ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ମୁହୂର୍ତ୍ତାସ୍ତିଥଯୋ ମାସା ଦିନସଂଵତ୍ସରାସ୍ତଥା। ଋତଵଃ କାଲଯୋଗାଶ୍ଚ ପ୍ରମାଣଂ ତ୍ରିଵିଧନ୍ତଥା ।। ୩୫.

ଯିଏ ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ତିଥି, ମାସ, ଦିନ, ବର୍ଷ, ଋତୁ, ସମୟ ଯୋଗ ଏବଂ ତିନି ପ୍ରକାର ମାପ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ।

ଆଯୁଃ କ୍ଷେତ୍ରାଣ୍ଯୁପଚଯଂ ଲକ୍ଷଣଂ ରୂପସୌଷ୍ଠଵମ୍। ମେଧା ଵିତ୍ତଂ ଚ ଶୌର୍ଯ୍ଯଞ୍ଚ ଶାସ୍ତ୍ରସ୍ଯୈଵ ଚ ପାରଣମ୍ ।। ୩୫.

ଯିଏ ଆୟୁଷ୍ୟ, କ୍ଷେତ୍ର, ବୃଦ୍ଧି, ଚିହ୍ନ, ରୂପର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ବୁଦ୍ଧି, ଧନ, ପ୍ରତାପ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରର ପାରଙ୍ଗତତା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥିଲେ।

ତ୍ରଯୋ ଵର୍ଣାସ୍ତ୍ରଯୋ ଲୋକାସ୍ତ୍ରୈଵିଦ୍ଯଂ ପାଵକାସ୍ତ୍ରଯଃ। ତ୍ରୈକାଲ୍ଯଂ ତ୍ରୀଣି କର୍ମ୍ମାଣି ତିସ୍ରୋ ମାଯାସ୍ତ୍ରଯୋ ଗୁଣାଃ ।। ୩୫.

ତିନିଟି ବର୍ଣ୍ଣ, ତିନିଟି ଲୋକ, ତ୍ରିବିଦ୍ୟା, ତିନି ପାବକ, ତିନି ପ୍ରକାର ସମୟ, ତିନି କାର୍ଯ୍ୟ, ତିନି ମାୟା ଏବଂ ତିନି ଗୁଣ ସେଇ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ।

ସୃଷ୍ଟା ଲୋକାଃ ସୁରାଶ୍ଚୈଵ ଯେନାତ୍ଯନ୍ତେନ କର୍ମ୍ମଣା। ସର୍ଵ୍ଵଭୂତଗଣାଃ ସୃଷ୍ଟାଃ ସର୍ଵ୍ଵଭୂତଗଣାତ୍ମନା ।। ୩୫.

ଯାହାଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଲୋକ ଓ ଦେବମାନେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆତ୍ମା।

ନୃଣାମିନ୍ଦ୍ରିଯପୂର୍ଵ୍ଵେଣ ଯୋଗେନ ରମତେ ଚ ଯଃ । ଗତାଗତାନାଂ ଯୋ ନେତା ସର୍ଵ୍ଵତ୍ର ଵିଵିଧେଶ୍ଵରଃ ।। ୩୫.

ଯିଏ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଯିଏ ଆଗମନ-ନିର୍ଗମନର ନେତୃତ୍ୱ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଭିନ୍ନତାରେ ସର୍ବତ୍ର ଏକମାତ୍ର ନାଥ।

ଯୋ ଗତିର୍ଧର୍ମଯୁକ୍ତାନାମଗତିଃ ପାପକର୍ମ୍ମଣାମ୍। ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରଭଵଶ୍ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯସ୍ଯ ରକ୍ଷିତା ।। ୩୫.

ଯିଏ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ପଥ ଅଟୁଟ ରଖନ୍ତି, ଓ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରୁଥିବାମାନେ ପାଇଁ କୌଣସି ପଥ ନାହିଁ; ସେଇ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଉତ୍ପତ୍ତିକାରଣ ଓ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ରକ୍ଷକ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।

ଚାତୁର୍ଵିଦ୍ଯସ୍ଯ ଯୋ ଵେତ୍ତା ଚତୁରାଶ୍ରମସଂଶ୍ରଯଃ। ଦିଗନ୍ତରଂ ନଭୋ ଭୂମିରାପୋ ଵାଯୁର୍ଵିଭାଵସୁଃ ।। ୩୫.

