ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଯେନ ତେ ନିହତା ଦୈତ୍ଯାଃ ସଂଗ୍ରାମେ ତାରକାମଯେ। ସର୍ଵ୍ଵଦେଵମଯଂ କୃତ୍ଵା ସର୍ଵାଯୁଧଧରଂ ଵପୁଃ ।। ୩୫.

ଯିଏ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଶରୀର ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ତାରକାମୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦାଇତ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ।

ଗରୁଡସ୍ଥେନ ଚୋତ୍ସିକ୍ତଃ କାଲନେମିର୍ନିପାତିତଃ। ଉତ୍ତରାଂଶେ ସମୁଦ୍ରସ୍ଯ କ୍ଷୀରୋଦସ୍ଯାମୃତୋଦଧେଃ। ଯଃ ଶେତେ ଶାଶ୍ଵତଂ ଯୋଗମାସ୍ଥାଯ ତିମିରଂ ମହତ୍ ।। ୩୫.

ଯିଏ ଗରୁଡ଼ ଉପରେ ବସି, କାଳନେମିଙ୍କୁ କ୍ଷୀରସାଗରର ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପଡ଼ିଥିବା ଅମୃତ ସମୁଦ୍ରରେ ପ୍ରହାର କରି ନିପାତ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ଅନନ୍ତ ଧ୍ୟାନରେ ବିଶାଳ ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି।

ପୁରାଣୀ ଗର୍ଭମଧତ୍ତ ଦିଵ୍ଯଂ ତପଃପ୍ରକର୍ଷାଦଦିତିଃ ପୁରା ଯମ୍। ଶକ୍ରଞ୍ଚ ଯୋ ଦୈତ୍ଯଗଣାଵରୁଦ୍ଧଂ ଗର୍ଭାଵମାନେନ ଭୃଶଂ ଚକାର ।। ୩୫.

ଏହି ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂର୍ବେ ଅଦିତି ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଗର୍ଭରେ ଧାରଣ କରିଥିଲେ; ଯିଏ ଗର୍ଭରେ ଥିବାବେଳେ ଦାଇତ୍ୟମାନେଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅବରୋଧିତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବହୁତ ନିମ୍ନ କରିଦେଇଥିଲେ।

ଯଦାନିଲୋ ଲୋକପଦାନି ହୃତ୍ଵା ଚକାର ଦୈତ୍ଯାନ୍ ସଲିଲେଶଯାଂସ୍ତାନ୍ । କୃତ୍ଵାଦିଦେଵସ୍ତ୍ରିଦିଵସ୍ଯ ଦେଵାଂଶ୍ଚକ୍ରେ ସୁରେଶଂ ପୁରୁହୂତମେଵ ।। ୩୫.

ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ସମସ୍ତ ଲୋକର ନିବାସ ଉଠାଇ ନେଇଗଲେ ଏବଂ ଦାଇତ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ପାଣିରେ ପକାଇଦେଲେ, ସେତେବେଳେ ଆଦିଦେବତା ସ୍ୱର୍ଗର ଦେବମାନେଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ ଏବଂ ପୁରୁହୂତକୁ ସେମାନଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ କଲେ।

ଗାର୍ହପତ୍ଯେନ ଵିଧିନା ଅନ୍ଵାହାର୍ଯ୍ଯେଣ କର୍ମ୍ମଣା। ଅଗ୍ନିମାହଵନୀଯଞ୍ଚ ଵେଦିଞ୍ଚୈଵ କୁଶସ୍ରଵମ୍ ।। ୩୫.

ଯିଏ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନି, ଅନ୍ୱାହାର୍ଯ୍ୟ କ୍ରିୟା, ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନି ଏବଂ କୁଶଶ୍ରବା ନାମକ ବେଦି ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।

ପ୍ରୋକ୍ଷଣୀଯଂ ସ୍ରୁଵଞ୍ଚୈଵ ଅଵଭୃଥଂ ତଥୈଵ ଚ। ଅଥ ତ୍ରୀନିହ ଯଶ୍ଚକ୍ରେ ହଵ୍ଯଭାଗ ପ୍ରଦାନ୍ମଖେ ।। ୩୫.

