ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଦେଵୀ କ୍ରୁଦ୍ଧାବ୍ରଵୀଦେନାନନିନ୍ଦ୍ରତ୍ଵଂ କରୋମ୍ଯହମ୍। ସଂସ୍ତଭ୍ଯ ଶୀଘ୍ରଂ ସଂରମ୍ଭାଦିନ୍ଦ୍ରଂ ସାଽଭ୍ଯଚରତ୍ତତଃ ।। ୩୫.

ଦେବୀ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କହିଲେ, 'ମୁଁ ତୁମକୁ ଶକ୍ତିହୀନ କରିଦେବି, ଇନ୍ଦ୍ର!' ତା'ପରେ ତିନି ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ଗଲେ।

ତତଃ ସଂସ୍ତମ୍ଭିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶକ୍ରଂଦେଵାସ୍ତୁ ଯୂପଵତ୍। ଵ୍ଯଦ୍ରଵନ୍ତ ତତୋ ଭୀତା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶକ୍ରଂ ଵଶୀକୃତମ୍ ।। ୩୫.

ତା'ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞସ୍ତମ୍ଭ ପରି ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଦେଖି, ଦେବତାମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ, କାରଣ ଇନ୍ଦ୍ର ବଶୀଭୂତ ହୋଇଥିଲେ।

ଗତେଷୁ ସୁରସଙ୍ଘେଷୁ ଵିଷ୍ଣୁରିନ୍ଦ୍ରମଭାଷତ। ମାଂତ୍ଵଂ ପ୍ରଵିଶ ଭଦ୍ରନ୍ତେ ନେଷ୍ଯାମି ତ୍ଵାଂ ସୁରେଶ୍ଵର ।। ୩୫.

ଦେବମଣ୍ଡଳୀ ପଳାଇଯିବା ପରେ, ବିଷ୍ଣୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ହେ ଶୁଭ ଇନ୍ଦ୍ର, ମୋ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କର; ମୁଁ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରିବି, ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।'

ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତତୋ ଵିଷ୍ଣୁଂ ପ୍ରଵିଵେଶ ପୁରନ୍ଦରଃ। ଵିଷ୍ଣୁନା ରକ୍ଷିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦେଵୀ କ୍ରୁଦ୍ଧା ଵଚୋଽଵଦତ୍ ।। ୩୫.

ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ପୁରନ୍ଦର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ର ରକ୍ଷିତ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଦେବୀ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଏହି କଥା କହିଲେ।

ଏଷା ତ୍ଵାଂ ଵିଷ୍ଣୁନା ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଦହାମି ମଘଵାନିଵ। ମିଷତାଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଦୃଶ୍ଯତାଂ ମେ ତପୋବଲମ୍ ।। ୩୫.

'ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁ ସହ ତୁମକୁ, ହେ ମଘବାନ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ସାମ୍ନାରେ ଦହିଦେବି। ମୋ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦେଖାଯାଉ।'

ତଯାଭିଭୂତୌ ତୌ ଦେଵାଵିନ୍ଦ୍ରଵିଷ୍ଣୂ ଜଜଲ୍ପତୁଃ। କଥଂ ମୁଚ୍ଯେଵ ସହିତୌ ଵିଷ୍ଣୁରିନ୍ଦ୍ରମଭାଷତ ।। ୩୫.

ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ଦେବତା, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁ, ବଳବାନ ଭାବରେ ଅଧିନ ହୋଇ, ଆପସରେ ଆଲୋଚନା କଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ଆମେ କିପରି ଏଠାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବୁ?'

ଇନ୍ଦ୍ରୋଽବ୍ରଵୀଜ୍ଜହି ହ୍ଯେନାଂ ଯାଵନ୍ନୌ ନ ଦହେଦ୍ଵିଭୋ। ଵିଶେଷେଣାଭିଭୂତୋଽହମତସ୍ତ୍ଵଞ୍ଚ ହି ମା ଚିରମ୍ ।। ୩୫.

ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, 'ଏଠାରେ ତାଙ୍କୁ ମାର, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଆମକୁ ଦହିଦେଉନାହିଁ। ମୁଁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଅଧିନ ହୋଇଛି, ତେଣୁ ଦେରି କରନି।'

ତତଃ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ତାଂ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସ୍ତ୍ରୀଵଧଂ କର୍ତ୍ତୁମାସ୍ଥିତଃ। ଅଭିଧ୍ଯାଯ ତତଶ୍ଚକ୍ରମାପନ୍ନଃ ସତ୍ଵରଂ ପ୍ରଭୁଃ ।। ୩୫.

