ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ସାମଵେଦଶ୍ଚ ଵୃତ୍ତାଢ୍ଯଃ ସର୍ଵଗେଯପୁରଃସରଃ। ଵିଶ୍ଵାଵସ୍ଵାଦିଭିଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଗନ୍ଧର୍ଵୈଃ ସମ୍ଭୃତୋଽଭଵତ୍ ।। ୪.

ସାମବେଦ ଛନ୍ଦରେ ଧନ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଗୀତର ଆଗ୍ରଣୀ, ବିଶ୍ୱାବସୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସହିତ ସେଠାରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଥିଲେ।

ବ୍ରହ୍ମ ଵେଦସ୍ତଥା ଘୋରୈଃ କୃତ୍ଯାଵିଧିଭିରନ୍ଵିତଃ। ପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗିରସଯୋଗୈଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଶରୀରଶିରୋଽଭଵତ୍ ।। ୪.

ବ୍ରହ୍ମ ବେଦ ଭୟଙ୍କର କ୍ରିୟା ନିୟମ ଓ ଅଂଗିରସ ପ୍ରଥା ସହିତ, ଦୁଇ ଦେହ ଓ ଦୁଇ ମୁଣ୍ଡରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା।

ଲକ୍ଷଣାନି ସ୍ଵରାଃ ସ୍ତୋଭା ନିରୁକ୍ତସ୍ଵରଭକ୍ତଯଃ। ଆଶ୍ରଯସ୍ତୁ ଵଷଟ୍‌କାରୋ ନିଗ୍ରହପ୍ରଗ୍ରହାଵପି ।। ୪.

ଲକ୍ଷଣ, ସ୍ୱର, ସ୍ତୋଭ ଶବ୍ଦ, ନିରୁକ୍ତ ଓ ସ୍ୱର ଭାଗ, ବଷଟ୍କାର ଆଧାର ଭାବେ, ନିଗ୍ରହ ଓ ପ୍ରଗ୍ରହ ନିୟମ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।

ଦୀପ୍ତା ଦୀପ୍ତିରିଲାଦେଵୀ ଦିଶଃ ପ୍ରଦିଶଗୀଶ୍ଵରାଃ । ଦେଵକନ୍ଯାଶ୍ଚ ପତ୍ନ୍ଯଶ୍ଚ ତଥା ମାତର ଏଵ ଚ ।। ୪.

ଦୀପ୍ତିମାନ ଇଳା ଦେବୀ, ଦିଗ୍ବଳୀ ଓ ସେମାନଙ୍କର ନାୟକ, ଦେବକନ୍ୟାମାନେ, ପତ୍ନୀମାନେ ଏବଂ ମାତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।

ଆଯୁଃ ସର୍ଵତ ଏଵୈତେ ଦେଵସ୍ଯ ଯଜତୋ ମୁଖେ। ମୂର୍ତ୍ତିମନ୍ତଃ ସ୍ଵରୂପାଖ୍ଯା ଵରୁଣସ୍ଯ ଵପୁର୍ଭୃତଃ ।। ୪.

ଏହି ସମସ୍ତେ, ନିଜ ନାମରେ ପରିଚିତ ଓ ମୂର୍ତ୍ତିଧାରୀ, ବାରୁଣ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଦେବତାଙ୍କର ମୁଖରେ ଆୟୁଷ୍ୟ ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ ଥିଲେ।

ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵସ୍ତୁ ତା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରେତଃ ସମପତଦ୍ଭୁଵି। ବ୍ରହ୍ମର୍ଷେର୍ଭାଵଭୂତସ୍ଯ ଵିଧାନାଚ୍ଚ ନ ସଂଶଯଃ ।। ୪.

ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପରେ, ତାଙ୍କର ଶୁକ୍ର ଭୂମିରେ ପଡିଲା, କାରଣ ସେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଙ୍କ ତୃଷ୍ଣାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ; ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

କୃତ୍ଵା ଜୁହାଵ ସ୍ରୁଗ୍ଭ୍ଯାଞ୍ଚ ସ୍ରୁଵେଣ ପରିଗୃହ୍ଯ ଚ। ଆଜ୍ଯଵଜ୍ଜୁହୁଵାଞ୍ଜକ୍ରେ ମନ୍ତ୍ରଵଚ୍ଚ ପିତାମହଃ ।। ୪.

ତାପରେ ସେ ଏହାକୁ ଏକ ଚମଚ ଓ ଚମଚିରେ ନେଇ, ଘିଅ ପରି ଆହୁତି ଦେଲେ, ଓ ପିତାମହ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଯଜ୍ଞ କଲେ।

ତତଃ ସ ଜନଯାମାସ ଭୂତଗ୍ରାମଂ ପ୍ରଜାପତିଃ। ତସ୍ଯାର୍ଵାକ୍ ତେଜସସ୍ତସ୍ଯ ଯଜ୍ଞେ ଲୋକେଷୁ ତୈଜସମ୍। ତମସାଭାଵଵ୍ଯାପ୍ଯତ୍ଵଂ ତଥା ସତ୍ତ୍ଵଂ ତଥା ରଜଃ ।। ୪.

ତାପରେ ପ୍ରଜାପତି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ତାଙ୍କର ତେଜରୁ, ସେହି ଯଜ୍ଞରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଅଗ୍ନି ତତ୍ତ୍ୱ ଉପଜିଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହିତ ଅନ୍ଧକାରର ବ୍ୟାପ୍ତି, ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ଓ ରଜ ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲା।

ସଗୁଣାତ୍ତେଜସୋ ନିତ୍ଯମାକାଶେ ତମସି ସ୍ଥିତମ୍। ତମସସ୍ତେଜସତ୍ଵାଚ୍ଚ ସର୍ଵଭୂତାନି ଜଜ୍ଞିରେ ।। ୪.

ସେହି ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ତେଜଅକାଶ ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ସଦା ବ୍ୟାପିଥିଲା; ଅନ୍ଧକାରର ତେଜସ୍ୱୀ ଭାବରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

ଯଦା ତସ୍ମିନ୍ନଜାଯନ୍ତ କାଲେ ପୁତ୍ରାସ୍ତୁ କର୍ମଜାଃ। ଆଜ୍ଯସ୍ଥାଲ୍ଯାମୁପାଦାଯ ସ୍ଵଶୁକ୍ରଂ ହୁତଵାଂଶ୍ଚ ହ ।। ୪.

ସେ ସମୟରେ କର୍ମଫଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପୁଅମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେ ନିଜ ଶୁକ୍ରକୁ ଘିଅର ପାତ୍ରରେ ରଖି ଆହୁତି ଦେଲେ।

ଶୁକ୍ରେ ହୁତେଽଥ ତସ୍ମିଂସ୍ତୁ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତା ମହର୍ଷଯଃ। ଜ୍ଵଲନ୍ତୋ ଵପୁଷା ଯୁକ୍ତାଃ ସପ୍ତ ଵୈ ପ୍ରସଵୈର୍ଗୁଣୈଃ ।। ୪.

ଏଭଳି ଶୁକ୍ର ଆହୁତି ଦେବା ପରେ, ମହାର୍ଷିମାନେ ପ୍ରକାଶମାନ ଦେହ ଓ ସପ୍ତ ପ୍ରକାର ସୃଷ୍ଟି ଗୁଣ ସହିତ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

ହୁତେ ଚାଗ୍ନୌ ସକୃଚ୍ଛୁକ୍ରେ ଜ୍ଵାଲାଯା ନିଃସୃତଃ କଵିଃ। ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭସ୍ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜ୍ଵାଲାଂ ଭିତ୍ତ୍ଵା ଵିନିଃସୃତମ୍। ଭୃଗୁସ୍ତ୍ଵମିତି ହୋଵାଚ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାତ୍ସ ଵୈ ଭୃଗୁଃ ।। ୪.