ଯିଏ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ ପାତ୍ର, ସ୍ରୁଭ, ଅବଭୃଥ ସ୍ନାନ ଏବଂ ଏଠାରେ ତିନି ପ୍ରକାରର ହବିଷ୍ୟ ଦାନ କରିଥିଲେ।

ହଵ୍ଯାଦାଂଶ୍ଚ ସୁରାଂଶ୍ଚକ୍ରେ କଵ୍ଯାଦାଂଶ୍ଚ ପିତୄନପି। ଭୋଗାର୍ଥଂ ଯଜ୍ଞଵିଧିନା ଯୋ ଯଜ୍ଞୋ ଯଜ୍ଞକର୍ମ୍ମଣି ।। ୩୫.

ଯିଏ ଦେବତାଙ୍କୁ ହବିଷ୍ୟ ଏବଂ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ କବ୍ୟ ଭୋଗାର୍ଥେ ଯଜ୍ଞ ବିଧିରେ ଦେଇଥିଲେ; ସେଉଁଠି ସେଉଁଠି ସେ ଯଜ୍ଞ ଓ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଜେ ଯଜ୍ଞ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।

ଯୂପାନ୍ ସମିତ୍ସ୍ରୁଵଂ ସୋମଂ ପଵିତ୍ରଂ ପରିଧୀନପି। ଯଜ୍ଞିଯାନି ଚ ଦ୍ରଵ୍ଯାଣି ଯଜ୍ଞୀଯାଂଶ୍ଚ ତଥାନଲାନ୍ ।। ୩୫.

ଯିଏ ଯୂପ, ସମିଦ୍ଧ, ସ୍ରୁଭ, ସୋମ, ପବିତ୍ର, ପରିଧି, ଯଜ୍ଞର ଦ୍ରବ୍ୟ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ଅଗ୍ନି ତିଆରି କରିଥିଲେ।

ସଦସ୍ଯାନ୍ ଯଜମାନାଂଶ୍ଚ ଅଶ୍ଵମେଧାନ୍ କ୍ରତୂତ୍ତମାନ୍। ଵିବଭ୍ରାଜ ପୁରା ଯଶ୍ଚ ପାରମେଷ୍ଠ୍ଯେନ କର୍ମ୍ମଣା ।। ୩୫.

ଯିଏ ପୂର୍ବେ ପାରମେଷ୍ଠି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସଦସ୍ୟ, ଯଜମାନ ଏବଂ ଅଶ୍ୱମେଧ ପରି ଉତ୍ତମ ଯଜ୍ଞ ସୃଷ୍ଟି କରି ଉଜ୍ୱଳ ହୋଇଥିଲେ।

ଯୁଗାନୁରୂପଂ ଯଃ କୃତ୍ଵା ତ୍ରୀଲ୍ଲୋଁକାନ୍ ହି ଯଥାକ୍ରମମ୍। କ୍ଷଣା ନିମେଷାଃ କାଷ୍ଠାଶ୍ଚ କଲାସ୍ତ୍ରୈକାଲମେଵ ଚ ।। ୩୫.

ଯିଏ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗର ଅନୁସାରେ ତିନି ଲୋକକୁ ଅନୁକ୍ରମେ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ଏବଂ କ୍ଷଣ, ନିମିଷ, କାଷ୍ଠା, କଳା ଏବଂ ତିନି ପ୍ରକାର ସମୟ ତିଆରି କରିଥିଲେ।

ମୁହୂର୍ତ୍ତାସ୍ତିଥଯୋ ମାସା ଦିନସଂଵତ୍ସରାସ୍ତଥା। ଋତଵଃ କାଲଯୋଗାଶ୍ଚ ପ୍ରମାଣଂ ତ୍ରିଵିଧନ୍ତଥା ।। ୩୫.

