ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ପିତ୍ତମଗ୍ନିଃ ସ୍ମୃତାଵେତାଵଗ୍ନିସୋମାତ୍ମକଂ ଜଗତ୍। ଏଵଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତିତୋ ଗର୍ଭୋ ଵର୍ତ୍ତତେଽମ୍ବୁଦସନ୍ନିଭଃ ।। ୩୫.

ପିତ୍ତକୁ ଅଗ୍ନି ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ; ଏହି ଦୁଇ, ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ମୂଳ; ଏଭଳି ଗର୍ଭ ବିକାଶ ପାଏ, ଜଳର ରାଶି ପରି ଦିଶେ।

ଵାଯୁଃ ପ୍ରଵେଶନଂ ଚକ୍ରେ ସଙ୍ଗତଃ ପରମାତ୍ମନା। ସ ପଞ୍ଚଧା ଶରୀରସ୍ଥୋ ଵିଦ୍ଯତେ ଵର୍ଦ୍ଧଯେତ୍ ପୁନଃ ।। ୩୫.

ବାୟୁ, ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଶରୀରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସେଠାରେ ପଞ୍ଚ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ପୁଣି ବୃଦ୍ଧି କରନ୍ତି।

ପ୍ରାଣାପାନୌ ସମାନଶ୍ଚ ଉଦାନୋ ଵ୍ଯାନ ଏଵ ଚ। ପ୍ରାଣୋଽସ୍ଯ ପରମାତ୍ମାନଂ ଵର୍ଦ୍ଧଯନ୍ ପରିଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୩୫.

ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ ଓ ବ୍ୟାନ; ପ୍ରାଣ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ବୃଦ୍ଧି କରି ଶରୀର ଭିତରେ ଚଳିଥାଏ।

ଅପାନଃ ପଶ୍ଚିମଂ କାଯମୁଦାନୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵଶରୀରଗଃ। ଵ୍ଯାନୋ ଵ୍ଯାନସ୍ଯତେ ଯେନ ସମାନଃ ସର୍ଵ୍ଵସନ୍ଧିଷୁ ।। ୩୫.

ଅପାନ ବାୟୁ ଶରୀରର ପଛ ଭାଗରେ ଚଳେ, ଉଦାନ ବାୟୁ ଉପରକୁ ଯାଏ, ବ୍ୟାନ ବାୟୁ ସମସ୍ତ ଶରୀରକୁ ଘେରିଥାଏ, ଏବଂ ସମାନ ବାୟୁ ସମସ୍ତ ସନ୍ଧିରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛି।

ଭୂତାଵାପ୍ତିସ୍ତତସ୍ତସ୍ଯ ଜାଯତେନ୍ଦ୍ରିଯଗୋଚରା। ପୃଥିଵୀ ଵାଯୁରାକାଶମାପୋ ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚ ପଞ୍ଚମମ୍ ।। ୩୫.

ଏହାଠାରୁ ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି—ମାଟି, ପବନ, ଆକାଶ, ପାଣି ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ଅଗ୍ନି।

ସର୍ଵ୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯା ନିଵିଷ୍ଟାସ୍ତଂ ସ୍ଵଂ ସ୍ଵଂ ଯୋଗଂ ପ୍ରଚକ୍ରିରେ। ପାର୍ଥିଵଂ ଦେହମାହୁସ୍ତଂ ପ୍ରାଣାତ୍ମାନଂ ଚ ମାରୁତମ୍ ।। ୩୫.

ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏଠି ନିହିତ ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ନିଜ କାମ କରୁଛି; ଏହି ଦେହକୁ ପୃଥିବୀ ଦେହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ପ୍ରାଣକୁ ବାୟୁର ଆତ୍ମା ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

ଛିଦ୍ରାଣ୍ଯାକାଶଯୋନୀନି ଜଲାସ୍ରାଵଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ । ତେଜଶ୍ଚକ୍ଷୁଃଷ୍ଵିତା ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନା ତେଷାଂ ଯନ୍ନାମତଃ ସ୍ମୃତମ୍। ସଙ୍ଗ୍ରାମା ଵିଷଯାଶ୍ଚୈଵ ଯସ୍ଯ ଵୀର୍ଯ୍ଯାତ୍ପ୍ରଵର୍ତ୍ତିତାଃ ।। ୩୫.