ଯିଏ ଚାରି ବେଦ ଜାଣନ୍ତି, ଚାରି ଆଶ୍ରମର ଆଶ୍ରୟ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି; ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ, ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ସେଇ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।

ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯ୍ଯଦ୍ଵଯଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ଯୁଗେଶଃ କ୍ଷଣଦାଚରଃ। ଯଃ ପରଃ ଶ୍ରୂଯତେ ଦେଵୋ ଯଃ ପରଂ ଶ୍ରୂଯତେ ତପଃ ।। ୩୫.

ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୁଇଟି ଆଲୋକ, ଯୁଗମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ରାତିରେ ଚଳିଥିବା; ଯିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା ବୋଲି ଶୁଣାଯାନ୍ତି, ଯିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତପସ୍ୟା ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଶୁଣାଯାନ୍ତି।

ଯଃ ପରନ୍ତପସଃ ପ୍ରାହୁର୍ଯଃ ପରମ୍ପରମାତ୍ମଵାନ୍। ଆଦିତ୍ଯାଦିସ୍ତୁ ଯୋ ଦେଵୋ ଯଶ୍ଚ ଦୈତ୍ଯାନ୍ତକୋ ଵିଭୁଃ ।। ୩୫.

ଯିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତପସ୍ୱୀ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ସ୍ୱୟଂନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଆତ୍ମା ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି; ଯିଏ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦେବତା ଓ ଦେତ୍ୟମାନଙ୍କ ନାଶକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।

ଯୁଗାନ୍ତେଷ୍ଵନ୍ତକୋ ଯଶ୍ଚ ଯଶ୍ଚ ଲୋକାନ୍ତକାନ୍ତକଃ। ସେତୁର୍ଯୋ ଲୋକସେତୂନାଂ ମେଧ୍ଯୋ ଯୋ ମେଧ୍ଯକର୍ମ୍ମଣାମ୍ ।। ୩୫.

ଯିଏ ଯୁଗର ଶେଷରେ ସମାପ୍ତିକାରୀ ଓ ଲୋକମାନଙ୍କ ନାଶକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରନ୍ତି; ସେଇ ସମସ୍ତ ଲୋକର ସେତୁ ଓ ଶୁଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଦ୍ଧ।

ଵେଦ୍ଯୋ ଯୋ ଵେଦଵିଦୁଷାଂ ପ୍ରଭୁର୍ଯଃ ପ୍ରଭଵାତ୍ମନାମ୍। ସୋମଭୂତସ୍ତୁ ଭୂତାନାମଗ୍ନିଭୂତୋଽଗ୍ନିଵର୍ଚସାମ୍ ।। ୩୫.

ଯିଏ ବେଦ ଜାଣିଥିବାମାନେ ଜାଣିବାକୁ ଉଚିତ, ସୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି ଥିବାମାନେ ଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସୋମ ଓ ଅଗ୍ନିଶକ୍ତି ଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ଭାବେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।

ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ମନୋଭୂତସ୍ତପୋଭୂତସ୍ତପସ୍ଵିନାମ୍ । ଵିନଯୋ ନଯତୃପ୍ତାନାଂ ତେଜସ୍ତେଜସ୍ଵିନାମପି ।। ୩୫.

ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମନ, ତପସ୍ୱୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା; ନୟରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବିନୟ, ଓ ତେଜସ୍ୱୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତେଜ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।

ଵିଗ୍ରହୋ ଵିଗ୍ରହାଣାଂ ଯୋ ଗତିର୍ଗତିମତାମପି। ଆକାଶ ପ୍ରଭଵୋ ଵାଯୁର୍ଵାଯୁପ୍ରାଣା ହୁତାଶନଃ ।। ୩୫.

ଯିଏ ସମସ୍ତ ଆକୃତି ମଧ୍ୟରେ ଆକୃତି, ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଲକ୍ଷ୍ୟ; ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବାୟୁ, ପ୍ରାଣବାୟୁ, ଓ ହୋମାଗ୍ନି।

ଦିଵା ହୁତାଶନପ୍ରାଣାଃ ପ୍ରାଣୋଽଗ୍ନେର୍ମଧୁସୂଦନଃ। ରସୋଽଭଵଚ୍ଛୋଣିତଂ ଵୈ ଶୋଣିତାନ୍ମାଂସମୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୫.

ଦିନରେ ହୋମାଗ୍ନି ପ୍ରାଣ ହୁଏ; ଅଗ୍ନିର ପ୍ରାଣ ମଧୁସୂଦନ; ରସ ରକ୍ତ ହେଲା, ଓ ରକ୍ତରୁ ମାଂସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ମାଂସାତ୍ତୁ ମେଦସୋ ଜନ୍ମ ମେଦସୋଽସ୍ଥି ନିରୂପ୍ଯତେ। ଅସ୍ଥ୍ନା ମଜ୍ଜା ସମଭଵନ୍ମଜ୍ଜାତଃ ଶୁକ୍ରସମ୍ଭଵଃ ।। ୩୫.

