ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଵେଦ୍ଯୋ ଯୋ ଵେଦଵିଦୁଷାଂ ପ୍ରଭୁର୍ଯଃ ପ୍ରଭଵାତ୍ମନାମ୍। ସୋମଭୂତସ୍ତୁ ଭୂତାନାମଗ୍ନିଭୂତୋଽଗ୍ନିଵର୍ଚସାମ୍ ।। ୩୫.

ଯିଏ ବେଦ ଜାଣିଥିବାମାନେ ଜାଣିବାକୁ ଉଚିତ, ସୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି ଥିବାମାନେ ଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସୋମ ଓ ଅଗ୍ନିଶକ୍ତି ଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ଭାବେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।

ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ମନୋଭୂତସ୍ତପୋଭୂତସ୍ତପସ୍ଵିନାମ୍ । ଵିନଯୋ ନଯତୃପ୍ତାନାଂ ତେଜସ୍ତେଜସ୍ଵିନାମପି ।। ୩୫.

ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମନ, ତପସ୍ୱୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା; ନୟରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବିନୟ, ଓ ତେଜସ୍ୱୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତେଜ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।

ଵିଗ୍ରହୋ ଵିଗ୍ରହାଣାଂ ଯୋ ଗତିର୍ଗତିମତାମପି। ଆକାଶ ପ୍ରଭଵୋ ଵାଯୁର୍ଵାଯୁପ୍ରାଣା ହୁତାଶନଃ ।। ୩୫.

ଯିଏ ସମସ୍ତ ଆକୃତି ମଧ୍ୟରେ ଆକୃତି, ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଲକ୍ଷ୍ୟ; ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବାୟୁ, ପ୍ରାଣବାୟୁ, ଓ ହୋମାଗ୍ନି।

ଦିଵା ହୁତାଶନପ୍ରାଣାଃ ପ୍ରାଣୋଽଗ୍ନେର୍ମଧୁସୂଦନଃ। ରସୋଽଭଵଚ୍ଛୋଣିତଂ ଵୈ ଶୋଣିତାନ୍ମାଂସମୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୫.

ଦିନରେ ହୋମାଗ୍ନି ପ୍ରାଣ ହୁଏ; ଅଗ୍ନିର ପ୍ରାଣ ମଧୁସୂଦନ; ରସ ରକ୍ତ ହେଲା, ଓ ରକ୍ତରୁ ମାଂସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ମାଂସାତ୍ତୁ ମେଦସୋ ଜନ୍ମ ମେଦସୋଽସ୍ଥି ନିରୂପ୍ଯତେ। ଅସ୍ଥ୍ନା ମଜ୍ଜା ସମଭଵନ୍ମଜ୍ଜାତଃ ଶୁକ୍ରସମ୍ଭଵଃ ।। ୩୫.

ମାଂସରୁ ଚର୍ବି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଚର୍ବିରୁ ଅସ୍ଥି ତିଆରି ହୁଏ; ଅସ୍ଥିରୁ ମଜ୍ଜା ଓ ମଜ୍ଜାରୁ ଶୁକ୍ର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ।

ଶୁକ୍ରାଦ୍ଘର୍ଭଃ ସମଭଵଦ୍ରସମୂଲେନ କର୍ମ୍ମଣା। ତତ୍ରାପି ପ୍ରଥମଞ୍ଚାପସ୍ତାଃ ସୌମ୍ଯରାଶିରୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୫.

ଶୁକ୍ରରୁ ଗର୍ଭ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ରସରେ ନିମଗ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା; ଏଠିରେ ପ୍ରଥମେ ଜଳ, ଯାହାକୁ ସୌମ୍ୟ ରାଶି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଗର୍ଭୋଷ୍ମସମ୍ଭଵୋ ଜ୍ଞେଯୋ ଦ୍ଵିତୀଯୋ ରାଶିରୁଚ୍ଯତେ। ଶୁକ୍ରଂ ସୋମାତ୍ମକଂ ଵିଦ୍ଯାଦାର୍ତ୍ତଵଂ ପାଵକାତ୍ମକମ୍ ।। ୩୫.