ତା'ପରେ ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଜଣେ ଜନନୀଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ମନସ୍କ ହେଲେ। ଭାବିବା ପରେ, ସ୍ୱାମୀ ତାଙ୍କର ଚକ୍ର ତୁରନ୍ତ ଆଣିଲେ।

ତସ୍ଯାଃ ସତ୍ଵରମାଣାଯାଃ ଶୀଘ୍ରକାରୀ ସୁରାରିହା। ସ୍ତ୍ରିଯା ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତତୋ ଦେଵ୍ଯା କ୍ରୂରଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ଚିକୀର୍ଷିତମ୍। କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ତଦସ୍ତ୍ରମାଵିଦ୍ଧ୍ଯ ଶିରଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ ମାଧଵଃ ।। ୩୫.

ସେ ଦେବୀ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଆସୁଥିବାବେଳେ, ଦେବତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝି, କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ମାଧବ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ।

ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ତ୍ରୀଵଧଂ ଘୋରଂ ଚୁକୋପ ଭୃଗୁରୀଶ୍ଵରଃ। ତତୋଽଭିଶସ୍ତୋ ଭୃଗୁଣା ଵିଷ୍ଣୁର୍ଭାର୍ଯାଵଧେ ତଦା ।। ୩୫.

ଏହି ଭୟଙ୍କର ନାରୀହତ୍ୟା ଦେଖି, ଭୃଗୁ ଦେବତା କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ତା'ପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଭୃଗୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ହତ୍ୟା ପାଇଁ ଶାପ ମିଳିଲା।

ଯସ୍ମାତ୍ତେ ଜାନତା ଧର୍ମାନଵଧ୍ଯା ସ୍ତ୍ରୀ ନିଷୂଦିତା। ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ସପ୍ତକୃତ୍ଵୋ ଵୈ ମାନୁଷେଷୁ ପ୍ରପତ୍ସ୍ଯସି ।। ୩୫.

ତୁମେ ଧର୍ମ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁ ନାରୀକୁ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ସେଉଁଠି ମାରିଦେଲା। ତେଣୁ ତୁମେ ସାତଥର ମାନବ ଜନ୍ମ ନେବ।

ତତସ୍ତେନାଭିଶାପେନ ନଷ୍ଟେ ଧର୍ମେ ପୁନଃ ପୁନଃ। ଲୋକେ ସର୍ଵହିତାର୍ଥାଯ ଜାଯତେ ମାନୁଷେଷ୍ଵିହ ।। ୩୫.

ଏହିପରି ଶାପ ଦ୍ୱାରା, ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମ ପୁନିପୁନି ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ, ସେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ମାନବ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।

ଅନୁଵ୍ଯାହୃତ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୁଂ ସ ତଦାଦାଯ ଶିରଃ ସ୍ଵଯମ୍। ସମାନୀଯ ତତଃ କାଯେ ଅପୋ ଗୃହ୍ଯେଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୩୫.

ଏଭଳି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କହି, ସେ ନିଜେ ମୁଣ୍ଡଟି ନେଇ ଶରୀର ସହିତ ଯୋଗାଇଲେ, ପାଣି ନେଇ, ଏହି କଥା କହିଲେ।

ଏଷ ତ୍ଵାଂ ଵିଷ୍ଣୁନା ସତ୍ଯେ ହତାଂ ସଂଜୀଵଯାମ୍ଯହମ୍ । ଯଦି କୃତ୍ସ୍ନୋ ମଯା ଧର୍ମଶ୍ଚରିତୋ ଜ୍ଞାଯତେଽପି ଵା। ତେନ ସତ୍ଯେନ ଜୀଵସ୍ଵ ଯଦି ସତ୍ଯଂ ବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍ ।। ୩୫.

ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ମୁଁ ତୁମକୁ, ଯେଉଁଠି ବିଷ୍ଣୁ ଏବଂ ସତ୍ୟରେ ହତ କରିଥିଲେ, ପୁନଃ ଜୀବନ ଦେବି। ଯଦି ମୁଁ ଯେତେ ଧର୍ମ କରିଛି, ସେ ସବୁ ଜଣାଯାଏ କିମ୍ବା ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ, ଏହି ସତ୍ୟର ଶକ୍ତିରେ, ତୁମେ ଜୀବନ୍ତ ହେଉ, ଯଦି ମୁଁ ଏହି ସତ୍ୟ କହୁଛି।

ସତ୍ଯାଭିଵ୍ଯାହୃତା ତସ୍ଯା ଦେଵୀ ସଂଜୀଵିତା ତଦା। ତଦା ତାଂ ପ୍ରୋକ୍ଷ୍ଯ ଶୀତାଭିରଦ୍ଭିର୍ଜୀଵେତି ସୋଽବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୩୫.

