ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଯଶ୍ଚକ୍ରଂ ଵର୍ତଯତ୍ଯେକୋ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ମନୋମଯମ୍। ମନୁଷ୍ଯେ ସ କଥଂ ବୁଦ୍ଧିଂ ଚକ୍ରେ ଚକ୍ରଭୃତାଂ ଵରଃ ।। ୩୫.

ଯିଏ ଏକାକି ମଣିଷମାନଙ୍କର ମନର ଚକ୍ରକୁ ଘୁଞ୍ଚାନ୍ତି, ସେ ଚକ୍ରଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କିପରି ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବୁଦ୍ଧି ଦେଲେ?

ଗୋପାଯନଂ ଯଃ କୁରୁତେ ଜଗତାଂ ସାର୍ଵ୍ଵଲୌକିକମ୍। ସ କଥଂ ଗାଂ ଗତୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଗୋପମନ୍ଵକରୋତ୍ପ୍ରଭୁଃ ।। ୩୫.

ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଗୋପାଳନକୁ ସାଧାରଣ କରିଦେଲେ, ସେ ପ୍ରଭୁ ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ଗୋମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯାଇ ଗୋପ ହେଲେ?

ମହାଭୂତାନି ଭୂତାତ୍ମା ଯୋ ଦଦାର ଚକାର ହ। ଶ୍ରୀଗର୍ଭଃ ସ କଥଂ ଗର୍ଭେ ସ୍ତ୍ରିଯା ଭୂଚରଯା ଧୃତଃ ।। ୩୫.

ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆତ୍ମା ଭାବେ ମହାଭୂତଗୁଡିକୁ ବାଣ୍ଟି ତିଆରି କଲେ, ସେ ଶ୍ରୀର ଧାରକ, କିପରି ଏ ଭୂମିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଜଣେ ଜନନୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଧରାଗଲେ?

ଯେନ ଲୋକାନ୍ କ୍ରମୈର୍ଜିତ୍ତ୍ଵା ତ୍ରିଭିସ୍ତ୍ରୀଂସ୍ତ୍ରିଦଶେପ୍ସଯା। ସ୍ଥାପିତା ଜଗତୋ ମାର୍ଗାସ୍ତ୍ରିଵର୍ଗପ୍ରଵରାସ୍ତ୍ରଯଃ ।। ୩୫.

ଯିଏ ତିନି ଡେଉଁ ପଦକ୍ରମରେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଜିତି, ଜଗତର ମାର୍ଗ—ତିନିଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷାର୍ଥ—ସ୍ଥାପନ କଲେ।

ଯୋଽନ୍ତକାଲେ ଜଗତ୍ପୀତ୍ଵା କୃତ୍ଵା ତୋଯମଯଂ ଵପୁଃ। ଲୋକମେକାର୍ଣଵଂ ଚକ୍ରେ ଦୃଶ୍ଯାଦୃଶ୍ଯେନ ଵର୍ତ୍ମନା ।। ୩୫.

ଯିଏ ସମୟର ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପିଇ, ଜଳର ଦେହ ଧାରଣ କରି, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ପଥରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଏକ ମହାସାଗର କରିଦେଲେ।

ଯଃ ପୁରାଣେ ପୁରାଣାତ୍ମା ଵାରାହଂ ଵପୁରାସ୍ଥିତଃ। ଦଦୌ ଜିତ୍ତ୍ଵା ଵସୁମତୀଂ ସୁରାଣାଂ ସୁରସତ୍ତମଃ ।। ୩୫.

ଯିଏ ପୁରାତନ ସମୟରେ ପୁରାତନ ଆତ୍ମା ଭାବେ ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ପୃଥିବୀକୁ ଜିତି ଦେବମାନେ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ।

ଯେନ ସୈଂହଂ ଵପୁଃ କୃତ୍ଵା ଦ୍ଵିଧାକୃତ୍ଵା ଚ ଯତ୍ପୁନଃ। ପୂର୍ଵ୍ଵଦୈତ୍ଯୋ ମହାଵୀର୍ଯ୍ଯୋ ହିରଣ୍ଯକଶିପୁର୍ହତଃ ।। ୩୫.

