଵିଧାଃ। ଜରାଯୁଜା ଅଣ୍ଡଜାଶ୍ଚ ଉଦ୍ଭିଜ୍ଜାଃ ସ୍ଵେଦଜାସ୍ତଥା ।। ୪.

ତାପରେ ଦକ୍ଷ ଚାରି ପ୍ରକାରର ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ—ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା, ଡିମ୍ବରୁ ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା, ଅର୍ଦ୍ରତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଏବଂ ମାଟିରୁ ଅଙ୍କୁରିତ ହେଉଥିବା।

ଦଶଵର୍ଷ ସହସ୍ରାଣି ତପ୍ତ୍ଵା ଘୋରଂ ମହତ୍ତପଃ। ସମ୍ଭାଵିତୋ ଯୋଗବଲୈରଣିମାଦ୍ଯୈର୍ଵିଶେଷତଃ ।। ୪.

ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଦକ୍ଷ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଗଭୀର ତପସ୍ୟା କଲେ, ଯୋଗର ଶକ୍ତି, ଯେପରିକି ଅଣିମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବିଶେଷ ଭାବେ ସମ୍ପନ୍ନ ଥିଲେ।

ଆତ୍ମାନଂ ଵ୍ଯଭଜନ୍ ଶ୍ରୀମାନ୍ ମନୁଷ୍ଯୋରଗରାକ୍ଷସାନ୍। ଦେଵାସୁରସଗନ୍ଧର୍ଵାନ୍ ଦିଵ୍ଯସଂହନନପ୍ରଜାନ୍ । ଈଶ୍ଵରାନାତ୍ମନସ୍ତୁଲ୍ଯାନ୍ ରୂପଦ୍ରଵିଣତେଜସା ।। ୪.

ଶ୍ରୀମାନ୍ ଦକ୍ଷ ନିଜକୁ ବିଭାଜିତ କରି ମଣିଷ, ସର୍ପ, ରାକ୍ଷସ, ଦେବତା, ଅସୁର ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ—ଏହି ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଆକୃତିର ପ୍ରାଣୀ, ନିଜ ପରି ରୂପ, ଧନ ଓ ତେଜରେ ସମାନ ଏହି ପ୍ରଭୁମାନେ—ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

ତଥୈଵାନ୍ଯାନି ମୁଦିତୋ ଗତିମନ୍ତି ଧ୍ରୁଵାଣି ଚ। ମାନସାନ୍ଯେଵ ଭୂତାନି ସିସୃକ୍ଷୁର୍ଵିଵିଧାଃ ପ୍ରଜାଃ ।। ୪.

ଏହିପରି ଆନନ୍ଦରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ସେ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅନ୍ୟ ଅଚଳ ଓ ଚଳନଶୀଳ ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।