ଏହି ସତ୍ୟ କଥା କହିବା ସହିତ, ସେ ଦେବୀ ପୁନଃ ଜୀବନ୍ତ ହେଲେ; ତାପରେ, ଶୀତଳ ଜଳ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ଛିଟିଲେ, ଏବଂ କହିଲେ—‘ଜୀବନ୍ତ ରୁହ।’

ତତସ୍ତାଂ ସର୍ଵଭୂତାନି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁପ୍ତୋତ୍ଥିତାମିଵ। ସାଧୁ ସାଧ୍ଵିତ୍ଯଦୃଶ୍ଯାନାଂ ଵାଚସ୍ତାଃ ସସ୍ଵରୁର୍ଦିଶଃ ।। ୩୫.

ତାଙ୍କୁ ଶୁଅ ଥିବା ଠାରୁ ଉଠି ଆସିବା ପରି ଦେଖି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଖୁସି ହେଲେ; ଦିଗ୍ଗୁଡିକୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ଶବ୍ଦରେ ‘ଭଲ! ଭଲ!’ ବୋଲି ଗୁଞ୍ଜିଲା।

ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଞ୍ଜୀଵିତାମେଵଂ ଦେଵୀଂ ତାଂ ଭୃଗୁଣା ତଦା। ମିଷତାଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ତଦଦ୍ଭୁତମିଵାଭଵତ୍ ।। ୩୫.

ଭୃଗୁ ଦେବୀଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆଖି ମୁହାଁରେ ପୁନଃ ଜୀବନ୍ତ କରିବା ସମୟରେ, ଏହା ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଭାବରେ ଦେଖାଗଲା।

ଅସଂଭ୍ରାନ୍ତେନ ଭୃଗୁଣା ପତ୍ନୀଂ ସଞ୍ଜୀଵିତାଂ ତତଃ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶକ୍ରୋ ନ ଲେଭେଽଥ ଶର୍ମ କାଵ୍ଯଭଯାତ୍ତତଃ ।। ୩୫.

ଭୃଗୁ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ପୁନଃ ଜୀବନ୍ତ କରିବା ପରେ, ଶକ୍ର ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, କାବ୍ୟମାନଙ୍କ ଭୟରେ ଶାନ୍ତି ପାଇଲେ ନାହିଁ।

ପ୍ରଜାଗରେ ତତଶ୍ଚେନ୍ଦ୍ରୋ ଜଯନ୍ତୀମାତ୍ମନଃ ସୁତାମ୍। ପ୍ରୋଵାଚ ମତିମାନ୍ ଵାକ୍ଯଂ ସ୍ଵାଂ କନ୍ଯାଂ ପାକଶାସନଃ ।। ୩୫.

ତାପରେ, ଜାଗି ରହି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଶକ୍ର, ତାଙ୍କ ଜୟନ୍ତୀ ନାମକ ଝିଅକୁ, ନିଜ କନ୍ୟାକୁ, ଏହି କଥା କହିଲେ।

ଏଷ କାଵ୍ଯୋ ହ୍ଯନିନ୍ଦ୍ରାଯ ଚରତେ ଦାରୁଣଂ ତପଃ। ତେନାହଂ ଵ୍ଯାକୁଲଃ ପୁତ୍ରି କୃତୋ ଧୃତିମତା ଦୃଢମ୍ ।। ୩୫.

‘ଏହି କାବ୍ୟମାନେ ମୋ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି; ଏହି ଦୃଢ ଦୃଢ ନିଷ୍ଠାରେ, ମୁଁ ଏହି ଅତି ଚିନ୍ତିତ ହୋଇଯାଇଛି, ଝିଅ।’

ଗଚ୍ଛ ସମ୍ଭାଵଯସ୍ଵୈନଂ ଶ୍ରମାପନଯନୈଃ ଶୁଭୈଃ। ତୈସ୍ତୈର୍ମନୋନୁକୂଲୈଶ୍ଚ ହ୍ଯୁପଚାରୈରତନ୍ଦ୍ରିତା ।। ୩୫.

‘ତୁମେ ଯାଅ, ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କର, ଶ୍ରମ ଦୂର କରିବା ଭଲ ଉପଚାର ଦେଇ; ଏବଂ ତାଙ୍କ ମନକୁ ଖୁସି କରିବା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭଲ ବ୍ୟବହାର କର, ଅଲସ ହେବା ନାହିଁ।’

ଦେଵୀ ସା ହୀନ୍ଦ୍ରତୁହିତା ଜଯନ୍ତୀ ଶୁଭଚାରିଣୀ। ଯୁକ୍ତଧ୍ଯାନଞ୍ଚ ଶାମ୍ଯଂ ତଂ ଦୁର୍ବଲଂ ଧୃତିମାସ୍ଥିତମ୍ ।। ୩୫.

ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଝିଅ ଜୟନ୍ତୀ, ଯେଉଁଠି ଶୁଭ ଆଚରଣ ଥିଲେ, ଧ୍ୟାନ ଏବଂ ଶାନ୍ତିରେ ଯୋଗ ଦେଇ, ଦୁର୍ବଳ କିନ୍ତୁ ଦୃଢ ନିଷ୍ଠାରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖ କଲେ।

ପିତ୍ରା ଯଥୋକ୍ତଂ କାଵ୍ଯଂ ସା କାଵ୍ଯେ କୃତଵତୀ ତଦା। ଗୀର୍ଭିଶ୍ଚୈଵାନୁକୂଲାଭିଃ ସ୍ତୁଵତୀ ଵଲ୍ଗୁଭାଷିଣୀ ।। ୩୫.

ପିତାଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ, ଜୟନ୍ତୀ କାବ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସେହିପରି କରିଲେ; ମୃଦୁ ଏବଂ ମନୋହର କଥାରେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ।

ଗାତ୍ରସଂଵାହନୈଃ କାଲେ ସେଵମାନା ସୁଖାଵହୈଃ । ଶୁଶ୍ରୂଷନ୍ତ୍ଯନୁକୂଲା ଚ ଉଵାସ ବହୁଲାଃ ସମାଃ ।। ୩୫.

ଯଥାସମୟରେ ଶରୀର ମସାଜ ଦେଇ, ସୁଖ ଦେଇ, ଜୟନ୍ତୀ ଅନୁକୂଳ ଭାବେ ଦୀର୍ଘ ଦିନ ଧରି ସେବା କରିଲେ।

ପୂର୍ଣେ ଧୂମଵ୍ରତେ ଚାପି ଘୋରେ ଵର୍ଷସହସ୍ରିକେ । ଵରେଣ ଚ୍ଛନ୍ଦଯାମାସ କାଵ୍ଯଂ ପ୍ରୀତୋଽଭଵତ୍ତଦା ।। ୩୫.

ଭୟଙ୍କର ଧୂମ ଉପବାସର ଏହି ହଜାର ବର୍ଷ ଶେଷ ହେଲାପରେ, ଜୟନ୍ତୀ କାବ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଏକ ଭଲ ଦାନ ଚୟନ କରିବାକୁ କହିଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ଖୁସି ହେଲେ।

ଏଵଂ ବ୍ରୁଵଂସ୍ତ୍ଵଯୈକେନ ଚୀର୍ଣଂ ନାନ୍ଯେନ କେନଚିତ୍। ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ତପସା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଶ୍ରୁତେନ ଚ ବଲେନ ଚ ।। ୩୫.

‘ଏଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କେହି କରିନାହିଁ; ତୁମେ ତପସ୍ୟା, ବୁଦ୍ଧି, ଶିକ୍ଷା ଏବଂ ଶକ୍ତିରେ—’

ତେଜସା ଚାପି ଵିବୁଧାନ୍ ସର୍ଵାନଭିଭଵିଷ୍ଯସି। ଯଚ୍ଚ କିଞ୍ଚିନ୍ମମ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଵିଦ୍ଯତେ ଭୃଗୁନନ୍ଦନ ।। ୩୫.

‘ତୁମେ ତୁମ ତେଜରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବ; ଏବଂ ମୋର ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ଭୃଗୁପୁତ୍ର—’

ସାଙ୍ଗଞ୍ଚ ସରହସ୍ଯଞ୍ଚ ଯଜ୍ଞୋପନିଷଦାନ୍ତଥା। ପ୍ରତିଭାସ୍ଯତି ତେ ସର୍ଵଂ ତଚ୍ଚାଦ୍ଯନ୍ତଂ ନ କସ୍ଯଚିତ୍ ।। ୩୫.

‘ଯଜ୍ଞ ଉପନିଷଦର ସମସ୍ତ ଅଂଶ ଏବଂ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ତୁମ ପାଖରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେବ; ସେମାନଙ୍କ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ କେହି ଜାଣିନାହିଁ।’

ସର୍ଵାଭିଭାଵୀ ତେନ ତ୍ଵଂ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଭଵିଷ୍ଯସି। ଏଵଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଵରାଂସ୍ତସ୍ମୈ ଭାର୍ଗଵାଯ ପୁନଃ ପୁନଃ ।। ୩୫.

‘ଏହିପରି ଦାନ ଦେଇ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ହେବ; ଏଭଳି ଭାର୍ଗବକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଦାନ ଦେଲେ।’