ଗର୍ଭ ତାପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଦ୍ୱିତୀୟ ରାଶି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଶୁକ୍ରକୁ ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ, ଆର୍ତ୍ତବକୁ ଅଗ୍ନିସ୍ୱରୂପ ବୋଲି।

ଭାଵୌ ରସାନୁଗାଵେତୌ ଵୀର୍ଯ୍ଯେ ଚ ଶଶିପାଵକୌ। କଫଵର୍ଗେଽଭଵଚ୍ଛୁକ୍ରଂ ପିତ୍ତଵର୍ଗେ ଚ ଶୋଣିତମ୍ ।। ୩୫.

ଏହି ଦୁଇ ଅବସ୍ଥା ରସକୁ ଅନୁସରନ୍ତି, ଶକ୍ତିରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି; କଫ ଶ୍ରେଣୀରେ ଶୁକ୍ର ଓ ପିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀରେ ରକ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

କଫସ୍ଯ ହୃଦଯଂ ସ୍ଥାନଂ ନାଭ୍ଯାଂ ପିତ୍ତଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍। ଦେହସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ହୃଦଯଂ ସ୍ଥାନନ୍ତୁ ମନସଃ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୩୫.

କଫର ଅବସ୍ଥାନ ହୃଦୟ, ପିତ୍ତର ଅବସ୍ଥାନ ନାଭି; ଦେହର ମଧ୍ୟରେ ହୃଦୟକୁ ମନର ଅବସ୍ଥାନ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।

ନାବିକୋଷ୍ଠାନ୍ତରଂ ଯତ୍ତୁ ତତ୍ର ଦେଵୋ ହୁତାଶନଃ। ମନଃ ପ୍ରଜାପତିର୍ଜ୍ଞେଯଂ କଫଃ ସୋମୋ ଵିଭାଵ୍ଯତେ ।। ୩୫.

ନାଭିର ଭିତର ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେବତା ଅଗ୍ନି ବସନ୍ତି; ମନକୁ ପ୍ରଜାପତି ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ, କଫକୁ ସୋମ ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ।

ପିତ୍ତମଗ୍ନିଃ ସ୍ମୃତାଵେତାଵଗ୍ନିସୋମାତ୍ମକଂ ଜଗତ୍। ଏଵଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତିତୋ ଗର୍ଭୋ ଵର୍ତ୍ତତେଽମ୍ବୁଦସନ୍ନିଭଃ ।। ୩୫.

ପିତ୍ତକୁ ଅଗ୍ନି ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ; ଏହି ଦୁଇ, ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ମୂଳ; ଏଭଳି ଗର୍ଭ ବିକାଶ ପାଏ, ଜଳର ରାଶି ପରି ଦିଶେ।

ଵାଯୁଃ ପ୍ରଵେଶନଂ ଚକ୍ରେ ସଙ୍ଗତଃ ପରମାତ୍ମନା। ସ ପଞ୍ଚଧା ଶରୀରସ୍ଥୋ ଵିଦ୍ଯତେ ଵର୍ଦ୍ଧଯେତ୍ ପୁନଃ ।। ୩୫.

ବାୟୁ, ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଶରୀରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସେଠାରେ ପଞ୍ଚ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ପୁଣି ବୃଦ୍ଧି କରନ୍ତି।

ପ୍ରାଣାପାନୌ ସମାନଶ୍ଚ ଉଦାନୋ ଵ୍ଯାନ ଏଵ ଚ। ପ୍ରାଣୋଽସ୍ଯ ପରମାତ୍ମାନଂ ଵର୍ଦ୍ଧଯନ୍ ପରିଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୩୫.

ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ ଓ ବ୍ୟାନ; ପ୍ରାଣ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ବୃଦ୍ଧି କରି ଶରୀର ଭିତରେ ଚଳିଥାଏ।

ଅପାନଃ ପଶ୍ଚିମଂ କାଯମୁଦାନୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵଶରୀରଗଃ। ଵ୍ଯାନୋ ଵ୍ଯାନସ୍ଯତେ ଯେନ ସମାନଃ ସର୍ଵ୍ଵସନ୍ଧିଷୁ ।। ୩୫.