ଆକାଶରୁ ଶରୀରର ଛିଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ପାଣିର ଧାରା ଚାଲିଥାଏ; ଅଗ୍ନି ଦୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ତାହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାକୁ ଆଲୋକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ତାହାର ଶକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଇତ୍ଯେତାନ୍ ପୁରୁଷଃ ସର୍ଵ୍ଵାନ୍ ସୃଜଁଲ୍ଲୋକାନ୍ ସନାତନଃ। ନୈଧନେଽସ୍ମିନ୍ କଥଂ ଲୋକେ ନରତ୍ଵଂ ଵିଷ୍ଣୁରାଗତଃ ।। ୩୫.

ଏଭଳି ଅମର ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ତେବେ, ଏହି ମରଣଶୀଳ ଜଗତରେ ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ମନୁଷ୍ୟ ରୂପ ନେଲେ?

ଏଷ ନଃ ସଂଶଯୋ ଧୀମନ୍ନେଷ ଵୈ ଵିସ୍ମଯୋ ମହାନ୍ । କଥଂ ଗତିର୍ଗତିମତାମାପନ୍ନୋ ମାନୁଷୀଂ ତନୁମ୍ ।। ୩୫.

ଏହି ଆମର ସନ୍ଦେହ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହା ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଚଳାଇଥିବା ଯିଏ, ସେ କିପରି ମନୁଷ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କଲେ?

ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମହେ ଵିଷ୍ଣୋଃ କର୍ମ୍ମାଣି ଚ ଯଥାକ୍ରମମ୍। ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ଯାଣି ପରଂ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵେଦଦେଵୈଶ୍ଚ କଥ୍ଯତେ ।। ୩୫.

ଆମେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମଶଃ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବେଦ ଏବଂ ଋଷିମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟମୟ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି।

ଵିଷ୍ଣୋରୁତ୍ପତ୍ତିମାଶ୍ଚର୍ଯ୍ଯଂ କଥଯସ୍ଵ ମହାମତେ। ଏତଦାଶ୍ଚର୍ଯ୍ଯମାଖ୍ଯାନଂ କଥ୍ଯତାଂ ଵୈ ସୁଖାଵହମ୍ ।। ୩୫.

ହେ ମହାମତି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା ଆମକୁ କୁହ; ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଗଳ୍ପ ଶୁଣିଲେ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ।

ପ୍ରଖ୍ଯାତବଲଵୀର୍ଯ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାଵା ମହାତ୍ମନଃ। କର୍ମ୍ମଣାଶ୍ଚର୍ଯ୍ଯଭୂତସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋଃ ସତ୍ତ୍ଵମିହୋଚ୍ଯତାମ୍ ।। ୩୫.

ଶକ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରତାପରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି, ତାଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ ଏଠି ବର୍ଣ୍ଣନା ହେଉ।

ଅହଞ୍ଚ କୀର୍ତ୍ତଯିଷ୍ଯାମି ପ୍ରାଦୁର୍ଭାଵଂ ମହାତ୍ମନଃ। ଯଥା ସ ଭଗଵାଞ୍ଜାତୋ ମାନୁଷେଷୁ ମହାତପାଃ ।। ୩୫.

ମୁଁ ବଡ଼ ଆତ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅବତାର କଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; କିପରି ସେ ମହାତପସ୍ବୀ ଭଗବାନ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ସପ୍ତସପ୍ତତପଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଭୃଗୁଶାପେନ ମାନୁଷେ। ଜାଯତେ ଚ ଯୁଗାନ୍ତେଷୁ ଦେଵକାର୍ଯ୍ଯର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ ।। ୩୫.

ଭୃଗୁଙ୍କର ଶାପରେ ସତତର ସତ୍ତରି ଜନ୍ମ ଦିଆଯାଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗ ଶେଷରେ ଦେବମାନଙ୍କର କାମ ସାଧନ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।

ତସ୍ଯ ଦିଵ୍ଯତନୁଂ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଗଦତୋ ମେ ନିବୋଧତ। ଯୁଗଧର୍ମ୍ମେ ପରାଵୃତ୍ତେ କାଲେ ଚ ଶିଥିଲେ ପ୍ରଭୁଃ ।। ୩୫.

