ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

କେଶୈର୍ଲମ୍ବୈଃ ସମୁଦ୍ଭୂତସ୍ତସ୍ମାତ୍ତୁ ପୁଲହଃ ସ୍ମୃତଃ । ଵସୁମଧ୍ଯାତ୍ସମୁତ୍ପନ୍ନୋ ଵସୁମାନ୍ ଵସୁଧାଶ୍ରଯଃ ।। ୪.

ଦୀର୍ଘ କେଶରୁ ପୁଲହ ଉପଜିଲେ, ଏହିପରି ସେ ସ୍ମୃତ; ଭୂମି ଉପରେ ବସୁଥିବା ବସୁମାନ ବସୁମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ଉପଜିଲେ।

ଵସିଷ୍ଠ ଇତି ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୈଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଵ୍ରହ୍ମଵାଦିଭିଃ । ଇତ୍ଯେତେ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପୁତ୍ରା ମାନସାଃ ଷଣ୍ମହର୍ଷଯଃ ।। ୪.

ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଓ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ବସିଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହନ୍ତି; ଏହି ଛଅ ଜଣ ମହାର୍ଷି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନସ ପୁଅ।

ଲୋକସ୍ଯ ସନ୍ତାନକରାସ୍ତୈରିମା ଵର୍ଦ୍ଧିତାଃ ପ୍ରଜାଃ। ପ୍ରଜାପତଯ ଇତ୍ଯେଵଂ ପଠ୍ଯନ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତାଃ ।। ୪.

ଏମାନେ ଲୋକର ସନ୍ତାନକର୍ତ୍ତା, ଏମାନେ ଏହି ପ୍ରଜାମାନେକୁ ବଢ଼ାଇଲେ; ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ପ୍ରଜାପତି ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାନ୍ତି।

ଅପରେ ପିତରୋ ନାମ ଏତୈରେଵ ମହର୍ଷିଭିଃ। ଉତ୍ପାଦିତା ଋଷିଗଣାଃ ସପ୍ତ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତାଃ ।। ୪.

ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ ପିତୃମାନେ, ଏହି ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ । ସେହି ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।

ମାରୀଚା ଭାର୍ଗଵାଶ୍ଚୈଵ ତଥୈଵାଙ୍ଗିରସୋଽପରେ। ପୌଲସ୍ତ୍ଯାଃ ପୌଲହାଶ୍ଚୈଵ ଵାସିଷ୍ଠାଶ୍ଚୈଵ ଵିଶ୍ରୁତାଃ। ଆତ୍ରେଯାଶ୍ଚ ଗଣାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପିତୄଣାଂ ଲୋକଵିଶ୍ରୁତାଃ ।। ୪.

ମାରୀଚି, ଭୃଗୁ, ଏବଂ ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କ ବଂଶ, ପୌଲସ୍ତ୍ୟ, ପୌଲହ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବାସିଷ୍ଠ, ଏବଂ ଆତ୍ରେୟ ଗୋଷ୍ଠୀମାନେ—ଏହି ସମସ୍ତେ ପିତୃମାନେ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।

ଏତେ ସମାସତସ୍ତାତ ପୁରୈଵ ତୁ ଗୁଣାସ୍ତ୍ରଯଃ। ଅପୂର୍ଵଶ୍ଚ ପ୍ରକାଶାଶ୍ଚ ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମନ୍ତଶ୍ଚ ଵିଶ୍ରୁତାଃ ।। ୪.

ଏହିମାନେ, ହେ ପ୍ରିୟ, ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ତିନିଟି ଗୁଣ ଧାରଣ କରିଥିଲେ—ଅପୂର୍ବ, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଏବଂ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ।

ତେଷାଂ ରାଜା ଯମୋ ଦେଵୋ ଯମୈର୍ଵିହିତକଲ୍ମଷାଃ। ଅପରେ ପ୍ରଜାନାଂ ପତଯସ୍ତାଞ୍ଛୃଣୁଧ୍ଵମତନ୍ଦ୍ରିତାଃ ।। ୪.

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯମ ଦେବତା ରାଜା । ଯେଉଁମାନେ ଦୋଷୀ, ସେମାନେ ଯମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ । ଅନ୍ୟମାନେ ପ୍ରଜାଙ୍କ ନାଥ । ତୁମେ ସେମାନଙ୍କ ନାମ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣ ।

କର୍ଦ୍ଦମଃ କଶ୍ଯପଃ ଶେଷୋ ଵିକ୍ରାନ୍ତଃ ସୁଶ୍ରୁଵାସ୍ତଥା। ବହୁପୁତ୍ରଃ କୁମାରଶ୍ଚ ଵିଵସ୍ଵାନ୍ ସ ଶୁଚିଶ୍ରଵାଃ ।। ୪.

