ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

କଥଂ ସପ୍ତର୍ଷଯଃ ସିଦ୍ଧା ଯେ ଵୈ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେଽନ୍ତରେ। ମନ୍ଵନ୍ତରଂ ସମାସାଦ୍ଯ ପୁନର୍ଵୈଵସ୍ଵତଂ କିଲ ।। ୪.

ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଯେଉଁ ସପ୍ତ ସିଦ୍ଧ ଋଷି ଥିଲେ, ସେମାନେ କିପରି ପୁଣି ଭାଇବସ୍ବତ ମନ୍ବନ୍ତରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ?

ଭଵାଭିଶାପାତ୍ସଂଵିଦ୍ଧା ହ୍ଯପ୍ରାପ୍ତାସ୍ତେ ତଦା ତପଃ। ଉପପନ୍ନା ଜନେ ଲୋକେ ସକୃଦାଗାମିନସ୍ତୁ ତେ ।। ୪.

ଭବଙ୍କ ଶାପରେ ସେମାନେ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ସେତେବେଳେ ତପସ୍ୟା ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଏକଥର ଆସିବା ଲୋକରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ଊଚୁଃ ସର୍ଵେ ତତୋଽନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଜନଲୋକେ ମହର୍ଷଯଃ। ଊଚୁରେଵ ମହାଭାଗା ଵାରୁଣେ ଵିତତେ କ୍ରତୌ ।। ୪.

ତାପରେ ସମସ୍ତ ମହାର୍ଷିମାନେ ଏହି ଲୋକରେ ପରସ୍ପରେ କଥା ହେଲେ; ଏହିପରି ମହାଭାଗ୍ୟବାନମାନେ ବାରୁଣୀୟ ଯଜ୍ଞରେ ମଧ୍ୟ କଥା ହେଲେ।

ସର୍ଵେ ଵଯଂ ପ୍ରସୂଯାମଶ୍ଚାକ୍ଷୁଷସ୍ଯାନ୍ତରେ ମନୋଃ। ପିତାମହାତ୍ମଜାଃ ସର୍ଵେ ତତଃ ଶ୍ରେଯୋ ଭଵିଷ୍ଯତି ।। ୪.

ଆମେ ସମସ୍ତେ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ପିତାମହଙ୍କର ପୁତ୍ର ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେବୁ; ଏହାରୁ ଅଧିକ ମଙ୍ଗଳ ହେବ।

ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେଽନ୍ତରେ ଶପ୍ତାଃ ସପ୍ତାର୍ଥଂ ତେ ଭଵେନ ତୁ। ଜଜ୍ଞିରେ ଵୈ ପୁନସ୍ତେ ହ ଜନଲୋକାଦ୍ଦିଵଂ ଗତା ।। ୪.

ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସେମାନେ ଭବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସପ୍ତ ଲୋକର ହିତ ପାଇଁ ଶାପିତ ହେଲେ; ପରେ ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଇ ଲୋକରୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ।

ଦେଵସ୍ଯ ମହତୋ ଯଜ୍ଞେ ଵାରୁଣୀଂ ବିଭ୍ରତସ୍ତନୁମ୍। ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଜୁହ୍ଵତଃ ଶୁକ୍ରମଗ୍ନୌ ପୂର୍ଵଂ ପ୍ରଜେପ୍ସଯା। ଋଷଯୋ ଜଜ୍ଞିରେ ପୂର୍ଵଂ ଦ୍ଵିତୀଯମିତି ନଃ ଶ୍ରୁତମ୍ ।। ୪.

ମହାଦେବଙ୍କ ମହାଯଜ୍ଞରେ, ସେ ବାରୁଣୀ ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିବାବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମା ସନ୍ତାନ ଆଶାରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଶୁଦ୍ଧ ତତ୍ତ୍ୱ ଅର୍ପଣ କଲେ; ଏହିପରି ଋଷିମାନେ ପ୍ରଥମେ ଜନ୍ମ ନେଲେ—ଏହିକୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ।

ଭୃଗୁରଙ୍ଗିରା ମରୀଚିଃ ପୁଲସ୍ତ୍ଯଃ ପୁଲହଃ କ୍ରତୁଃ। ଅତ୍ରିଶ୍ଚୈଵ ଵସିଷ୍ଠଶ୍ଚ ଅଷ୍ଟୌ ତେ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତାଃ ।। ୪.

ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ମରୀଚି, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ଅତ୍ରି ଏବଂ ବସିଷ୍ଠ—ଏହି ଆଠଜଣ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁତ୍ର।

ତଥାସ୍ଯ ଵିତତେ ଯଜ୍ଞେ ଦେଵାଃ ସର୍ଵେ ସମାଗତାଃ। ଯଜ୍ଞାଙ୍ଗାନି ଚ ସର୍ଵାଣି ଵଷଟ୍କାରଶ୍ଚ ମୂର୍ତିମାନ୍ ।। ୪.

ଏପରି, ତାଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ ଯଜ୍ଞରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏକଠା ହେଲେ, ସହିତ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଅଂଶ ଓ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ବଷଟ୍କାର।

ମୂର୍ତ୍ତିମନ୍ତି ଚ ସାମାନି ଯଜୂଂଷି ଚ ସହସ୍ରଶଃ। ଋଗ୍ଵେଦ ଶ୍ଚାଭଵତ୍ତତ୍ର ପଦକ୍ରମଵିଭୂଷିତଃ ।। ୪.