ମୋ ପାଖରୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଦେହ ବିଷୟରେ ଶୁଣ; ଯେତେବେଳେ ଯୁଗର ଧର୍ମ ଅବନତିକୁ ପାଏ ଏବଂ ସମୟ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରଭୁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି।

କର୍ତୁଂ ଧର୍ମ୍ମଵ୍ଯଵସ୍ଥାନଂ ଜାଯତେ ମାନୁଷେଷ୍ଵିହ। ଭୃଗୋଃ ଶାପନିମିତ୍ତେନ ଦେଵାସୁରକୃତେନ ଚ ।। ୩୫.

ଧର୍ମକୁ ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ କରିବା ପାଇଁ, ସେ ଏଠି ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ଭୃଗୁଙ୍କର ଶାପ ଏବଂ ଦେବ-ଅସୁରମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳରେ।

କଥଂ ଦେଵାସୁରକୃତେ ଅଧ୍ଯାହାରମଵାପ୍ନୁଯାତ୍। ଏତଦ୍ଵେଦିତୁମିଚ୍ଛାମୋ ଵୃତ୍ତଂ ଦୈଵାସୁରଂ କଥମ୍ ।। ୩୫.

ଦେବ-ଅସୁରମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେ କିପରି ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଲେ? ଏହା ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ; ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିପରି ବିରୋଧ ହେଲା ତାହା ଆମକୁ କୁହ।

ଦୈଵାସୁରଂ ଯଥାଵୃତ୍ତଂ ବ୍ରୁଵତସ୍ତନ୍ନିବୋଧତ। ହିରଣ୍ଯକଶିପୁର୍ଦୈତ୍ଯସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ପ୍ରାକ୍ ପ୍ରଶାସତି ।। ୩୫.

ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ କଥା କିପରି ଘଟିଲା, ଏହା ଶୁଣ; ଦେତ୍ୟ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଏକ ସମୟରେ ତିନି ଲୋକର ଶାସନ କରୁଥିଲେ।

ବଲିନାଧିଷ୍ଠିତଂ ରାଷ୍ଟ୍ରଂ ପୁନର୍ଲୋକତ୍ରଯେ କ୍ରମାତ୍। ସଖ୍ଯମାସୀତ୍ପରଂ ତେଷାଂ ଦେଵାନାମସୁରୈଃ ସହ ।। ୩୫.

ପରେ ବଳି ତିନି ଲୋକର ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କଲେ; ସେ ସମୟରେ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ସଖ୍ୟତା ଥିଲା।

ଯୁଗଂ ଵୈ ଦଶସଙ୍କୀର୍ଣମାସୀଦଵ୍ଯାହତଂ ଜଗତ୍। ନିଦେଶସ୍ଥାଯିନଶ୍ଚୈଵ ତଯୋର୍ଦେଵାସୁରାଭଵନ୍ ।। ୩୫.

ଦଶ ପ୍ରକାର ମିଶ୍ରଣର ଏକ ଅଖଣ୍ଡ ଯୁଗ ଥିଲା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଶାନ୍ତ ଥିଲା; ସେ ସମୟରେ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନୁଥିଲେ।

ବଲଵାନ୍ ଵୈ ଵିଵାଦୋଽଯଂ ସଂପ୍ରଵୃତ୍ତଃ ସୁଦାରୁଣଃ। ଦେଵାସୁରାଣାଂ ଚ ତଦା ଘୋରକ୍ଷଯକରୋ ମହାନ୍ ।। ୩୫.

କିନ୍ତୁ ପରେ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିବାଦ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯାହା ଦୁହିଁପକ୍ଷର ଭୟଙ୍କର ନାଶ ଆଣିଲା।

ତେଷାଂ ଦାଯନିମିତ୍ତଂ ଵୈ ସଂଗ୍ରାଣା ବହଵୋଽଭଵନ୍। ଵାରାହେଽସ୍ମିନ୍ ଦଶ ଦ୍ଵୌ ଚ ଷଣ୍ଡାମାର୍କୋତ୍ତରାଃ ସ୍ମୃତା ।। ୩୫.

ସେମାନଙ୍କର ଉତ୍ତରାଧିକାର ପାଇଁ ବହୁତ ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା; ଏହି ବରାହ ଯୁଗରେ, ଦଶଟି ଓ ଦୁଇଟି ମିଶି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉତ୍ତର ଦିଗର ଛଅଟି ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଟେ।

ନାମତସ୍ତୁ ସମାସେନ ଶ୍ରୃଣୁଧ୍ଵଂ ତାନ୍ ଵିଵକ୍ଷତଃ। ପ୍ରଥମୋ ନାରସିଂହସ୍ତୁ ଦ୍ଵିତୀଯଶ୍ଚାପି ଵାମନଃ ।। ୩୫.