ଅପାନ ବାୟୁ ଶରୀରର ପଛ ଭାଗରେ ଚଳେ, ଉଦାନ ବାୟୁ ଉପରକୁ ଯାଏ, ବ୍ୟାନ ବାୟୁ ସମସ୍ତ ଶରୀରକୁ ଘେରିଥାଏ, ଏବଂ ସମାନ ବାୟୁ ସମସ୍ତ ସନ୍ଧିରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛି।

ଭୂତାଵାପ୍ତିସ୍ତତସ୍ତସ୍ଯ ଜାଯତେନ୍ଦ୍ରିଯଗୋଚରା। ପୃଥିଵୀ ଵାଯୁରାକାଶମାପୋ ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚ ପଞ୍ଚମମ୍ ।। ୩୫.

ଏହାଠାରୁ ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି—ମାଟି, ପବନ, ଆକାଶ, ପାଣି ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ଅଗ୍ନି।

ସର୍ଵ୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯା ନିଵିଷ୍ଟାସ୍ତଂ ସ୍ଵଂ ସ୍ଵଂ ଯୋଗଂ ପ୍ରଚକ୍ରିରେ। ପାର୍ଥିଵଂ ଦେହମାହୁସ୍ତଂ ପ୍ରାଣାତ୍ମାନଂ ଚ ମାରୁତମ୍ ।। ୩୫.

ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏଠି ନିହିତ ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ନିଜ କାମ କରୁଛି; ଏହି ଦେହକୁ ପୃଥିବୀ ଦେହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ପ୍ରାଣକୁ ବାୟୁର ଆତ୍ମା ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

ଛିଦ୍ରାଣ୍ଯାକାଶଯୋନୀନି ଜଲାସ୍ରାଵଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ । ତେଜଶ୍ଚକ୍ଷୁଃଷ୍ଵିତା ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନା ତେଷାଂ ଯନ୍ନାମତଃ ସ୍ମୃତମ୍। ସଙ୍ଗ୍ରାମା ଵିଷଯାଶ୍ଚୈଵ ଯସ୍ଯ ଵୀର୍ଯ୍ଯାତ୍ପ୍ରଵର୍ତ୍ତିତାଃ ।। ୩୫.

ଆକାଶରୁ ଶରୀରର ଛିଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ପାଣିର ଧାରା ଚାଲିଥାଏ; ଅଗ୍ନି ଦୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ତାହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାକୁ ଆଲୋକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ତାହାର ଶକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଇତ୍ଯେତାନ୍ ପୁରୁଷଃ ସର୍ଵ୍ଵାନ୍ ସୃଜଁଲ୍ଲୋକାନ୍ ସନାତନଃ। ନୈଧନେଽସ୍ମିନ୍ କଥଂ ଲୋକେ ନରତ୍ଵଂ ଵିଷ୍ଣୁରାଗତଃ ।। ୩୫.

ଏଭଳି ଅମର ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ତେବେ, ଏହି ମରଣଶୀଳ ଜଗତରେ ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ମନୁଷ୍ୟ ରୂପ ନେଲେ?

ଏଷ ନଃ ସଂଶଯୋ ଧୀମନ୍ନେଷ ଵୈ ଵିସ୍ମଯୋ ମହାନ୍ । କଥଂ ଗତିର୍ଗତିମତାମାପନ୍ନୋ ମାନୁଷୀଂ ତନୁମ୍ ।। ୩୫.

ଏହି ଆମର ସନ୍ଦେହ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହା ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଚଳାଇଥିବା ଯିଏ, ସେ କିପରି ମନୁଷ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କଲେ?

ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମହେ ଵିଷ୍ଣୋଃ କର୍ମ୍ମାଣି ଚ ଯଥାକ୍ରମମ୍। ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ଯାଣି ପରଂ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵେଦଦେଵୈଶ୍ଚ କଥ୍ଯତେ ।। ୩୫.

ଆମେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମଶଃ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବେଦ ଏବଂ ଋଷିମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟମୟ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି।

ଵିଷ୍ଣୋରୁତ୍ପତ୍ତିମାଶ୍ଚର୍ଯ୍ଯଂ କଥଯସ୍ଵ ମହାମତେ। ଏତଦାଶ୍ଚର୍ଯ୍ଯମାଖ୍ଯାନଂ କଥ୍ଯତାଂ ଵୈ ସୁଖାଵହମ୍ ।। ୩୫.

