ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଶୁକ୍ରେ ହୁତେଽଥ ତସ୍ମିଂସ୍ତୁ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତା ମହର୍ଷଯଃ। ଜ୍ଵଲନ୍ତୋ ଵପୁଷା ଯୁକ୍ତାଃ ସପ୍ତ ଵୈ ପ୍ରସଵୈର୍ଗୁଣୈଃ ।। ୪.

ଏଭଳି ଶୁକ୍ର ଆହୁତି ଦେବା ପରେ, ମହାର୍ଷିମାନେ ପ୍ରକାଶମାନ ଦେହ ଓ ସପ୍ତ ପ୍ରକାର ସୃଷ୍ଟି ଗୁଣ ସହିତ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

ହୁତେ ଚାଗ୍ନୌ ସକୃଚ୍ଛୁକ୍ରେ ଜ୍ଵାଲାଯା ନିଃସୃତଃ କଵିଃ। ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭସ୍ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜ୍ଵାଲାଂ ଭିତ୍ତ୍ଵା ଵିନିଃସୃତମ୍। ଭୃଗୁସ୍ତ୍ଵମିତି ହୋଵାଚ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାତ୍ସ ଵୈ ଭୃଗୁଃ ।। ୪.

ଅଗ୍ନିରେ ଶୁକ୍ର ଆହୁତି ଦେବା ସମୟରେ, ଜ୍ୱାଳାରୁ କବି ଉପଜିଲେ; ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ତାଙ୍କୁ ଜ୍ୱାଳା ଭିତରୁ ବାହାରୁଥିବା ଦେଖି, 'ତୁମେ ଭୃଗୁ' ବୋଲି କହିଲେ; ଏହିପରି ତାଙ୍କୁ ଭୃଗୁ ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାଉଛି।

ମହାଦେଵସ୍ତଥୋଦ୍ଭୂତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣମବ୍ରଵୀତ୍। ମମୈଷ ପୁତ୍ରକାମସ୍ଯ ଦୀକ୍ଷିତସ୍ଯ ତ୍ଵଯଂ ପ୍ରଭୋ। ଵିଜଜ୍ଞେଽଥ ଭୃଗୁର୍ଦ୍ଦେଵୋ ମମ ପୁତ୍ରୋ ଭଵତ୍ଵଯମ୍ ।। ୪.

ମହାଦେବ ଏଭଳି ପ୍ରକଟ ହେଉଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦେଖି କହିଲେ, 'ମୋର ପୁଅ ପ୍ରାପ୍ତି ଇଚ୍ଛା ଓ ଦୀକ୍ଷାରୁ ଏହି ଭୃଗୁ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମିଛି; ଏହି ଭୃଗୁ ମୋର ପୁଅ ହେଉ।'

ତଥୋତି ସମନୁଜ୍ଞାତୋ ମହାଦେଵଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵା। ପୁତ୍ରତ୍ଵେ କଲ୍ପଯାମାସ ମହାଦେଵସ୍ତଥା ଭୃଗୁମ୍। ଵାରୁଣା ଭୃଗଵସ୍ତସ୍ମାତ୍ତଦପତ୍ଯଞ୍ଚ ସ ପ୍ରଭୁଃ ।। ୪.

ସ୍ୱୟମ୍ଭୂଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ, ମହାଦେବ ଭୃଗୁଙ୍କୁ ନିଜ ପୁଅ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଓ ବରୁଣରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବାରୁ, ଭୃଗୁଙ୍କୁ ବରୁଣର ପୁଅ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

ଦ୍ଵିତୀଯନ୍ତୁ ତତଃ ଶୁକ୍ରମଙ୍ଗାରେଷ୍ଵପତତ୍ପ୍ରଭୁଃ। ଅଙ୍ଗାରେଷ୍ଵଙ୍ଗିରୋଽଙ୍ଗାନି ସଂହିତାନି ତତୋଽଙ୍ଗିରାଃ ।। ୪.

ତାପରେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଶୁକ୍ର ଅଙ୍ଗାର ଉପରେ ପଡିଲା; ଅଙ୍ଗାରରୁ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଏକାତ୍ମ ହେଲା, ଏହିପରି ଅଙ୍ଗିରାସ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ସମ୍ଭୂତିଂ ତସ୍ଯ ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵହ୍ନିର୍ବ୍ରହ୍ମାଣମବ୍ରଵୀତ୍। ରେତୋଧାସ୍ତୁଭ୍ଯମେଵାହଂ ଦ୍ଵିତୀଯୋଽଯଂ ମମାସ୍ତ୍ଵିତି ।। ୪.

ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ଦେଖି, ଅଗ୍ନି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଏହି ଶୁକ୍ର ଗ୍ରହଣ କରିଛି, ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟଟି ମୋର ହେଉ।'

ଏଵମସ୍ତ୍ଵିତି ସୋଽପ୍ଯୁକ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମଣା ସଦସସ୍ପତିଃ। ତସ୍ମାଦଙ୍ଗିରସଶ୍ଚାପି ଆଗ୍ନେଯା ଇତି ନଃ ଶ୍ରୁତମ୍ ।। ୪.

ବ୍ରହ୍ମା, ସଭାପତି, 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି କହିଲେ; ଏହିପରି ଅଙ୍ଗିରାସକୁ ଆମେ ଅଗ୍ନିର ପୁଅ ବୋଲି ଜାଣୁ।

ଷଟ୍‌କୃତ୍ଯସ୍ତୁ ପୁନଃ ଶୁକ୍ରେ ବ୍ରହ୍ମଣା ଲୋକକାରିଣା। ହୁତେ ସମଭଵଂସ୍ତତ୍ର ଷଡ୍ବ୍ରହ୍ମାଣ ଇତି ଶ୍ରୁତିଃ ।। ୪.

ପୁନି, ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଛଅଥର ଶୁକ୍ର ଆହୁତି ଦେଲେ; ସେଠାରେ ଛଅ ଜଣ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯେପରି ଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଏ।

ମରୀଚିଃ ପ୍ରଥମସ୍ତତ୍ର ମରୀଚିଭ୍ଯଃ ସମୁତ୍ଥିତଃ। କ୍ରତୌ ତସ୍ମିନ୍ ସୁତୋ ଜଜ୍ଞେ ଯତସ୍ତସ୍ମାତ୍ସ ଵୈ କ୍ରତୁଃ ।। ୪.

ସେଠାରେ ପ୍ରଥମେ ମରୀଚି ଉପଜିଲେ, ରଶ୍ମିମାନେଠାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ; ସେହି ଯଜ୍ଞରେ ତାଙ୍କର ପୁଅ ଜନ୍ମିଲେ, ଏହିପରି ସେ କ୍ରତୁ ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାନ୍ତି।

ଅହଂ ତୃତୀଯ ଇତ୍ଯର୍ଥସ୍ତସ୍ମାଦତ୍ରିଃ ସ କୀର୍ତ୍ତ୍ଯତେ। କେଶୈଶ୍ଚ ନିଶିତୈର୍ଭୂତଃ ପୁଲସ୍ତ୍ଯସ୍ତେନ ସ ସ୍ମୃତଃ ।। ୪.

'ମୁଁ ତୃତୀୟ' ଏହି ଅର୍ଥରୁ ତାଙ୍କୁ ଅତ୍ରି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତୀକ୍ଷ୍ଣ କେଶରୁ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଉପଜିଲେ, ଏହିପରି ସେ ସ୍ମୃତ।

କେଶୈର୍ଲମ୍ବୈଃ ସମୁଦ୍ଭୂତସ୍ତସ୍ମାତ୍ତୁ ପୁଲହଃ ସ୍ମୃତଃ । ଵସୁମଧ୍ଯାତ୍ସମୁତ୍ପନ୍ନୋ ଵସୁମାନ୍ ଵସୁଧାଶ୍ରଯଃ ।। ୪.