ମାଂସରୁ ଚର୍ବି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଚର୍ବିରୁ ଅସ୍ଥି ତିଆରି ହୁଏ; ଅସ୍ଥିରୁ ମଜ୍ଜା ଓ ମଜ୍ଜାରୁ ଶୁକ୍ର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ।

ଶୁକ୍ରାଦ୍ଘର୍ଭଃ ସମଭଵଦ୍ରସମୂଲେନ କର୍ମ୍ମଣା। ତତ୍ରାପି ପ୍ରଥମଞ୍ଚାପସ୍ତାଃ ସୌମ୍ଯରାଶିରୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୫.

ଶୁକ୍ରରୁ ଗର୍ଭ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ରସରେ ନିମଗ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା; ଏଠିରେ ପ୍ରଥମେ ଜଳ, ଯାହାକୁ ସୌମ୍ୟ ରାଶି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଗର୍ଭୋଷ୍ମସମ୍ଭଵୋ ଜ୍ଞେଯୋ ଦ୍ଵିତୀଯୋ ରାଶିରୁଚ୍ଯତେ। ଶୁକ୍ରଂ ସୋମାତ୍ମକଂ ଵିଦ୍ଯାଦାର୍ତ୍ତଵଂ ପାଵକାତ୍ମକମ୍ ।। ୩୫.

ଗର୍ଭ ତାପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଦ୍ୱିତୀୟ ରାଶି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଶୁକ୍ରକୁ ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ, ଆର୍ତ୍ତବକୁ ଅଗ୍ନିସ୍ୱରୂପ ବୋଲି।

ଭାଵୌ ରସାନୁଗାଵେତୌ ଵୀର୍ଯ୍ଯେ ଚ ଶଶିପାଵକୌ। କଫଵର୍ଗେଽଭଵଚ୍ଛୁକ୍ରଂ ପିତ୍ତଵର୍ଗେ ଚ ଶୋଣିତମ୍ ।। ୩୫.

ଏହି ଦୁଇ ଅବସ୍ଥା ରସକୁ ଅନୁସରନ୍ତି, ଶକ୍ତିରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି; କଫ ଶ୍ରେଣୀରେ ଶୁକ୍ର ଓ ପିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀରେ ରକ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

କଫସ୍ଯ ହୃଦଯଂ ସ୍ଥାନଂ ନାଭ୍ଯାଂ ପିତ୍ତଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍। ଦେହସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ହୃଦଯଂ ସ୍ଥାନନ୍ତୁ ମନସଃ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୩୫.

କଫର ଅବସ୍ଥାନ ହୃଦୟ, ପିତ୍ତର ଅବସ୍ଥାନ ନାଭି; ଦେହର ମଧ୍ୟରେ ହୃଦୟକୁ ମନର ଅବସ୍ଥାନ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।

ନାବିକୋଷ୍ଠାନ୍ତରଂ ଯତ୍ତୁ ତତ୍ର ଦେଵୋ ହୁତାଶନଃ। ମନଃ ପ୍ରଜାପତିର୍ଜ୍ଞେଯଂ କଫଃ ସୋମୋ ଵିଭାଵ୍ଯତେ ।। ୩୫.

ନାଭିର ଭିତର ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେବତା ଅଗ୍ନି ବସନ୍ତି; ମନକୁ ପ୍ରଜାପତି ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ, କଫକୁ ସୋମ ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ।

ପିତ୍ତମଗ୍ନିଃ ସ୍ମୃତାଵେତାଵଗ୍ନିସୋମାତ୍ମକଂ ଜଗତ୍। ଏଵଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତିତୋ ଗର୍ଭୋ ଵର୍ତ୍ତତେଽମ୍ବୁଦସନ୍ନିଭଃ ।। ୩୫.

ପିତ୍ତକୁ ଅଗ୍ନି ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ; ଏହି ଦୁଇ, ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ମୂଳ; ଏଭଳି ଗର୍ଭ ବିକାଶ ପାଏ, ଜଳର ରାଶି ପରି ଦିଶେ।

ଵାଯୁଃ ପ୍ରଵେଶନଂ ଚକ୍ରେ ସଙ୍ଗତଃ ପରମାତ୍ମନା। ସ ପଞ୍ଚଧା ଶରୀରସ୍ଥୋ ଵିଦ୍ଯତେ ଵର୍ଦ୍ଧଯେତ୍ ପୁନଃ ।। ୩୫.

