ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ମନୁଷ୍ଯପ୍ରକୃତୀନ୍ ଦେଵାନ୍ କୀର୍ତ୍ଯମାନାନ୍ନିବୋଧତ । ସଙ୍କର୍ଷଣୋ ଵାସୁଦେଵଃ ପ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନଃ ସାମ୍ବ ଏଵ ଚ ।। ୩୫.

ଏବେ ମଣିଷ ଓ ଦେବତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ କଥା ଶୁଣ। ସଂକର୍ଷଣ, ବାସୁଦେବ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଓ ସାମ୍ବ—ଏହିମାନେ କଥିତ ହେଉଛନ୍ତି।

ଅନିରୁଦ୍ଧଶ୍ଚ ପଞ୍ଚୈତେ ଵଂଶଵୀରାଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ। ସପ୍ତର୍ଷଯଃ କୁବେରଶ୍ଚ ଯକ୍ଷୋ ମଣିଵରସ୍ତଥା ।। ୩୫.

ଏବଂ ଅନିରୁଦ୍ଧ, ଏହି ପାଞ୍ଚଜଣ କୁଳର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୀର। ସପ୍ତ ଋଷି, କୁବେର, ଏକ ଯକ୍ଷ ଓ ମଣିବର ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ।

ଶାଲକୀ ବଦରଶ୍ଚୈଵ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଧନ୍ଵନ୍ତରିସ୍ତଥା। ନନ୍ଦିନଶ୍ଚ ମହାଦେଵଃ ଶାଲଙ୍କାଯନ ଉଚ୍ଯତେ। ଆଦିଦେଵସ୍ତଦା ଜିଷ୍ଣୁରେଭିଶ୍ଚ ସହ ଦୈଵତୈଃ ।। ୩୫.

ଶାଳକୀ, ବଦର, ଜ୍ଞାନୀ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ, ନନ୍ଦିନି ଯିଏ ମହାଦେବ, ଶାଳଙ୍କାୟନ ଭାବରେ ଉପଲକ୍ଷିତ, ଆଦିଦେବ ଓ ଜିଷ୍ଣୁ—ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ।

ଵିଷ୍ଣୁଃ କିମର୍ଥଂ ସମ୍ଭୂତଃ ସ୍ମୃତାଃ ସମ୍ଭୂତଯଃ କତି। ଭଵିଷ୍ଯାଃ କତି ଵାନ୍ଯେ ତୁ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାଵା ମହାତ୍ମନଃ ।। ୩୫.

ବିଷ୍ଣୁ କେଉଁଠି ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଲେ, କେତେ ଜନ୍ମ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛି, ଏବଂ ଏହି ମହାନ ଆତ୍ମାଙ୍କର ଆଗାମୀ କେତେ ପ୍ରକାଶ ହେବ?

ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷେତ୍ରେ ଯୁଗାନ୍ତେଷୁ କିମର୍ଥମିହ ଜାଯତେ । ପୁନଃ ପୁନର୍ମ୍ମନୁଷ୍ଯେଷୁ ତନ୍ନଃ ପ୍ରବ୍ରୂହି ପୃଚ୍ଛତାମ୍ ।। ୩୫.

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମଣ୍ଡଳରେ ଯୁଗ ଶେଷରେ ସେ କାହିଁକି ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି? ପୁନିପୁନି ମଣିଷ ମଧ୍ୟରେ କାହିଁକି? ଆମେ ପଚାରୁଛୁ, ଦୟାକରି ଆମକୁ କୁହ।

ଵିସ୍ତରେଣୈଵ ସର୍ଵାଣି କର୍ମ୍ମାଣି ରିପୁଘାତିନଃ। ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମହେ ସମ୍ଯଗ୍ ଦେହୈଃ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ଧୀମତଃ ।। ୩୫.