ଯିଏ ସିଂହ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ପୁନି ତାହାକୁ ଦୁଇଭାଗ କରି, ପୂର୍ବ ଦୈତ୍ୟ ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କୁ ବଧ କଲେ।

ଯଃ ପୁରା ହ୍ଯନଲୋ ଭୂତ୍ଵା ଔର୍ଵ୍ଵଃ ସଂଵର୍ତ୍ତକୋ ଵିଭୁଃ। ପାତାଲସ୍ଥୋଽର୍ଣଵଗତଃ ପପୌ ତୋଯମଯଂ ହଵିଃ ।। ୩୫.

ଯିଏ ପୂର୍ବେ ଅଗ୍ନି ହୋଇ ଔର୍ବ ନାମକ ସଂବର୍ତ୍ତକ ଶକ୍ତି ରୂପେ ପାତାଳରେ ରହି, ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ପାଣିରେ ମିଶିଥିବା ହବିଷ୍ୟ ଖାଇଥିଲେ।

ସହସ୍ରଚରଣଂ ଦେଵଂ ସହସ୍ରାଂଶୁଂ ସହସ୍ରଶଃ। ସହସ୍ରଶିରସଂ ଦେଵଂ ଯମାହୁର୍ଵୈ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ।। ୩୫.

ଯେଉଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଲୋକେ ହଜାର ପାଦ, ହଜାର କିରଣ, ହଜାର ମୁଣ୍ଡ ଥିବା ଦେବତା ବୋଲି କହନ୍ତି।

ନାଭ୍ଯାରଣ୍ଯାଃ ସମୁଦ୍ଭୂତଂ ଯସ୍ଯ ପୈତାମହଂ ଗୃହମ୍। ଏକାର୍ଣଵଗତେ ଲୋକେ ତତ୍ପଙ୍କଜମପଙ୍କଜମ୍ ।। ୩୫.

ଯାହାଙ୍କର ନାଭିରୁ ପୂର୍ବଜମାନେ ବସିବା ଗୃହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକ ମାତ୍ର ସମୁଦ୍ରରେ ଢାକିଯିବାବେଳେ, ସେହି ଅମଳ କମଳ ଦେଖାଦେଇଥିଲା।

ଯେନ ତେ ନିହତା ଦୈତ୍ଯାଃ ସଂଗ୍ରାମେ ତାରକାମଯେ। ସର୍ଵ୍ଵଦେଵମଯଂ କୃତ୍ଵା ସର୍ଵାଯୁଧଧରଂ ଵପୁଃ ।। ୩୫.

ଯିଏ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଶରୀର ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ତାରକାମୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦାଇତ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ।

ଗରୁଡସ୍ଥେନ ଚୋତ୍ସିକ୍ତଃ କାଲନେମିର୍ନିପାତିତଃ। ଉତ୍ତରାଂଶେ ସମୁଦ୍ରସ୍ଯ କ୍ଷୀରୋଦସ୍ଯାମୃତୋଦଧେଃ। ଯଃ ଶେତେ ଶାଶ୍ଵତଂ ଯୋଗମାସ୍ଥାଯ ତିମିରଂ ମହତ୍ ।। ୩୫.

ଯିଏ ଗରୁଡ଼ ଉପରେ ବସି, କାଳନେମିଙ୍କୁ କ୍ଷୀରସାଗରର ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପଡ଼ିଥିବା ଅମୃତ ସମୁଦ୍ରରେ ପ୍ରହାର କରି ନିପାତ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ଅନନ୍ତ ଧ୍ୟାନରେ ବିଶାଳ ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି।

ପୁରାଣୀ ଗର୍ଭମଧତ୍ତ ଦିଵ୍ଯଂ ତପଃପ୍ରକର୍ଷାଦଦିତିଃ ପୁରା ଯମ୍। ଶକ୍ରଞ୍ଚ ଯୋ ଦୈତ୍ଯଗଣାଵରୁଦ୍ଧଂ ଗର୍ଭାଵମାନେନ ଭୃଶଂ ଚକାର ।। ୩୫.