ଅଗ୍ନିରେ ଶୁକ୍ର ଆହୁତି ଦେବା ସମୟରେ, ଜ୍ୱାଳାରୁ କବି ଉପଜିଲେ; ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ତାଙ୍କୁ ଜ୍ୱାଳା ଭିତରୁ ବାହାରୁଥିବା ଦେଖି, 'ତୁମେ ଭୃଗୁ' ବୋଲି କହିଲେ; ଏହିପରି ତାଙ୍କୁ ଭୃଗୁ ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାଉଛି।

ମହାଦେଵସ୍ତଥୋଦ୍ଭୂତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣମବ୍ରଵୀତ୍। ମମୈଷ ପୁତ୍ରକାମସ୍ଯ ଦୀକ୍ଷିତସ୍ଯ ତ୍ଵଯଂ ପ୍ରଭୋ। ଵିଜଜ୍ଞେଽଥ ଭୃଗୁର୍ଦ୍ଦେଵୋ ମମ ପୁତ୍ରୋ ଭଵତ୍ଵଯମ୍ ।। ୪.

ମହାଦେବ ଏଭଳି ପ୍ରକଟ ହେଉଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦେଖି କହିଲେ, 'ମୋର ପୁଅ ପ୍ରାପ୍ତି ଇଚ୍ଛା ଓ ଦୀକ୍ଷାରୁ ଏହି ଭୃଗୁ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମିଛି; ଏହି ଭୃଗୁ ମୋର ପୁଅ ହେଉ।'

ତଥୋତି ସମନୁଜ୍ଞାତୋ ମହାଦେଵଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵା। ପୁତ୍ରତ୍ଵେ କଲ୍ପଯାମାସ ମହାଦେଵସ୍ତଥା ଭୃଗୁମ୍। ଵାରୁଣା ଭୃଗଵସ୍ତସ୍ମାତ୍ତଦପତ୍ଯଞ୍ଚ ସ ପ୍ରଭୁଃ ।। ୪.

ସ୍ୱୟମ୍ଭୂଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ, ମହାଦେବ ଭୃଗୁଙ୍କୁ ନିଜ ପୁଅ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଓ ବରୁଣରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବାରୁ, ଭୃଗୁଙ୍କୁ ବରୁଣର ପୁଅ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

ଦ୍ଵିତୀଯନ୍ତୁ ତତଃ ଶୁକ୍ରମଙ୍ଗାରେଷ୍ଵପତତ୍ପ୍ରଭୁଃ। ଅଙ୍ଗାରେଷ୍ଵଙ୍ଗିରୋଽଙ୍ଗାନି ସଂହିତାନି ତତୋଽଙ୍ଗିରାଃ ।। ୪.

ତାପରେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଶୁକ୍ର ଅଙ୍ଗାର ଉପରେ ପଡିଲା; ଅଙ୍ଗାରରୁ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଏକାତ୍ମ ହେଲା, ଏହିପରି ଅଙ୍ଗିରାସ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ସମ୍ଭୂତିଂ ତସ୍ଯ ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵହ୍ନିର୍ବ୍ରହ୍ମାଣମବ୍ରଵୀତ୍। ରେତୋଧାସ୍ତୁଭ୍ଯମେଵାହଂ ଦ୍ଵିତୀଯୋଽଯଂ ମମାସ୍ତ୍ଵିତି ।। ୪.

ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ଦେଖି, ଅଗ୍ନି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଏହି ଶୁକ୍ର ଗ୍ରହଣ କରିଛି, ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟଟି ମୋର ହେଉ।'

ଏଵମସ୍ତ୍ଵିତି ସୋଽପ୍ଯୁକ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମଣା ସଦସସ୍ପତିଃ। ତସ୍ମାଦଙ୍ଗିରସଶ୍ଚାପି ଆଗ୍ନେଯା ଇତି ନଃ ଶ୍ରୁତମ୍ ।। ୪.