କର୍ଦ୍ଦମ, କଶ୍ୟପ, ଶେଷ, ବିକ୍ରାନ୍ତ, ସୁଶ୍ରୁବା, ବହୁପୁତ୍ର, କୁମାର, ବିବସ୍ୱାନ୍ ଏବଂ ଶୁଚିଶ୍ରବା—ଏହିମାନେ ନାମିତ ।

ପ୍ରଚେତସୋଽରିଷ୍ଟନେମିର୍ବହୁଲସ୍ଵ ପ୍ରଜାପତିଃ। ଇତ୍ଯେଵମାଦଯୋଽନ୍ଯେଽପି ବହଵଶ୍ଚ ପ୍ରଜେଶ୍ଵରାଃ ।। ୪.

ପ୍ରଚେତାସ, ଅରିଷ୍ଟନେମି, ବହୁଳସ୍ୱ, ପ୍ରଜାପତି—ଏମିତି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ପ୍ରଜାଙ୍କ ନାଥ ଅଛନ୍ତି ।

କୁଶୋଚ୍ଚଯା ଵାଲଖିଲ୍ଯାଃ ସମ୍ଭୂତାଃ ପରମର୍ଷଯଃ। ମନୋଜଵାଃ ସର୍ଵଗତାଃ ସାର୍ଵଭୌମାଶ୍ଚ ତେଽଭଵନ୍ ।। ୪.

କୁଶ ଘାସର ଶିରା ଠାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ବାଲଖିଲ୍ୟ ମହାର୍ଷିମାନେ ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ । ସେମାନେ ମନୋବେଗୀ, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଏବଂ ପୃଥିବୀର ଶାସକ ।

ଜାତା ଭସ୍ମଵ୍ଯପୋହିନ୍ଯାଂ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଗଣସମ୍ମତାଃ। ଵୈଖାନସା ମୁନିଗଣାସ୍ତପଃଶ୍ରୁତପରାଯଣାଃ ।। ୪.

ଭସ୍ମ ଯାହା ଅପବିତ୍ରତା ଦୂର କରେ, ସେଠାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ବୈଖାନସ ମୁନିମାନେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମାନିତ । ସେମାନେ ତପସ୍ୟା ଓ ଶ୍ରୁତିରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ।

ସ୍ରୋତୋଭ୍ଯସ୍ତସ୍ଯ ଚୋତ୍ପନ୍ନାଵଶ୍ଵିନୌ ରୂପସମ୍ମିତୌ। ଵିଦୁର୍ଜନ୍ମାକ୍ଷରଜସୋ ଵିମଲା ନେତ୍ରସମ୍ଭଵାଃ ୪.

ତାଙ୍କର ଧାରାଠାରୁ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଜନ୍ମିଥିଲେ, ସେମାନେ ଦେହରେ ସମାନ, ଜନ୍ମ ନିର୍ମଳ ଓ ଦୌଷ୍ୟ ହୀନ, ଚକ୍ଷୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ।

ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଃ ପ୍ରଜାନାଂ ପତଯଃ ସ୍ରୋତୋଭ୍ଯସ୍ତସ୍ଯ ଜଜ୍ଞିରେ। ଋଷଯୋ ରୋମକୂପେଭ୍ଯସ୍ତଥା ସ୍ଵେଦମଲୋଦ୍ଭଵାଃ ।। ୪.

ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ପ୍ରଥମ ନାଥମାନେ ତାଙ୍କର ଧାରାଠାରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ । ଋଷିମାନେ ଚୁଲିର ମୂଳରୁ, ଅନ୍ୟମାନେ ଘମର ମଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ।

ଦାରୁଣା ହି ରୁତେ ମାସା ନିର୍ଯାସାଃ ପକ୍ଷସନ୍ଧଯଃ। ଵତ୍ସରା ଯେ ତ୍ଵହୋରାତ୍ରାଃ ପିତ୍ରଂ ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚ ଦାରୁଣମ୍ ।। ୪.

ମାସମାନେ ଖରାପ, ପକ୍ଷ ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କ ଯୋଗସ୍ଥଳ । ବର୍ଷ, ଦିନ ଓ ରାତି, ପିତା ହେଉଛନ୍ତି ଖରାପ ଆଲୋକ ।

ରୌଦ୍ରଂ ଲୋହିତମିତ୍ଯାହୁର୍ଲୋହିତଂ କନକଂ ସ୍ମୃତମ୍। ତନ୍ମୈତ୍ରମିତି ଵିଜ୍ଞେଯଂ ଧୂମଶ୍ଚ ପଶଵଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୪.