ଦୀର୍ଘ କେଶରୁ ପୁଲହ ଉପଜିଲେ, ଏହିପରି ସେ ସ୍ମୃତ; ଭୂମି ଉପରେ ବସୁଥିବା ବସୁମାନ ବସୁମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ଉପଜିଲେ।

ଵସିଷ୍ଠ ଇତି ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୈଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଵ୍ରହ୍ମଵାଦିଭିଃ । ଇତ୍ଯେତେ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପୁତ୍ରା ମାନସାଃ ଷଣ୍ମହର୍ଷଯଃ ।। ୪.

ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଓ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ବସିଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହନ୍ତି; ଏହି ଛଅ ଜଣ ମହାର୍ଷି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନସ ପୁଅ।

ଲୋକସ୍ଯ ସନ୍ତାନକରାସ୍ତୈରିମା ଵର୍ଦ୍ଧିତାଃ ପ୍ରଜାଃ। ପ୍ରଜାପତଯ ଇତ୍ଯେଵଂ ପଠ୍ଯନ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତାଃ ।। ୪.

ଏମାନେ ଲୋକର ସନ୍ତାନକର୍ତ୍ତା, ଏମାନେ ଏହି ପ୍ରଜାମାନେକୁ ବଢ଼ାଇଲେ; ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ପ୍ରଜାପତି ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାନ୍ତି।

ଅପରେ ପିତରୋ ନାମ ଏତୈରେଵ ମହର୍ଷିଭିଃ। ଉତ୍ପାଦିତା ଋଷିଗଣାଃ ସପ୍ତ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତାଃ ।। ୪.

ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ ପିତୃମାନେ, ଏହି ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ । ସେହି ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।

ମାରୀଚା ଭାର୍ଗଵାଶ୍ଚୈଵ ତଥୈଵାଙ୍ଗିରସୋଽପରେ। ପୌଲସ୍ତ୍ଯାଃ ପୌଲହାଶ୍ଚୈଵ ଵାସିଷ୍ଠାଶ୍ଚୈଵ ଵିଶ୍ରୁତାଃ। ଆତ୍ରେଯାଶ୍ଚ ଗଣାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପିତୄଣାଂ ଲୋକଵିଶ୍ରୁତାଃ ।। ୪.

ମାରୀଚି, ଭୃଗୁ, ଏବଂ ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କ ବଂଶ, ପୌଲସ୍ତ୍ୟ, ପୌଲହ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବାସିଷ୍ଠ, ଏବଂ ଆତ୍ରେୟ ଗୋଷ୍ଠୀମାନେ—ଏହି ସମସ୍ତେ ପିତୃମାନେ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।

ଏତେ ସମାସତସ୍ତାତ ପୁରୈଵ ତୁ ଗୁଣାସ୍ତ୍ରଯଃ। ଅପୂର୍ଵଶ୍ଚ ପ୍ରକାଶାଶ୍ଚ ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମନ୍ତଶ୍ଚ ଵିଶ୍ରୁତାଃ ।। ୪.

ଏହିମାନେ, ହେ ପ୍ରିୟ, ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ତିନିଟି ଗୁଣ ଧାରଣ କରିଥିଲେ—ଅପୂର୍ବ, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଏବଂ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ।

ତେଷାଂ ରାଜା ଯମୋ ଦେଵୋ ଯମୈର୍ଵିହିତକଲ୍ମଷାଃ। ଅପରେ ପ୍ରଜାନାଂ ପତଯସ୍ତାଞ୍ଛୃଣୁଧ୍ଵମତନ୍ଦ୍ରିତାଃ ।। ୪.