କୃଷ୍ଣଙ୍କର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ସେ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ନାଶ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଦେହରେ କରାଯାଇଥିବା କାମଗୁଡିକୁ ଆମେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।

କର୍ମ୍ମଣାମାନୁପୂର୍ଵ୍ଯଞ୍ଚ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାଵାଶ୍ଚ ଯେ ପ୍ରଭୋ । ଯା ଚାସ୍ଯ ପ୍ରକୃତିଃ ସୂତ ତାଶ୍ଚାସ୍ମାନ୍ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି ।। ୩୫.

ହେ ପ୍ରଭୁ, ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟର କ୍ରମ, ପ୍ରକାଶ ଓ ସ୍ୱଭାବ—ଏହି ସବୁକୁ, ହେ ସୂତ, ଆମକୁ କୁହ।

କଥଂ ସ ଭଗଵାନ୍ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସୁରେଷ୍ଵରିନିଷୂଦନଃ। ଵସୁଦେଵକୁଲେ ଧୀମାନ୍ ଵାସୁଦେଵତ୍ଵମାଗତଃ ।। ୩୫.

ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ, ଦେବତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ନାଶ କରିଥିବା, ଜ୍ଞାନୀ, ବାସୁଦେବଙ୍କ ଘରେ କିପରି ବାସୁଦେବ ଭାବେ ଆସିଥିଲେ?

ଅମରୈଃ ସୂତ କିଂ ପୁଣ୍ଯଂ ପୁଣ୍ଯକୃଦ୍ଭିରଲଂକୃତମ୍। ଦେଵଲୋକଂ ସମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ମର୍ତ୍ଯଲୋକମିହାଗତଃ ।। ୩୫.

ହେ ସୂତ, ଅମରମାନେ କେଉଁ ପୁଣ୍ୟ କରିଥିଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଦେବଲୋକ ଛାଡି, ଏଠି ମଣିଷ ଲୋକକୁ ଆସିଥିଲେ?

ଦେଵମାନୁଷଯୋର୍ନେତା ଭୂର୍ଭୁଵଃପ୍ରସଵୋ ହରିଃ। କିମର୍ଥଂ ଦିଵ୍ଯମାତ୍ମାନଂ ମାନୁଷେ ସମଵେଶଯତ୍ ।। ୩୫.

ଦେବ ଓ ମଣିଷଙ୍କ ନେତା, ଭୂଲୋକ ଓ ଭୁବର୍ଲୋକର ଉତ୍ପତ୍ତିକାରଣ ହରି, ସେ ଦିବ୍ୟ ଆତ୍ମା କାହିଁକି ମଣିଷ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ?

ଯଶ୍ଚକ୍ରଂ ଵର୍ତଯତ୍ଯେକୋ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ମନୋମଯମ୍। ମନୁଷ୍ଯେ ସ କଥଂ ବୁଦ୍ଧିଂ ଚକ୍ରେ ଚକ୍ରଭୃତାଂ ଵରଃ ।। ୩୫.

ଯିଏ ଏକାକି ମଣିଷମାନଙ୍କର ମନର ଚକ୍ରକୁ ଘୁଞ୍ଚାନ୍ତି, ସେ ଚକ୍ରଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କିପରି ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବୁଦ୍ଧି ଦେଲେ?

ଗୋପାଯନଂ ଯଃ କୁରୁତେ ଜଗତାଂ ସାର୍ଵ୍ଵଲୌକିକମ୍। ସ କଥଂ ଗାଂ ଗତୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଗୋପମନ୍ଵକରୋତ୍ପ୍ରଭୁଃ ।। ୩୫.

ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଗୋପାଳନକୁ ସାଧାରଣ କରିଦେଲେ, ସେ ପ୍ରଭୁ ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ଗୋମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯାଇ ଗୋପ ହେଲେ?

ମହାଭୂତାନି ଭୂତାତ୍ମା ଯୋ ଦଦାର ଚକାର ହ। ଶ୍ରୀଗର୍ଭଃ ସ କଥଂ ଗର୍ଭେ ସ୍ତ୍ରିଯା ଭୂଚରଯା ଧୃତଃ ।। ୩୫.

ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆତ୍ମା ଭାବେ ମହାଭୂତଗୁଡିକୁ ବାଣ୍ଟି ତିଆରି କଲେ, ସେ ଶ୍ରୀର ଧାରକ, କିପରି ଏ ଭୂମିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଜଣେ ଜନନୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଧରାଗଲେ?

ଯେନ ଲୋକାନ୍ କ୍ରମୈର୍ଜିତ୍ତ୍ଵା ତ୍ରିଭିସ୍ତ୍ରୀଂସ୍ତ୍ରିଦଶେପ୍ସଯା। ସ୍ଥାପିତା ଜଗତୋ ମାର୍ଗାସ୍ତ୍ରିଵର୍ଗପ୍ରଵରାସ୍ତ୍ରଯଃ ।। ୩୫.

ଯିଏ ତିନି ଡେଉଁ ପଦକ୍ରମରେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଜିତି, ଜଗତର ମାର୍ଗ—ତିନିଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷାର୍ଥ—ସ୍ଥାପନ କଲେ।

ଯୋଽନ୍ତକାଲେ ଜଗତ୍ପୀତ୍ଵା କୃତ୍ଵା ତୋଯମଯଂ ଵପୁଃ। ଲୋକମେକାର୍ଣଵଂ ଚକ୍ରେ ଦୃଶ୍ଯାଦୃଶ୍ଯେନ ଵର୍ତ୍ମନା ।। ୩୫.

ଯିଏ ସମୟର ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପିଇ, ଜଳର ଦେହ ଧାରଣ କରି, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ପଥରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଏକ ମହାସାଗର କରିଦେଲେ।

ଯଃ ପୁରାଣେ ପୁରାଣାତ୍ମା ଵାରାହଂ ଵପୁରାସ୍ଥିତଃ। ଦଦୌ ଜିତ୍ତ୍ଵା ଵସୁମତୀଂ ସୁରାଣାଂ ସୁରସତ୍ତମଃ ।। ୩୫.

ଯିଏ ପୁରାତନ ସମୟରେ ପୁରାତନ ଆତ୍ମା ଭାବେ ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ପୃଥିବୀକୁ ଜିତି ଦେବମାନେ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ।

ଯେନ ସୈଂହଂ ଵପୁଃ କୃତ୍ଵା ଦ୍ଵିଧାକୃତ୍ଵା ଚ ଯତ୍ପୁନଃ। ପୂର୍ଵ୍ଵଦୈତ୍ଯୋ ମହାଵୀର୍ଯ୍ଯୋ ହିରଣ୍ଯକଶିପୁର୍ହତଃ ।। ୩୫.

ଯିଏ ସିଂହ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ପୁନି ତାହାକୁ ଦୁଇଭାଗ କରି, ପୂର୍ବ ଦୈତ୍ୟ ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କୁ ବଧ କଲେ।

ଯଃ ପୁରା ହ୍ଯନଲୋ ଭୂତ୍ଵା ଔର୍ଵ୍ଵଃ ସଂଵର୍ତ୍ତକୋ ଵିଭୁଃ। ପାତାଲସ୍ଥୋଽର୍ଣଵଗତଃ ପପୌ ତୋଯମଯଂ ହଵିଃ ।। ୩୫.

ଯିଏ ପୂର୍ବେ ଅଗ୍ନି ହୋଇ ଔର୍ବ ନାମକ ସଂବର୍ତ୍ତକ ଶକ୍ତି ରୂପେ ପାତାଳରେ ରହି, ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ପାଣିରେ ମିଶିଥିବା ହବିଷ୍ୟ ଖାଇଥିଲେ।

ସହସ୍ରଚରଣଂ ଦେଵଂ ସହସ୍ରାଂଶୁଂ ସହସ୍ରଶଃ। ସହସ୍ରଶିରସଂ ଦେଵଂ ଯମାହୁର୍ଵୈ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ।। ୩୫.

ଯେଉଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଲୋକେ ହଜାର ପାଦ, ହଜାର କିରଣ, ହଜାର ମୁଣ୍ଡ ଥିବା ଦେବତା ବୋଲି କହନ୍ତି।

ନାଭ୍ଯାରଣ୍ଯାଃ ସମୁଦ୍ଭୂତଂ ଯସ୍ଯ ପୈତାମହଂ ଗୃହମ୍। ଏକାର୍ଣଵଗତେ ଲୋକେ ତତ୍ପଙ୍କଜମପଙ୍କଜମ୍ ।। ୩୫.

ଯାହାଙ୍କର ନାଭିରୁ ପୂର୍ବଜମାନେ ବସିବା ଗୃହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକ ମାତ୍ର ସମୁଦ୍ରରେ ଢାକିଯିବାବେଳେ, ସେହି ଅମଳ କମଳ ଦେଖାଦେଇଥିଲା।

ଯେନ ତେ ନିହତା ଦୈତ୍ଯାଃ ସଂଗ୍ରାମେ ତାରକାମଯେ। ସର୍ଵ୍ଵଦେଵମଯଂ କୃତ୍ଵା ସର୍ଵାଯୁଧଧରଂ ଵପୁଃ ।। ୩୫.

ଯିଏ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଶରୀର ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ତାରକାମୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦାଇତ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ।

ଗରୁଡସ୍ଥେନ ଚୋତ୍ସିକ୍ତଃ କାଲନେମିର୍ନିପାତିତଃ। ଉତ୍ତରାଂଶେ ସମୁଦ୍ରସ୍ଯ କ୍ଷୀରୋଦସ୍ଯାମୃତୋଦଧେଃ। ଯଃ ଶେତେ ଶାଶ୍ଵତଂ ଯୋଗମାସ୍ଥାଯ ତିମିରଂ ମହତ୍ ।। ୩୫.

ଯିଏ ଗରୁଡ଼ ଉପରେ ବସି, କାଳନେମିଙ୍କୁ କ୍ଷୀରସାଗରର ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପଡ଼ିଥିବା ଅମୃତ ସମୁଦ୍ରରେ ପ୍ରହାର କରି ନିପାତ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ଅନନ୍ତ ଧ୍ୟାନରେ ବିଶାଳ ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି।

ପୁରାଣୀ ଗର୍ଭମଧତ୍ତ ଦିଵ୍ଯଂ ତପଃପ୍ରକର୍ଷାଦଦିତିଃ ପୁରା ଯମ୍। ଶକ୍ରଞ୍ଚ ଯୋ ଦୈତ୍ଯଗଣାଵରୁଦ୍ଧଂ ଗର୍ଭାଵମାନେନ ଭୃଶଂ ଚକାର ।। ୩୫.

ଏହି ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂର୍ବେ ଅଦିତି ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଗର୍ଭରେ ଧାରଣ କରିଥିଲେ; ଯିଏ ଗର୍ଭରେ ଥିବାବେଳେ ଦାଇତ୍ୟମାନେଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅବରୋଧିତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବହୁତ ନିମ୍ନ କରିଦେଇଥିଲେ।

ଯଦାନିଲୋ ଲୋକପଦାନି ହୃତ୍ଵା ଚକାର ଦୈତ୍ଯାନ୍ ସଲିଲେଶଯାଂସ୍ତାନ୍ । କୃତ୍ଵାଦିଦେଵସ୍ତ୍ରିଦିଵସ୍ଯ ଦେଵାଂଶ୍ଚକ୍ରେ ସୁରେଶଂ ପୁରୁହୂତମେଵ ।। ୩୫.

ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ସମସ୍ତ ଲୋକର ନିବାସ ଉଠାଇ ନେଇଗଲେ ଏବଂ ଦାଇତ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ପାଣିରେ ପକାଇଦେଲେ, ସେତେବେଳେ ଆଦିଦେବତା ସ୍ୱର୍ଗର ଦେବମାନେଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ ଏବଂ ପୁରୁହୂତକୁ ସେମାନଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ କଲେ।

ଗାର୍ହପତ୍ଯେନ ଵିଧିନା ଅନ୍ଵାହାର୍ଯ୍ଯେଣ କର୍ମ୍ମଣା। ଅଗ୍ନିମାହଵନୀଯଞ୍ଚ ଵେଦିଞ୍ଚୈଵ କୁଶସ୍ରଵମ୍ ।। ୩୫.

ଯିଏ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନି, ଅନ୍ୱାହାର୍ଯ୍ୟ କ୍ରିୟା, ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନି ଏବଂ କୁଶଶ୍ରବା ନାମକ ବେଦି ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।

ପ୍ରୋକ୍ଷଣୀଯଂ ସ୍ରୁଵଞ୍ଚୈଵ ଅଵଭୃଥଂ ତଥୈଵ ଚ। ଅଥ ତ୍ରୀନିହ ଯଶ୍ଚକ୍ରେ ହଵ୍ଯଭାଗ ପ୍ରଦାନ୍ମଖେ ।। ୩୫.

ଯିଏ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ ପାତ୍ର, ସ୍ରୁଭ, ଅବଭୃଥ ସ୍ନାନ ଏବଂ ଏଠାରେ ତିନି ପ୍ରକାରର ହବିଷ୍ୟ ଦାନ କରିଥିଲେ।

ହଵ୍ଯାଦାଂଶ୍ଚ ସୁରାଂଶ୍ଚକ୍ରେ କଵ୍ଯାଦାଂଶ୍ଚ ପିତୄନପି। ଭୋଗାର୍ଥଂ ଯଜ୍ଞଵିଧିନା ଯୋ ଯଜ୍ଞୋ ଯଜ୍ଞକର୍ମ୍ମଣି ।। ୩୫.

ଯିଏ ଦେବତାଙ୍କୁ ହବିଷ୍ୟ ଏବଂ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ କବ୍ୟ ଭୋଗାର୍ଥେ ଯଜ୍ଞ ବିଧିରେ ଦେଇଥିଲେ; ସେଉଁଠି ସେଉଁଠି ସେ ଯଜ୍ଞ ଓ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଜେ ଯଜ୍ଞ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।

ଯୂପାନ୍ ସମିତ୍ସ୍ରୁଵଂ ସୋମଂ ପଵିତ୍ରଂ ପରିଧୀନପି। ଯଜ୍ଞିଯାନି ଚ ଦ୍ରଵ୍ଯାଣି ଯଜ୍ଞୀଯାଂଶ୍ଚ ତଥାନଲାନ୍ ।। ୩୫.

ଯିଏ ଯୂପ, ସମିଦ୍ଧ, ସ୍ରୁଭ, ସୋମ, ପବିତ୍ର, ପରିଧି, ଯଜ୍ଞର ଦ୍ରବ୍ୟ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ଅଗ୍ନି ତିଆରି କରିଥିଲେ।

ସଦସ୍ଯାନ୍ ଯଜମାନାଂଶ୍ଚ ଅଶ୍ଵମେଧାନ୍ କ୍ରତୂତ୍ତମାନ୍। ଵିବଭ୍ରାଜ ପୁରା ଯଶ୍ଚ ପାରମେଷ୍ଠ୍ଯେନ କର୍ମ୍ମଣା ।। ୩୫.

ଯିଏ ପୂର୍ବେ ପାରମେଷ୍ଠି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସଦସ୍ୟ, ଯଜମାନ ଏବଂ ଅଶ୍ୱମେଧ ପରି ଉତ୍ତମ ଯଜ୍ଞ ସୃଷ୍ଟି କରି ଉଜ୍ୱଳ ହୋଇଥିଲେ।