ଯିଏ ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ତିଥି, ମାସ, ଦିନ, ବର୍ଷ, ଋତୁ, ସମୟ ଯୋଗ ଏବଂ ତିନି ପ୍ରକାର ମାପ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ।

ଆଯୁଃ କ୍ଷେତ୍ରାଣ୍ଯୁପଚଯଂ ଲକ୍ଷଣଂ ରୂପସୌଷ୍ଠଵମ୍। ମେଧା ଵିତ୍ତଂ ଚ ଶୌର୍ଯ୍ଯଞ୍ଚ ଶାସ୍ତ୍ରସ୍ଯୈଵ ଚ ପାରଣମ୍ ।। ୩୫.

ଯିଏ ଆୟୁଷ୍ୟ, କ୍ଷେତ୍ର, ବୃଦ୍ଧି, ଚିହ୍ନ, ରୂପର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ବୁଦ୍ଧି, ଧନ, ପ୍ରତାପ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରର ପାରଙ୍ଗତତା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥିଲେ।

ତ୍ରଯୋ ଵର୍ଣାସ୍ତ୍ରଯୋ ଲୋକାସ୍ତ୍ରୈଵିଦ୍ଯଂ ପାଵକାସ୍ତ୍ରଯଃ। ତ୍ରୈକାଲ୍ଯଂ ତ୍ରୀଣି କର୍ମ୍ମାଣି ତିସ୍ରୋ ମାଯାସ୍ତ୍ରଯୋ ଗୁଣାଃ ।। ୩୫.

ତିନିଟି ବର୍ଣ୍ଣ, ତିନିଟି ଲୋକ, ତ୍ରିବିଦ୍ୟା, ତିନି ପାବକ, ତିନି ପ୍ରକାର ସମୟ, ତିନି କାର୍ଯ୍ୟ, ତିନି ମାୟା ଏବଂ ତିନି ଗୁଣ ସେଇ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ।

ସୃଷ୍ଟା ଲୋକାଃ ସୁରାଶ୍ଚୈଵ ଯେନାତ୍ଯନ୍ତେନ କର୍ମ୍ମଣା। ସର୍ଵ୍ଵଭୂତଗଣାଃ ସୃଷ୍ଟାଃ ସର୍ଵ୍ଵଭୂତଗଣାତ୍ମନା ।। ୩୫.

ଯାହାଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଲୋକ ଓ ଦେବମାନେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆତ୍ମା।

ନୃଣାମିନ୍ଦ୍ରିଯପୂର୍ଵ୍ଵେଣ ଯୋଗେନ ରମତେ ଚ ଯଃ । ଗତାଗତାନାଂ ଯୋ ନେତା ସର୍ଵ୍ଵତ୍ର ଵିଵିଧେଶ୍ଵରଃ ।। ୩୫.

ଯିଏ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଯିଏ ଆଗମନ-ନିର୍ଗମନର ନେତୃତ୍ୱ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଭିନ୍ନତାରେ ସର୍ବତ୍ର ଏକମାତ୍ର ନାଥ।

ଯୋ ଗତିର୍ଧର୍ମଯୁକ୍ତାନାମଗତିଃ ପାପକର୍ମ୍ମଣାମ୍। ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରଭଵଶ୍ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯସ୍ଯ ରକ୍ଷିତା ।। ୩୫.

ଯିଏ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ପଥ ଅଟୁଟ ରଖନ୍ତି, ଓ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରୁଥିବାମାନେ ପାଇଁ କୌଣସି ପଥ ନାହିଁ; ସେଇ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଉତ୍ପତ୍ତିକାରଣ ଓ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ରକ୍ଷକ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।

ଚାତୁର୍ଵିଦ୍ଯସ୍ଯ ଯୋ ଵେତ୍ତା ଚତୁରାଶ୍ରମସଂଶ୍ରଯଃ। ଦିଗନ୍ତରଂ ନଭୋ ଭୂମିରାପୋ ଵାଯୁର୍ଵିଭାଵସୁଃ ।। ୩୫.