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯମ ଦେବତା ରାଜା । ଯେଉଁମାନେ ଦୋଷୀ, ସେମାନେ ଯମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ । ଅନ୍ୟମାନେ ପ୍ରଜାଙ୍କ ନାଥ । ତୁମେ ସେମାନଙ୍କ ନାମ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣ ।

କର୍ଦ୍ଦମଃ କଶ୍ଯପଃ ଶେଷୋ ଵିକ୍ରାନ୍ତଃ ସୁଶ୍ରୁଵାସ୍ତଥା। ବହୁପୁତ୍ରଃ କୁମାରଶ୍ଚ ଵିଵସ୍ଵାନ୍ ସ ଶୁଚିଶ୍ରଵାଃ ।। ୪.

କର୍ଦ୍ଦମ, କଶ୍ୟପ, ଶେଷ, ବିକ୍ରାନ୍ତ, ସୁଶ୍ରୁବା, ବହୁପୁତ୍ର, କୁମାର, ବିବସ୍ୱାନ୍ ଏବଂ ଶୁଚିଶ୍ରବା—ଏହିମାନେ ନାମିତ ।

ପ୍ରଚେତସୋଽରିଷ୍ଟନେମିର୍ବହୁଲସ୍ଵ ପ୍ରଜାପତିଃ। ଇତ୍ଯେଵମାଦଯୋଽନ୍ଯେଽପି ବହଵଶ୍ଚ ପ୍ରଜେଶ୍ଵରାଃ ।। ୪.

ପ୍ରଚେତାସ, ଅରିଷ୍ଟନେମି, ବହୁଳସ୍ୱ, ପ୍ରଜାପତି—ଏମିତି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ପ୍ରଜାଙ୍କ ନାଥ ଅଛନ୍ତି ।

କୁଶୋଚ୍ଚଯା ଵାଲଖିଲ୍ଯାଃ ସମ୍ଭୂତାଃ ପରମର୍ଷଯଃ। ମନୋଜଵାଃ ସର୍ଵଗତାଃ ସାର୍ଵଭୌମାଶ୍ଚ ତେଽଭଵନ୍ ।। ୪.

କୁଶ ଘାସର ଶିରା ଠାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ବାଲଖିଲ୍ୟ ମହାର୍ଷିମାନେ ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ । ସେମାନେ ମନୋବେଗୀ, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଏବଂ ପୃଥିବୀର ଶାସକ ।

ଜାତା ଭସ୍ମଵ୍ଯପୋହିନ୍ଯାଂ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଗଣସମ୍ମତାଃ। ଵୈଖାନସା ମୁନିଗଣାସ୍ତପଃଶ୍ରୁତପରାଯଣାଃ ।। ୪.

ଭସ୍ମ ଯାହା ଅପବିତ୍ରତା ଦୂର କରେ, ସେଠାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ବୈଖାନସ ମୁନିମାନେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମାନିତ । ସେମାନେ ତପସ୍ୟା ଓ ଶ୍ରୁତିରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ।

ସ୍ରୋତୋଭ୍ଯସ୍ତସ୍ଯ ଚୋତ୍ପନ୍ନାଵଶ୍ଵିନୌ ରୂପସମ୍ମିତୌ। ଵିଦୁର୍ଜନ୍ମାକ୍ଷରଜସୋ ଵିମଲା ନେତ୍ରସମ୍ଭଵାଃ ୪.

ତାଙ୍କର ଧାରାଠାରୁ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଜନ୍ମିଥିଲେ, ସେମାନେ ଦେହରେ ସମାନ, ଜନ୍ମ ନିର୍ମଳ ଓ ଦୌଷ୍ୟ ହୀନ, ଚକ୍ଷୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ।

ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଃ ପ୍ରଜାନାଂ ପତଯଃ ସ୍ରୋତୋଭ୍ଯସ୍ତସ୍ଯ ଜଜ୍ଞିରେ। ଋଷଯୋ ରୋମକୂପେଭ୍ଯସ୍ତଥା ସ୍ଵେଦମଲୋଦ୍ଭଵାଃ ।। ୪.

ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ପ୍ରଥମ ନାଥମାନେ ତାଙ୍କର ଧାରାଠାରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ । ଋଷିମାନେ ଚୁଲିର ମୂଳରୁ, ଅନ୍ୟମାନେ ଘମର ମଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ।

ଦାରୁଣା ହି ରୁତେ ମାସା ନିର୍ଯାସାଃ ପକ୍ଷସନ୍ଧଯଃ। ଵତ୍ସରା ଯେ ତ୍ଵହୋରାତ୍ରାଃ ପିତ୍ରଂ ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚ ଦାରୁଣମ୍ ।। ୪.

ମାସମାନେ ଖରାପ, ପକ୍ଷ ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କ ଯୋଗସ୍ଥଳ । ବର୍ଷ, ଦିନ ଓ ରାତି, ପିତା ହେଉଛନ୍ତି ଖରାପ ଆଲୋକ ।

ରୌଦ୍ରଂ ଲୋହିତମିତ୍ଯାହୁର୍ଲୋହିତଂ କନକଂ ସ୍ମୃତମ୍। ତନ୍ମୈତ୍ରମିତି ଵିଜ୍ଞେଯଂ ଧୂମଶ୍ଚ ପଶଵଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୪.

ଯାହା ରୌଦ୍ର, ତାହାକୁ ଲାଲ୍ ଭାବି ଡାକାଯାଏ; ଲାଲ୍ ହେଉଛି ସୁନା । ଏହିକୁ ମିତ୍ର ଭାବିବା ଉଚିତ; ଧୂଆଁକୁ ପଶୁମାନେ ଭାବି ଗଣାଯାଏ ।

ଯେଽର୍ଚ୍ଚିଷସ୍ତସ୍ଯ ତେ ରୁଦ୍ରାସ୍ତଥାଦିତ୍ଯାଃ ସମୁଦ୍ଭଵାଃ। ଅଙ୍ଗାରେଭ୍ଯଃ ସମୁତ୍ପନ୍ନା ଜ୍ଯୋତିଷୋ ଦିଵ୍ଯମାନୁଷାଃ ।। ୪.

ତାଙ୍କର ଅଗ୍ନିଶିଖାମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ରୁଦ୍ରମାନେ, ଏଭଳି ଆଦିତ୍ୟମାନେ ଜନ୍ମିଥିଲେ । ଅଙ୍ଗାରରୁ ଦେବ ଓ ମାନବ ଆଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ।

ଆଦିମାନସ୍ଯ ଲୋକସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମସମୁଦ୍ଭଵଃ। ସର୍ଵକାମଦମିତ୍ଯାହୁସ୍ତତ୍ର କନ୍ଯାମୁଦାହରନ୍ ।। ୪.

ମନସ୍ତତ୍ତ୍ୱର ପ୍ରଥମ ଲୋକରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ । ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେଠାରେ ଏକ କନ୍ୟାଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ ।

ବ୍ରହ୍ମା ସୁରଗୁରୁସ୍ତତ୍ର ତ୍ରିଦଶୈଃ ସଂପ୍ରସୀଦତି। ଇମେ ଵୈ ଜନଯିଷ୍ଯନ୍ତି ପ୍ରଜାଃ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରଜେଶ୍ଵରାଃ ।। ୪.

ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଗୁରୁ, ତିରିଶି ତିନି ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରସନ୍ନ । ଏହି ପ୍ରଜାନାଥମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିବେ ।

ସ୍ଵେ ପ୍ରଜାନାଂ ପତଯଃ ସର୍ଵେ ଚାପି ତପସ୍ଵିନଃ। ତତ୍ପ୍ରସାଦାଦିମାଁଲ୍ଲୋକାନ୍ଧାରଯେଯୁରିମାଃ କ୍ରିଯାଃ ।। ୪.

ସେମାନଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାନାଥ ଓ ତପସ୍ୱୀମାନେ ଏହି ଲୋକ ଓ କ୍ରିୟାମାନେ ଆରମ୍ଭରୁ ଧାରଣ କରିଥିଲେ ।