ବ୍ରହ୍ମା, ସଭାପତି, 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି କହିଲେ; ଏହିପରି ଅଙ୍ଗିରାସକୁ ଆମେ ଅଗ୍ନିର ପୁଅ ବୋଲି ଜାଣୁ।

ଷଟ୍‌କୃତ୍ଯସ୍ତୁ ପୁନଃ ଶୁକ୍ରେ ବ୍ରହ୍ମଣା ଲୋକକାରିଣା। ହୁତେ ସମଭଵଂସ୍ତତ୍ର ଷଡ୍ବ୍ରହ୍ମାଣ ଇତି ଶ୍ରୁତିଃ ।। ୪.

ପୁନି, ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଛଅଥର ଶୁକ୍ର ଆହୁତି ଦେଲେ; ସେଠାରେ ଛଅ ଜଣ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯେପରି ଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଏ।

ମରୀଚିଃ ପ୍ରଥମସ୍ତତ୍ର ମରୀଚିଭ୍ଯଃ ସମୁତ୍ଥିତଃ। କ୍ରତୌ ତସ୍ମିନ୍ ସୁତୋ ଜଜ୍ଞେ ଯତସ୍ତସ୍ମାତ୍ସ ଵୈ କ୍ରତୁଃ ।। ୪.

ସେଠାରେ ପ୍ରଥମେ ମରୀଚି ଉପଜିଲେ, ରଶ୍ମିମାନେଠାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ; ସେହି ଯଜ୍ଞରେ ତାଙ୍କର ପୁଅ ଜନ୍ମିଲେ, ଏହିପରି ସେ କ୍ରତୁ ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାନ୍ତି।

ଅହଂ ତୃତୀଯ ଇତ୍ଯର୍ଥସ୍ତସ୍ମାଦତ୍ରିଃ ସ କୀର୍ତ୍ତ୍ଯତେ। କେଶୈଶ୍ଚ ନିଶିତୈର୍ଭୂତଃ ପୁଲସ୍ତ୍ଯସ୍ତେନ ସ ସ୍ମୃତଃ ।। ୪.

'ମୁଁ ତୃତୀୟ' ଏହି ଅର୍ଥରୁ ତାଙ୍କୁ ଅତ୍ରି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତୀକ୍ଷ୍ଣ କେଶରୁ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଉପଜିଲେ, ଏହିପରି ସେ ସ୍ମୃତ।

କେଶୈର୍ଲମ୍ବୈଃ ସମୁଦ୍ଭୂତସ୍ତସ୍ମାତ୍ତୁ ପୁଲହଃ ସ୍ମୃତଃ । ଵସୁମଧ୍ଯାତ୍ସମୁତ୍ପନ୍ନୋ ଵସୁମାନ୍ ଵସୁଧାଶ୍ରଯଃ ।। ୪.

ଦୀର୍ଘ କେଶରୁ ପୁଲହ ଉପଜିଲେ, ଏହିପରି ସେ ସ୍ମୃତ; ଭୂମି ଉପରେ ବସୁଥିବା ବସୁମାନ ବସୁମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ଉପଜିଲେ।

ଵସିଷ୍ଠ ଇତି ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୈଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଵ୍ରହ୍ମଵାଦିଭିଃ । ଇତ୍ଯେତେ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପୁତ୍ରା ମାନସାଃ ଷଣ୍ମହର୍ଷଯଃ ।। ୪.

ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଓ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ବସିଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହନ୍ତି; ଏହି ଛଅ ଜଣ ମହାର୍ଷି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନସ ପୁଅ।

ଲୋକସ୍ଯ ସନ୍ତାନକରାସ୍ତୈରିମା ଵର୍ଦ୍ଧିତାଃ ପ୍ରଜାଃ। ପ୍ରଜାପତଯ ଇତ୍ଯେଵଂ ପଠ୍ଯନ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତାଃ ।। ୪.

ଏମାନେ ଲୋକର ସନ୍ତାନକର୍ତ୍ତା, ଏମାନେ ଏହି ପ୍ରଜାମାନେକୁ ବଢ଼ାଇଲେ; ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ପ୍ରଜାପତି ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାନ୍ତି।

ଅପରେ ପିତରୋ ନାମ ଏତୈରେଵ ମହର୍ଷିଭିଃ। ଉତ୍ପାଦିତା ଋଷିଗଣାଃ ସପ୍ତ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତାଃ ।। ୪.

ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ ପିତୃମାନେ, ଏହି ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ । ସେହି ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।

ମାରୀଚା ଭାର୍ଗଵାଶ୍ଚୈଵ ତଥୈଵାଙ୍ଗିରସୋଽପରେ। ପୌଲସ୍ତ୍ଯାଃ ପୌଲହାଶ୍ଚୈଵ ଵାସିଷ୍ଠାଶ୍ଚୈଵ ଵିଶ୍ରୁତାଃ। ଆତ୍ରେଯାଶ୍ଚ ଗଣାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପିତୄଣାଂ ଲୋକଵିଶ୍ରୁତାଃ ।। ୪.

ମାରୀଚି, ଭୃଗୁ, ଏବଂ ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କ ବଂଶ, ପୌଲସ୍ତ୍ୟ, ପୌଲହ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବାସିଷ୍ଠ, ଏବଂ ଆତ୍ରେୟ ଗୋଷ୍ଠୀମାନେ—ଏହି ସମସ୍ତେ ପିତୃମାନେ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।

ଏତେ ସମାସତସ୍ତାତ ପୁରୈଵ ତୁ ଗୁଣାସ୍ତ୍ରଯଃ। ଅପୂର୍ଵଶ୍ଚ ପ୍ରକାଶାଶ୍ଚ ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମନ୍ତଶ୍ଚ ଵିଶ୍ରୁତାଃ ।। ୪.

ଏହିମାନେ, ହେ ପ୍ରିୟ, ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ତିନିଟି ଗୁଣ ଧାରଣ କରିଥିଲେ—ଅପୂର୍ବ, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଏବଂ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ।

ତେଷାଂ ରାଜା ଯମୋ ଦେଵୋ ଯମୈର୍ଵିହିତକଲ୍ମଷାଃ। ଅପରେ ପ୍ରଜାନାଂ ପତଯସ୍ତାଞ୍ଛୃଣୁଧ୍ଵମତନ୍ଦ୍ରିତାଃ ।। ୪.

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯମ ଦେବତା ରାଜା । ଯେଉଁମାନେ ଦୋଷୀ, ସେମାନେ ଯମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ । ଅନ୍ୟମାନେ ପ୍ରଜାଙ୍କ ନାଥ । ତୁମେ ସେମାନଙ୍କ ନାମ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣ ।

କର୍ଦ୍ଦମଃ କଶ୍ଯପଃ ଶେଷୋ ଵିକ୍ରାନ୍ତଃ ସୁଶ୍ରୁଵାସ୍ତଥା। ବହୁପୁତ୍ରଃ କୁମାରଶ୍ଚ ଵିଵସ୍ଵାନ୍ ସ ଶୁଚିଶ୍ରଵାଃ ।। ୪.

କର୍ଦ୍ଦମ, କଶ୍ୟପ, ଶେଷ, ବିକ୍ରାନ୍ତ, ସୁଶ୍ରୁବା, ବହୁପୁତ୍ର, କୁମାର, ବିବସ୍ୱାନ୍ ଏବଂ ଶୁଚିଶ୍ରବା—ଏହିମାନେ ନାମିତ ।

ପ୍ରଚେତସୋଽରିଷ୍ଟନେମିର୍ବହୁଲସ୍ଵ ପ୍ରଜାପତିଃ। ଇତ୍ଯେଵମାଦଯୋଽନ୍ଯେଽପି ବହଵଶ୍ଚ ପ୍ରଜେଶ୍ଵରାଃ ।। ୪.

ପ୍ରଚେତାସ, ଅରିଷ୍ଟନେମି, ବହୁଳସ୍ୱ, ପ୍ରଜାପତି—ଏମିତି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ପ୍ରଜାଙ୍କ ନାଥ ଅଛନ୍ତି ।