ଯିଏ ଚାରି ବେଦ ଜାଣନ୍ତି, ଚାରି ଆଶ୍ରମର ଆଶ୍ରୟ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି; ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ, ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ସେଇ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।

ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯ୍ଯଦ୍ଵଯଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ଯୁଗେଶଃ କ୍ଷଣଦାଚରଃ। ଯଃ ପରଃ ଶ୍ରୂଯତେ ଦେଵୋ ଯଃ ପରଂ ଶ୍ରୂଯତେ ତପଃ ।। ୩୫.

ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୁଇଟି ଆଲୋକ, ଯୁଗମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ରାତିରେ ଚଳିଥିବା; ଯିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା ବୋଲି ଶୁଣାଯାନ୍ତି, ଯିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତପସ୍ୟା ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଶୁଣାଯାନ୍ତି।

ଯଃ ପରନ୍ତପସଃ ପ୍ରାହୁର୍ଯଃ ପରମ୍ପରମାତ୍ମଵାନ୍। ଆଦିତ୍ଯାଦିସ୍ତୁ ଯୋ ଦେଵୋ ଯଶ୍ଚ ଦୈତ୍ଯାନ୍ତକୋ ଵିଭୁଃ ।। ୩୫.

ଯିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତପସ୍ୱୀ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ସ୍ୱୟଂନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଆତ୍ମା ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି; ଯିଏ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦେବତା ଓ ଦେତ୍ୟମାନଙ୍କ ନାଶକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।

ଯୁଗାନ୍ତେଷ୍ଵନ୍ତକୋ ଯଶ୍ଚ ଯଶ୍ଚ ଲୋକାନ୍ତକାନ୍ତକଃ। ସେତୁର୍ଯୋ ଲୋକସେତୂନାଂ ମେଧ୍ଯୋ ଯୋ ମେଧ୍ଯକର୍ମ୍ମଣାମ୍ ।। ୩୫.

ଯିଏ ଯୁଗର ଶେଷରେ ସମାପ୍ତିକାରୀ ଓ ଲୋକମାନଙ୍କ ନାଶକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରନ୍ତି; ସେଇ ସମସ୍ତ ଲୋକର ସେତୁ ଓ ଶୁଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଦ୍ଧ।

ଵେଦ୍ଯୋ ଯୋ ଵେଦଵିଦୁଷାଂ ପ୍ରଭୁର୍ଯଃ ପ୍ରଭଵାତ୍ମନାମ୍। ସୋମଭୂତସ୍ତୁ ଭୂତାନାମଗ୍ନିଭୂତୋଽଗ୍ନିଵର୍ଚସାମ୍ ।। ୩୫.

ଯିଏ ବେଦ ଜାଣିଥିବାମାନେ ଜାଣିବାକୁ ଉଚିତ, ସୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି ଥିବାମାନେ ଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସୋମ ଓ ଅଗ୍ନିଶକ୍ତି ଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ଭାବେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।

ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ମନୋଭୂତସ୍ତପୋଭୂତସ୍ତପସ୍ଵିନାମ୍ । ଵିନଯୋ ନଯତୃପ୍ତାନାଂ ତେଜସ୍ତେଜସ୍ଵିନାମପି ।। ୩୫.

ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମନ, ତପସ୍ୱୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା; ନୟରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବିନୟ, ଓ ତେଜସ୍ୱୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତେଜ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।

ଵିଗ୍ରହୋ ଵିଗ୍ରହାଣାଂ ଯୋ ଗତିର୍ଗତିମତାମପି। ଆକାଶ ପ୍ରଭଵୋ ଵାଯୁର୍ଵାଯୁପ୍ରାଣା ହୁତାଶନଃ ।। ୩୫.