ଏହି ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂର୍ବେ ଅଦିତି ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଗର୍ଭରେ ଧାରଣ କରିଥିଲେ; ଯିଏ ଗର୍ଭରେ ଥିବାବେଳେ ଦାଇତ୍ୟମାନେଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅବରୋଧିତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବହୁତ ନିମ୍ନ କରିଦେଇଥିଲେ।

ଯଦାନିଲୋ ଲୋକପଦାନି ହୃତ୍ଵା ଚକାର ଦୈତ୍ଯାନ୍ ସଲିଲେଶଯାଂସ୍ତାନ୍ । କୃତ୍ଵାଦିଦେଵସ୍ତ୍ରିଦିଵସ୍ଯ ଦେଵାଂଶ୍ଚକ୍ରେ ସୁରେଶଂ ପୁରୁହୂତମେଵ ।। ୩୫.

ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ସମସ୍ତ ଲୋକର ନିବାସ ଉଠାଇ ନେଇଗଲେ ଏବଂ ଦାଇତ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ପାଣିରେ ପକାଇଦେଲେ, ସେତେବେଳେ ଆଦିଦେବତା ସ୍ୱର୍ଗର ଦେବମାନେଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ ଏବଂ ପୁରୁହୂତକୁ ସେମାନଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ କଲେ।

ଗାର୍ହପତ୍ଯେନ ଵିଧିନା ଅନ୍ଵାହାର୍ଯ୍ଯେଣ କର୍ମ୍ମଣା। ଅଗ୍ନିମାହଵନୀଯଞ୍ଚ ଵେଦିଞ୍ଚୈଵ କୁଶସ୍ରଵମ୍ ।। ୩୫.

ଯିଏ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନି, ଅନ୍ୱାହାର୍ଯ୍ୟ କ୍ରିୟା, ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନି ଏବଂ କୁଶଶ୍ରବା ନାମକ ବେଦି ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।

ପ୍ରୋକ୍ଷଣୀଯଂ ସ୍ରୁଵଞ୍ଚୈଵ ଅଵଭୃଥଂ ତଥୈଵ ଚ। ଅଥ ତ୍ରୀନିହ ଯଶ୍ଚକ୍ରେ ହଵ୍ଯଭାଗ ପ୍ରଦାନ୍ମଖେ ।। ୩୫.

ଯିଏ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ ପାତ୍ର, ସ୍ରୁଭ, ଅବଭୃଥ ସ୍ନାନ ଏବଂ ଏଠାରେ ତିନି ପ୍ରକାରର ହବିଷ୍ୟ ଦାନ କରିଥିଲେ।

ହଵ୍ଯାଦାଂଶ୍ଚ ସୁରାଂଶ୍ଚକ୍ରେ କଵ୍ଯାଦାଂଶ୍ଚ ପିତୄନପି। ଭୋଗାର୍ଥଂ ଯଜ୍ଞଵିଧିନା ଯୋ ଯଜ୍ଞୋ ଯଜ୍ଞକର୍ମ୍ମଣି ।। ୩୫.

ଯିଏ ଦେବତାଙ୍କୁ ହବିଷ୍ୟ ଏବଂ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ କବ୍ୟ ଭୋଗାର୍ଥେ ଯଜ୍ଞ ବିଧିରେ ଦେଇଥିଲେ; ସେଉଁଠି ସେଉଁଠି ସେ ଯଜ୍ଞ ଓ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଜେ ଯଜ୍ଞ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।

ଯୂପାନ୍ ସମିତ୍ସ୍ରୁଵଂ ସୋମଂ ପଵିତ୍ରଂ ପରିଧୀନପି। ଯଜ୍ଞିଯାନି ଚ ଦ୍ରଵ୍ଯାଣି ଯଜ୍ଞୀଯାଂଶ୍ଚ ତଥାନଲାନ୍ ।। ୩୫.