ହେ ମହାମତି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା ଆମକୁ କୁହ; ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଗଳ୍ପ ଶୁଣିଲେ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ।

ପ୍ରଖ୍ଯାତବଲଵୀର୍ଯ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାଵା ମହାତ୍ମନଃ। କର୍ମ୍ମଣାଶ୍ଚର୍ଯ୍ଯଭୂତସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋଃ ସତ୍ତ୍ଵମିହୋଚ୍ଯତାମ୍ ।। ୩୫.

ଶକ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରତାପରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି, ତାଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ ଏଠି ବର୍ଣ୍ଣନା ହେଉ।

ଅହଞ୍ଚ କୀର୍ତ୍ତଯିଷ୍ଯାମି ପ୍ରାଦୁର୍ଭାଵଂ ମହାତ୍ମନଃ। ଯଥା ସ ଭଗଵାଞ୍ଜାତୋ ମାନୁଷେଷୁ ମହାତପାଃ ।। ୩୫.

ମୁଁ ବଡ଼ ଆତ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅବତାର କଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; କିପରି ସେ ମହାତପସ୍ବୀ ଭଗବାନ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ସପ୍ତସପ୍ତତପଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଭୃଗୁଶାପେନ ମାନୁଷେ। ଜାଯତେ ଚ ଯୁଗାନ୍ତେଷୁ ଦେଵକାର୍ଯ୍ଯର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ ।। ୩୫.

ଭୃଗୁଙ୍କର ଶାପରେ ସତତର ସତ୍ତରି ଜନ୍ମ ଦିଆଯାଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗ ଶେଷରେ ଦେବମାନଙ୍କର କାମ ସାଧନ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।

ତସ୍ଯ ଦିଵ୍ଯତନୁଂ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଗଦତୋ ମେ ନିବୋଧତ। ଯୁଗଧର୍ମ୍ମେ ପରାଵୃତ୍ତେ କାଲେ ଚ ଶିଥିଲେ ପ୍ରଭୁଃ ।। ୩୫.

ମୋ ପାଖରୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଦେହ ବିଷୟରେ ଶୁଣ; ଯେତେବେଳେ ଯୁଗର ଧର୍ମ ଅବନତିକୁ ପାଏ ଏବଂ ସମୟ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରଭୁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି।

କର୍ତୁଂ ଧର୍ମ୍ମଵ୍ଯଵସ୍ଥାନଂ ଜାଯତେ ମାନୁଷେଷ୍ଵିହ। ଭୃଗୋଃ ଶାପନିମିତ୍ତେନ ଦେଵାସୁରକୃତେନ ଚ ।। ୩୫.

ଧର୍ମକୁ ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ କରିବା ପାଇଁ, ସେ ଏଠି ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ଭୃଗୁଙ୍କର ଶାପ ଏବଂ ଦେବ-ଅସୁରମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳରେ।

କଥଂ ଦେଵାସୁରକୃତେ ଅଧ୍ଯାହାରମଵାପ୍ନୁଯାତ୍। ଏତଦ୍ଵେଦିତୁମିଚ୍ଛାମୋ ଵୃତ୍ତଂ ଦୈଵାସୁରଂ କଥମ୍ ।। ୩୫.

ଦେବ-ଅସୁରମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେ କିପରି ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଲେ? ଏହା ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ; ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିପରି ବିରୋଧ ହେଲା ତାହା ଆମକୁ କୁହ।

ଦୈଵାସୁରଂ ଯଥାଵୃତ୍ତଂ ବ୍ରୁଵତସ୍ତନ୍ନିବୋଧତ। ହିରଣ୍ଯକଶିପୁର୍ଦୈତ୍ଯସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ପ୍ରାକ୍ ପ୍ରଶାସତି ।। ୩୫.

ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ କଥା କିପରି ଘଟିଲା, ଏହା ଶୁଣ; ଦେତ୍ୟ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଏକ ସମୟରେ ତିନି ଲୋକର ଶାସନ କରୁଥିଲେ।

ବଲିନାଧିଷ୍ଠିତଂ ରାଷ୍ଟ୍ରଂ ପୁନର୍ଲୋକତ୍ରଯେ କ୍ରମାତ୍। ସଖ୍ଯମାସୀତ୍ପରଂ ତେଷାଂ ଦେଵାନାମସୁରୈଃ ସହ ।। ୩୫.

ପରେ ବଳି ତିନି ଲୋକର ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କଲେ; ସେ ସମୟରେ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ସଖ୍ୟତା ଥିଲା।