ଏବେ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ସେମାନଙ୍କର ନାମ କହିବି, ଶୁଣନ୍ତୁ; ପ୍ରଥମ ହେଉଛନ୍ତି ନରସିଂହ, ଦ୍ୱିତୀୟ ହେଉଛନ୍ତି ବାମନ।

ତୃତୀଯଃ ସ ତୁ ଵାରାହଶ୍ଚତୁର୍ଥୋଽମୃତମନ୍ଧନଃ। ସଂଗ୍ରାମଃ ପଞ୍ଚମଶ୍ଚୈଵ ସୁଘୋରସ୍ତାରକାମଯଃ ।। ୩୫.

ତୃତୀୟ ହେଉଛନ୍ତି ବରାହ, ଚତୁର୍ଥ ହେଉଛନ୍ତି ଅମୃତ ମଥନ; ପଞ୍ଚମ ଯୁଦ୍ଧ ହେଉଛି ଭୟଙ୍କର ତାରକା ଯୁଦ୍ଧ।

ଷଷ୍ଠୋ ହ୍ଯାଡୀବକସ୍ତେଷାଂ ସପ୍ତମସ୍ତ୍ରୈପୁରଃ ସ୍ମୃତଃ। ଅନ୍ଧକାରୋଽଷ୍ଟମସ୍ତେଷାଂ ଧ୍ଵଜଶ୍ଚ ନଵମଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୫.

ଷଷ୍ଠ ହେଉଛି ଆଡିବକ, ସପ୍ତମ ହେଉଛି ତ୍ରିପୁର; ଅଷ୍ଟମ ହେଉଛି ଅନ୍ଧକାର, ନବମ ହେଉଛି ଧ୍ୱଜ।

ଵାର୍ତ୍ତଶ୍ଚ ଦଶମୋ ଜ୍ଞେଯସ୍ତତୋ ହାଲା ହଲଃ ସ୍ମୃତଃ। ସ୍ମୃତୋ ଦ୍ଵାଦଶମସ୍ତେଷାଂ ଘୋରକୋଲାହଲୋଽପରଃ ।। ୩୫.

ଦଶମ ହେଉଛି ବାର୍ତ୍ତ, ତାପରେ ଏକାଦଶ ହେଉଛି ହଳା; ଦ୍ୱାଦଶ ହେଉଛି ଭୟଙ୍କର କୋଳାହଳ।

ହିରଣ୍ଯକଶିପୁର୍ଦୈତ୍ଯୋ ନରସିଂହେନ ସୂଦିତଃ। ଵାମନେନ ବଲିର୍ଵଦ୍ଧସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯାକ୍ରମଣେ କୃତେ ।। ୩୫.

ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଦାନବ ନରସିଂହଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହୋଇଥିଲେ; ବାମନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଳି ତିନି ଲୋକ ଜିତିବା ବେଳେ ଦମିତ ହୋଇଥିଲେ।

ହିରଣ୍ଯାକ୍ଷୋ ହତୋ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵେ ପ୍ରତିଵାଦେ ତୁ ଦୈଵତୈଃ। ମହାବଲୋ ମହାସତ୍ତ୍ଵଃ ସଂଗ୍ରାମେଷ୍ଵପରାଜିତଃ ।। ୩୫.

ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ଦେବତାମାନେ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ ହୋଇଥିଲେ; ସେ ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପ୍ରବଳ ଥିଲେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଜୟ ଥିଲେ।

ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଯାନ୍ତୁ ଵରାହେଣ ସମୁଦ୍ରାଦ୍ଭୂର୍ଯଦା କୃତା । ପ୍ରାହ୍ଲାଦୋ ନିର୍ଜିତୋ ଯୁଦ୍ଧେ ଇନ୍ଦ୍ରେଣାମୃତମନ୍ଥନେ ।। ୩୫.

ବରାହଙ୍କ ଦାଢ଼ିରେ ପୃଥିବୀକୁ ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଠାଯାଇଥିଲା; ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଅମୃତ ମଥନ ସମୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ ହୋଇଥିଲେ।