ଯିଏ ଯୂପ, ସମିଦ୍ଧ, ସ୍ରୁଭ, ସୋମ, ପବିତ୍ର, ପରିଧି, ଯଜ୍ଞର ଦ୍ରବ୍ୟ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ଅଗ୍ନି ତିଆରି କରିଥିଲେ।

ସଦସ୍ଯାନ୍ ଯଜମାନାଂଶ୍ଚ ଅଶ୍ଵମେଧାନ୍ କ୍ରତୂତ୍ତମାନ୍। ଵିବଭ୍ରାଜ ପୁରା ଯଶ୍ଚ ପାରମେଷ୍ଠ୍ଯେନ କର୍ମ୍ମଣା ।। ୩୫.

ଯିଏ ପୂର୍ବେ ପାରମେଷ୍ଠି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସଦସ୍ୟ, ଯଜମାନ ଏବଂ ଅଶ୍ୱମେଧ ପରି ଉତ୍ତମ ଯଜ୍ଞ ସୃଷ୍ଟି କରି ଉଜ୍ୱଳ ହୋଇଥିଲେ।

ଯୁଗାନୁରୂପଂ ଯଃ କୃତ୍ଵା ତ୍ରୀଲ୍ଲୋଁକାନ୍ ହି ଯଥାକ୍ରମମ୍। କ୍ଷଣା ନିମେଷାଃ କାଷ୍ଠାଶ୍ଚ କଲାସ୍ତ୍ରୈକାଲମେଵ ଚ ।। ୩୫.

ଯିଏ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗର ଅନୁସାରେ ତିନି ଲୋକକୁ ଅନୁକ୍ରମେ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ଏବଂ କ୍ଷଣ, ନିମିଷ, କାଷ୍ଠା, କଳା ଏବଂ ତିନି ପ୍ରକାର ସମୟ ତିଆରି କରିଥିଲେ।

ମୁହୂର୍ତ୍ତାସ୍ତିଥଯୋ ମାସା ଦିନସଂଵତ୍ସରାସ୍ତଥା। ଋତଵଃ କାଲଯୋଗାଶ୍ଚ ପ୍ରମାଣଂ ତ୍ରିଵିଧନ୍ତଥା ।। ୩୫.

ଯିଏ ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ତିଥି, ମାସ, ଦିନ, ବର୍ଷ, ଋତୁ, ସମୟ ଯୋଗ ଏବଂ ତିନି ପ୍ରକାର ମାପ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ।

ଆଯୁଃ କ୍ଷେତ୍ରାଣ୍ଯୁପଚଯଂ ଲକ୍ଷଣଂ ରୂପସୌଷ୍ଠଵମ୍। ମେଧା ଵିତ୍ତଂ ଚ ଶୌର୍ଯ୍ଯଞ୍ଚ ଶାସ୍ତ୍ରସ୍ଯୈଵ ଚ ପାରଣମ୍ ।। ୩୫.

ଯିଏ ଆୟୁଷ୍ୟ, କ୍ଷେତ୍ର, ବୃଦ୍ଧି, ଚିହ୍ନ, ରୂପର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ବୁଦ୍ଧି, ଧନ, ପ୍ରତାପ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରର ପାରଙ୍ଗତତା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥିଲେ।

ତ୍ରଯୋ ଵର୍ଣାସ୍ତ୍ରଯୋ ଲୋକାସ୍ତ୍ରୈଵିଦ୍ଯଂ ପାଵକାସ୍ତ୍ରଯଃ। ତ୍ରୈକାଲ୍ଯଂ ତ୍ରୀଣି କର୍ମ୍ମାଣି ତିସ୍ରୋ ମାଯାସ୍ତ୍ରଯୋ ଗୁଣାଃ ।। ୩୫.