ବାୟୁ, ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଶରୀରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସେଠାରେ ପଞ୍ଚ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ପୁଣି ବୃଦ୍ଧି କରନ୍ତି।

ପ୍ରାଣାପାନୌ ସମାନଶ୍ଚ ଉଦାନୋ ଵ୍ଯାନ ଏଵ ଚ। ପ୍ରାଣୋଽସ୍ଯ ପରମାତ୍ମାନଂ ଵର୍ଦ୍ଧଯନ୍ ପରିଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୩୫.

ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ ଓ ବ୍ୟାନ; ପ୍ରାଣ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ବୃଦ୍ଧି କରି ଶରୀର ଭିତରେ ଚଳିଥାଏ।

ଅପାନଃ ପଶ୍ଚିମଂ କାଯମୁଦାନୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵଶରୀରଗଃ। ଵ୍ଯାନୋ ଵ୍ଯାନସ୍ଯତେ ଯେନ ସମାନଃ ସର୍ଵ୍ଵସନ୍ଧିଷୁ ।। ୩୫.

ଅପାନ ବାୟୁ ଶରୀରର ପଛ ଭାଗରେ ଚଳେ, ଉଦାନ ବାୟୁ ଉପରକୁ ଯାଏ, ବ୍ୟାନ ବାୟୁ ସମସ୍ତ ଶରୀରକୁ ଘେରିଥାଏ, ଏବଂ ସମାନ ବାୟୁ ସମସ୍ତ ସନ୍ଧିରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛି।

ଭୂତାଵାପ୍ତିସ୍ତତସ୍ତସ୍ଯ ଜାଯତେନ୍ଦ୍ରିଯଗୋଚରା। ପୃଥିଵୀ ଵାଯୁରାକାଶମାପୋ ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚ ପଞ୍ଚମମ୍ ।। ୩୫.

ଏହାଠାରୁ ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି—ମାଟି, ପବନ, ଆକାଶ, ପାଣି ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ଅଗ୍ନି।

ସର୍ଵ୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯା ନିଵିଷ୍ଟାସ୍ତଂ ସ୍ଵଂ ସ୍ଵଂ ଯୋଗଂ ପ୍ରଚକ୍ରିରେ। ପାର୍ଥିଵଂ ଦେହମାହୁସ୍ତଂ ପ୍ରାଣାତ୍ମାନଂ ଚ ମାରୁତମ୍ ।। ୩୫.

ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏଠି ନିହିତ ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ନିଜ କାମ କରୁଛି; ଏହି ଦେହକୁ ପୃଥିବୀ ଦେହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ପ୍ରାଣକୁ ବାୟୁର ଆତ୍ମା ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

ଛିଦ୍ରାଣ୍ଯାକାଶଯୋନୀନି ଜଲାସ୍ରାଵଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ । ତେଜଶ୍ଚକ୍ଷୁଃଷ୍ଵିତା ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନା ତେଷାଂ ଯନ୍ନାମତଃ ସ୍ମୃତମ୍। ସଙ୍ଗ୍ରାମା ଵିଷଯାଶ୍ଚୈଵ ଯସ୍ଯ ଵୀର୍ଯ୍ଯାତ୍ପ୍ରଵର୍ତ୍ତିତାଃ ।। ୩୫.

ଆକାଶରୁ ଶରୀରର ଛିଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ପାଣିର ଧାରା ଚାଲିଥାଏ; ଅଗ୍ନି ଦୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ତାହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାକୁ ଆଲୋକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ତାହାର ଶକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଇତ୍ଯେତାନ୍ ପୁରୁଷଃ ସର୍ଵ୍ଵାନ୍ ସୃଜଁଲ୍ଲୋକାନ୍ ସନାତନଃ। ନୈଧନେଽସ୍ମିନ୍ କଥଂ ଲୋକେ ନରତ୍ଵଂ ଵିଷ୍ଣୁରାଗତଃ ।। ୩୫.

ଏଭଳି ଅମର ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ତେବେ, ଏହି ମରଣଶୀଳ ଜଗତରେ ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ମନୁଷ୍ୟ ରୂପ ନେଲେ?

ଏଷ ନଃ ସଂଶଯୋ ଧୀମନ୍ନେଷ ଵୈ ଵିସ୍ମଯୋ ମହାନ୍ । କଥଂ ଗତିର୍ଗତିମତାମାପନ୍ନୋ ମାନୁଷୀଂ ତନୁମ୍ ।। ୩୫.

ଏହି ଆମର ସନ୍ଦେହ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହା ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଚଳାଇଥିବା ଯିଏ, ସେ କିପରି ମନୁଷ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କଲେ?