ଯାହା ରୌଦ୍ର, ତାହାକୁ ଲାଲ୍ ଭାବି ଡାକାଯାଏ; ଲାଲ୍ ହେଉଛି ସୁନା । ଏହିକୁ ମିତ୍ର ଭାବିବା ଉଚିତ; ଧୂଆଁକୁ ପଶୁମାନେ ଭାବି ଗଣାଯାଏ ।

ଯେଽର୍ଚ୍ଚିଷସ୍ତସ୍ଯ ତେ ରୁଦ୍ରାସ୍ତଥାଦିତ୍ଯାଃ ସମୁଦ୍ଭଵାଃ। ଅଙ୍ଗାରେଭ୍ଯଃ ସମୁତ୍ପନ୍ନା ଜ୍ଯୋତିଷୋ ଦିଵ୍ଯମାନୁଷାଃ ।। ୪.

ତାଙ୍କର ଅଗ୍ନିଶିଖାମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ରୁଦ୍ରମାନେ, ଏଭଳି ଆଦିତ୍ୟମାନେ ଜନ୍ମିଥିଲେ । ଅଙ୍ଗାରରୁ ଦେବ ଓ ମାନବ ଆଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ।

ଆଦିମାନସ୍ଯ ଲୋକସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମସମୁଦ୍ଭଵଃ। ସର୍ଵକାମଦମିତ୍ଯାହୁସ୍ତତ୍ର କନ୍ଯାମୁଦାହରନ୍ ।। ୪.

ମନସ୍ତତ୍ତ୍ୱର ପ୍ରଥମ ଲୋକରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ । ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେଠାରେ ଏକ କନ୍ୟାଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ ।

ବ୍ରହ୍ମା ସୁରଗୁରୁସ୍ତତ୍ର ତ୍ରିଦଶୈଃ ସଂପ୍ରସୀଦତି। ଇମେ ଵୈ ଜନଯିଷ୍ଯନ୍ତି ପ୍ରଜାଃ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରଜେଶ୍ଵରାଃ ।। ୪.

ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଗୁରୁ, ତିରିଶି ତିନି ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରସନ୍ନ । ଏହି ପ୍ରଜାନାଥମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିବେ ।

ସ୍ଵେ ପ୍ରଜାନାଂ ପତଯଃ ସର୍ଵେ ଚାପି ତପସ୍ଵିନଃ। ତତ୍ପ୍ରସାଦାଦିମାଁଲ୍ଲୋକାନ୍ଧାରଯେଯୁରିମାଃ କ୍ରିଯାଃ ।। ୪.

ସେମାନଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାନାଥ ଓ ତପସ୍ୱୀମାନେ ଏହି ଲୋକ ଓ କ୍ରିୟାମାନେ ଆରମ୍ଭରୁ ଧାରଣ କରିଥିଲେ ।

ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଂ ସଂଵର୍ଦ୍ଧଯାମାସ ତଵ ତେଜୋଵିଵର୍ଦ୍ଧନମ୍। ଦେଵେଷୁ ଵେଦଵିଦ୍ଵାଂସଃ ସର୍ଵେ ରାଜର୍ଷଯସ୍ତଥା ।। ୪.

ସେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିଲେ, ତୁମର ତେଜ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ବେଦବିଦ୍ ଏବଂ ରାଜା ଋଷିମାନେ ଥିଲେ ।

ଵେଦମନ୍ତ୍ର ପରାଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରଜାପତିଗୁଣୋଦ୍ଭଵାଃ। ଅନନ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମ ସତ୍ଯଞ୍ଚ ତପଶ୍ଚ ପରମଂ ଭୁଵି ।। ୪.

ସମସ୍ତେ ବେଦମନ୍ତ୍ରରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଗୁଣରେ ଉତ୍ପନ୍ନ । ଅନନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ, ସତ୍ୟ ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ପରମ ତପସ୍ୟା ।

ସର୍ଵେ ହି ଵଯମେତେ ଚ ତଵୈଵ ପ୍ରସଵଃ ପ୍ରଭୋ। ବ୍ରହ୍ମ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣାଶ୍ଚୈଵ ଲୋକାଶ୍ଚୈଵ ଚରାଚରାଃ ।। ୪.

ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମେ ସମସ୍ତେ, ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ—ସବୁ ଆପଣଙ୍କର ସନ୍ତାନ।

ମରୀଚିମାଦିତଃ କୃତ୍ଵା ଦେଵାଶ୍ଚ ଋଷିଭିଃ ସହ। ଅପତ୍ଯାନୀହ ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ତେଽପତ୍ଯଙ୍କାମଯାମହେ ।। ୪.

ମରୀଚିଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ସୃଷ୍ଟି କରି, ଦେବତାମାନେ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହିତ, ଏଠାରେ ସନ୍ତାନ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରିଲୁ, ଏବେ ଆମେ ସନ୍ତାନ ଚାହୁଁଛୁ।

ତସ୍ମିନ୍ ଯଜ୍ଞେ ମହାଭାଗା ଦେଵାଶ୍ଚ ଋଷିଭିଃ ସହ। ଏତଦ୍ଵଂଶସମୁଦ୍ଭୂତାଃ ସ୍ଥାନକାଲାଭିମାନିନଃ ।। ୪.

ସେହି ଯଜ୍ଞରେ, ହେ ମହାନ, ଦେବତାମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ, ଏହି ବଂଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟର ଅଧିପତି ହେଲେ।

ନ ଚ ତେନୈଵ ରୂପେଣ ସ୍ଥାପଯେଯୁରିମାଃ ପ୍ରଜାଃ। ଯୁଗାଦିନିଧନାଚ୍ଚୈଵ ସ୍ଥାପଯେଯୁରିମାଃ ପ୍ରଜାଃ ।। ୪.

ତେବେ, ସେମାନେ ସେଇ ଆଦି ରୂପରେ ଏହି ପ୍ରଜାମାନେକୁ ବସାଇଲେ ନାହିଁ; ବରଂ, ଯୁଗ ଆରମ୍ଭରୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏହି ପ୍ରଜାମାନେକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥିଲେ।

ତତୋଽବ୍ରଵୀଲ୍ଲୋକଗୁରୁଃ ପରମିତ୍ଯଵିଚାରଯନ୍ । ଏଵଂ ଦେଵା ଵିନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ମଯା ସୃଷ୍ଟା ନ ସଂଶଯଃ। ଭଵତାଂ ଵଂଶସମ୍ଭୂତାଃ ପୁନରେତେ ମହର୍ଷଯଃ ।। ୪.

ତାପରେ, ଲୋକଙ୍କ ଗୁରୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ବିଚାର କରି କହିଲେ: 'ହେ ଦେବତାମାନେ, ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ମୁଁ ତୁମମାନେକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଏହି ମହାର୍ଷିମାନେ ପୁଣି ତୁମ ବଂଶରୁ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି।'

ତେଷାଂ ଭୃଘୋଃ କୀର୍ତଯିଷ୍ଯେ ଵଂଶଂ ପୂର୍ଵମହାତ୍ମନଃ। ଵିସ୍ତରେଣାନୁପୂର୍ଵ୍ଯା ଚ ପ୍ରଥମସ୍ଯ ପ୍ରଜାପତେଃ ।। ୪.

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ମୁଁ ପ୍ରଥମ ପ୍ରଜାପତିଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ପୂର୍ବତନ ମହାତ୍ମା ଭୃଗୁଙ୍କ ବଂଶକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହିବି।

ଭାର୍ଯା ଭୃଗୋରପ୍ରତିମେ ଉତ୍ତମେଽଭିଜନେ ଶୁଭେ। ହିରଣ୍ଯକଶିପୋଃ କନ୍ଯା ଦିଵ୍ଯା ନାମ ପରିଶ୍ରୁତା। ପୁଲୋମ୍ନଶ୍ଚାପି ପୌଲୋମୀ ଦୁହିତା ଵର ଵର୍ଣିନୀ ।। ୪.

ଭୃଗୁଙ୍କ ଅପୂର୍ବ, ଉତ୍ତମ ଏବଂ ଶୁଭ୍ର ଜନ୍ମର ଜଣେ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କର ଦିବ୍ୟ କନ୍ୟା ଏବଂ ପୁଲୋମନ୍ଙ୍କ ଅତି ସୁନ୍ଦର କନ୍ୟା ପୌଲୋମୀ ଥିଲେ।

ଭୃଗୋସ୍ତ୍ଵଜନଯଦ୍ଦିଵ୍ଯା କାଵ୍ଯଂ ଵେଦଵିଦାଂ ଵରମ୍। ଦେଵାସୁରାଣାମାଚାର୍ଯଂ ଶୁକ୍ରଙ୍କଵିସୁତଂ ଗ୍ରହମ୍ ।। ୪.

ଭୃଗୁଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟା ଜଣେ ପୁଅ ଦେଇଥିଲେ—ସେ କାବ୍ୟ, ବେଦ ଜାଣିଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ଶୁକ୍ର ନାମରେ ପରିଚିତ ଏବଂ ଗ୍ରହ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।