ଯିଏ ସମସ୍ତ ଆକୃତି ମଧ୍ୟରେ ଆକୃତି, ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଲକ୍ଷ୍ୟ; ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବାୟୁ, ପ୍ରାଣବାୟୁ, ଓ ହୋମାଗ୍ନି।

ଦିଵା ହୁତାଶନପ୍ରାଣାଃ ପ୍ରାଣୋଽଗ୍ନେର୍ମଧୁସୂଦନଃ। ରସୋଽଭଵଚ୍ଛୋଣିତଂ ଵୈ ଶୋଣିତାନ୍ମାଂସମୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୫.

ଦିନରେ ହୋମାଗ୍ନି ପ୍ରାଣ ହୁଏ; ଅଗ୍ନିର ପ୍ରାଣ ମଧୁସୂଦନ; ରସ ରକ୍ତ ହେଲା, ଓ ରକ୍ତରୁ ମାଂସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ମାଂସାତ୍ତୁ ମେଦସୋ ଜନ୍ମ ମେଦସୋଽସ୍ଥି ନିରୂପ୍ଯତେ। ଅସ୍ଥ୍ନା ମଜ୍ଜା ସମଭଵନ୍ମଜ୍ଜାତଃ ଶୁକ୍ରସମ୍ଭଵଃ ।। ୩୫.

ମାଂସରୁ ଚର୍ବି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଚର୍ବିରୁ ଅସ୍ଥି ତିଆରି ହୁଏ; ଅସ୍ଥିରୁ ମଜ୍ଜା ଓ ମଜ୍ଜାରୁ ଶୁକ୍ର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ।

ଶୁକ୍ରାଦ୍ଘର୍ଭଃ ସମଭଵଦ୍ରସମୂଲେନ କର୍ମ୍ମଣା। ତତ୍ରାପି ପ୍ରଥମଞ୍ଚାପସ୍ତାଃ ସୌମ୍ଯରାଶିରୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୫.

ଶୁକ୍ରରୁ ଗର୍ଭ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ରସରେ ନିମଗ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା; ଏଠିରେ ପ୍ରଥମେ ଜଳ, ଯାହାକୁ ସୌମ୍ୟ ରାଶି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଗର୍ଭୋଷ୍ମସମ୍ଭଵୋ ଜ୍ଞେଯୋ ଦ୍ଵିତୀଯୋ ରାଶିରୁଚ୍ଯତେ। ଶୁକ୍ରଂ ସୋମାତ୍ମକଂ ଵିଦ୍ଯାଦାର୍ତ୍ତଵଂ ପାଵକାତ୍ମକମ୍ ।। ୩୫.

ଗର୍ଭ ତାପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଦ୍ୱିତୀୟ ରାଶି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଶୁକ୍ରକୁ ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ, ଆର୍ତ୍ତବକୁ ଅଗ୍ନିସ୍ୱରୂପ ବୋଲି।

ଭାଵୌ ରସାନୁଗାଵେତୌ ଵୀର୍ଯ୍ଯେ ଚ ଶଶିପାଵକୌ। କଫଵର୍ଗେଽଭଵଚ୍ଛୁକ୍ରଂ ପିତ୍ତଵର୍ଗେ ଚ ଶୋଣିତମ୍ ।। ୩୫.

ଏହି ଦୁଇ ଅବସ୍ଥା ରସକୁ ଅନୁସରନ୍ତି, ଶକ୍ତିରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି; କଫ ଶ୍ରେଣୀରେ ଶୁକ୍ର ଓ ପିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀରେ ରକ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

କଫସ୍ଯ ହୃଦଯଂ ସ୍ଥାନଂ ନାଭ୍ଯାଂ ପିତ୍ତଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍। ଦେହସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ହୃଦଯଂ ସ୍ଥାନନ୍ତୁ ମନସଃ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୩୫.

କଫର ଅବସ୍ଥାନ ହୃଦୟ, ପିତ୍ତର ଅବସ୍ଥାନ ନାଭି; ଦେହର ମଧ୍ୟରେ ହୃଦୟକୁ ମନର ଅବସ୍ଥାନ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।