ତିନିଟି ବର୍ଣ୍ଣ, ତିନିଟି ଲୋକ, ତ୍ରିବିଦ୍ୟା, ତିନି ପାବକ, ତିନି ପ୍ରକାର ସମୟ, ତିନି କାର୍ଯ୍ୟ, ତିନି ମାୟା ଏବଂ ତିନି ଗୁଣ ସେଇ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ।

ସୃଷ୍ଟା ଲୋକାଃ ସୁରାଶ୍ଚୈଵ ଯେନାତ୍ଯନ୍ତେନ କର୍ମ୍ମଣା। ସର୍ଵ୍ଵଭୂତଗଣାଃ ସୃଷ୍ଟାଃ ସର୍ଵ୍ଵଭୂତଗଣାତ୍ମନା ।। ୩୫.

ଯାହାଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଲୋକ ଓ ଦେବମାନେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆତ୍ମା।

ନୃଣାମିନ୍ଦ୍ରିଯପୂର୍ଵ୍ଵେଣ ଯୋଗେନ ରମତେ ଚ ଯଃ । ଗତାଗତାନାଂ ଯୋ ନେତା ସର୍ଵ୍ଵତ୍ର ଵିଵିଧେଶ୍ଵରଃ ।। ୩୫.

ଯିଏ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଯିଏ ଆଗମନ-ନିର୍ଗମନର ନେତୃତ୍ୱ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଭିନ୍ନତାରେ ସର୍ବତ୍ର ଏକମାତ୍ର ନାଥ।

ଯୋ ଗତିର୍ଧର୍ମଯୁକ୍ତାନାମଗତିଃ ପାପକର୍ମ୍ମଣାମ୍। ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରଭଵଶ୍ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯସ୍ଯ ରକ୍ଷିତା ।। ୩୫.

ଯିଏ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ପଥ ଅଟୁଟ ରଖନ୍ତି, ଓ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରୁଥିବାମାନେ ପାଇଁ କୌଣସି ପଥ ନାହିଁ; ସେଇ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଉତ୍ପତ୍ତିକାରଣ ଓ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ରକ୍ଷକ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।

ଚାତୁର୍ଵିଦ୍ଯସ୍ଯ ଯୋ ଵେତ୍ତା ଚତୁରାଶ୍ରମସଂଶ୍ରଯଃ। ଦିଗନ୍ତରଂ ନଭୋ ଭୂମିରାପୋ ଵାଯୁର୍ଵିଭାଵସୁଃ ।। ୩୫.

ଯିଏ ଚାରି ବେଦ ଜାଣନ୍ତି, ଚାରି ଆଶ୍ରମର ଆଶ୍ରୟ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି; ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ, ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ସେଇ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।

ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯ୍ଯଦ୍ଵଯଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ଯୁଗେଶଃ କ୍ଷଣଦାଚରଃ। ଯଃ ପରଃ ଶ୍ରୂଯତେ ଦେଵୋ ଯଃ ପରଂ ଶ୍ରୂଯତେ ତପଃ ।। ୩୫.

ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୁଇଟି ଆଲୋକ, ଯୁଗମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ରାତିରେ ଚଳିଥିବା; ଯିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା ବୋଲି ଶୁଣାଯାନ୍ତି, ଯିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତପସ୍ୟା ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଶୁଣାଯାନ୍ତି।

ଯଃ ପରନ୍ତପସଃ ପ୍ରାହୁର୍ଯଃ ପରମ୍ପରମାତ୍ମଵାନ୍। ଆଦିତ୍ଯାଦିସ୍ତୁ ଯୋ ଦେଵୋ ଯଶ୍ଚ ଦୈତ୍ଯାନ୍ତକୋ ଵିଭୁଃ ।। ୩୫.

ଯିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତପସ୍ୱୀ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ସ୍ୱୟଂନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଆତ୍ମା ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି; ଯିଏ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦେବତା ଓ ଦେତ୍ୟମାନଙ୍କ ନାଶକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।