ସେଠାରେ ହଜାର ହଜାର ସାମ ଓ ଯଜୁର୍ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ଏବଂ ଋଗ୍ବେଦ ପଦକ୍ରମ ଶୋଭାରେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହେଲା।

ଯଜୁର୍ଵେଦଶ୍ଚ ଵୃତ୍ତାଢ୍ଯ ଓଙ୍କାରଵଦନୋଜ୍ଜ୍ଵଲଃ। ସ୍ଥିତୋ ଯଜ୍ଞାର୍ଥସଂପୃକ୍ତସୂକ୍ତବ୍ରାହ୍ମଣମନ୍ତ୍ରଵାନ୍ ।। ୪.

ଯଜୁର୍ବେଦ ଛନ୍ଦରେ ଧନ୍ୟ, ଓଁକାର ଧ୍ୱନିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଯଜ୍ଞ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ସୂକ୍ତ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବସ୍ଥାନ କଲା।

ସାମଵେଦଶ୍ଚ ଵୃତ୍ତାଢ୍ଯଃ ସର୍ଵଗେଯପୁରଃସରଃ। ଵିଶ୍ଵାଵସ୍ଵାଦିଭିଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଗନ୍ଧର୍ଵୈଃ ସମ୍ଭୃତୋଽଭଵତ୍ ।। ୪.

ସାମବେଦ ଛନ୍ଦରେ ଧନ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଗୀତର ଆଗ୍ରଣୀ, ବିଶ୍ୱାବସୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସହିତ ସେଠାରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଥିଲେ।

ବ୍ରହ୍ମ ଵେଦସ୍ତଥା ଘୋରୈଃ କୃତ୍ଯାଵିଧିଭିରନ୍ଵିତଃ। ପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗିରସଯୋଗୈଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଶରୀରଶିରୋଽଭଵତ୍ ।। ୪.

ବ୍ରହ୍ମ ବେଦ ଭୟଙ୍କର କ୍ରିୟା ନିୟମ ଓ ଅଂଗିରସ ପ୍ରଥା ସହିତ, ଦୁଇ ଦେହ ଓ ଦୁଇ ମୁଣ୍ଡରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା।

ଲକ୍ଷଣାନି ସ୍ଵରାଃ ସ୍ତୋଭା ନିରୁକ୍ତସ୍ଵରଭକ୍ତଯଃ। ଆଶ୍ରଯସ୍ତୁ ଵଷଟ୍‌କାରୋ ନିଗ୍ରହପ୍ରଗ୍ରହାଵପି ।। ୪.

ଲକ୍ଷଣ, ସ୍ୱର, ସ୍ତୋଭ ଶବ୍ଦ, ନିରୁକ୍ତ ଓ ସ୍ୱର ଭାଗ, ବଷଟ୍କାର ଆଧାର ଭାବେ, ନିଗ୍ରହ ଓ ପ୍ରଗ୍ରହ ନିୟମ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।

ଦୀପ୍ତା ଦୀପ୍ତିରିଲାଦେଵୀ ଦିଶଃ ପ୍ରଦିଶଗୀଶ୍ଵରାଃ । ଦେଵକନ୍ଯାଶ୍ଚ ପତ୍ନ୍ଯଶ୍ଚ ତଥା ମାତର ଏଵ ଚ ।। ୪.

ଦୀପ୍ତିମାନ ଇଳା ଦେବୀ, ଦିଗ୍ବଳୀ ଓ ସେମାନଙ୍କର ନାୟକ, ଦେବକନ୍ୟାମାନେ, ପତ୍ନୀମାନେ ଏବଂ ମାତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।

ଆଯୁଃ ସର୍ଵତ ଏଵୈତେ ଦେଵସ୍ଯ ଯଜତୋ ମୁଖେ। ମୂର୍ତ୍ତିମନ୍ତଃ ସ୍ଵରୂପାଖ୍ଯା ଵରୁଣସ୍ଯ ଵପୁର୍ଭୃତଃ ।। ୪.

ଏହି ସମସ୍ତେ, ନିଜ ନାମରେ ପରିଚିତ ଓ ମୂର୍ତ୍ତିଧାରୀ, ବାରୁଣ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଦେବତାଙ୍କର ମୁଖରେ ଆୟୁଷ୍ୟ ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ ଥିଲେ।

ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵସ୍ତୁ ତା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରେତଃ ସମପତଦ୍ଭୁଵି। ବ୍ରହ୍ମର୍ଷେର୍ଭାଵଭୂତସ୍ଯ ଵିଧାନାଚ୍ଚ ନ ସଂଶଯଃ ।। ୪.

ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପରେ, ତାଙ୍କର ଶୁକ୍ର ଭୂମିରେ ପଡିଲା, କାରଣ ସେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଙ୍କ ତୃଷ୍ଣାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ; ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

କୃତ୍ଵା ଜୁହାଵ ସ୍ରୁଗ୍ଭ୍ଯାଞ୍ଚ ସ୍ରୁଵେଣ ପରିଗୃହ୍ଯ ଚ। ଆଜ୍ଯଵଜ୍ଜୁହୁଵାଞ୍ଜକ୍ରେ ମନ୍ତ୍ରଵଚ୍ଚ ପିତାମହଃ ।। ୪.

ତାପରେ ସେ ଏହାକୁ ଏକ ଚମଚ ଓ ଚମଚିରେ ନେଇ, ଘିଅ ପରି ଆହୁତି ଦେଲେ, ଓ ପିତାମହ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଯଜ୍ଞ କଲେ।

ତତଃ ସ ଜନଯାମାସ ଭୂତଗ୍ରାମଂ ପ୍ରଜାପତିଃ। ତସ୍ଯାର୍ଵାକ୍ ତେଜସସ୍ତସ୍ଯ ଯଜ୍ଞେ ଲୋକେଷୁ ତୈଜସମ୍। ତମସାଭାଵଵ୍ଯାପ୍ଯତ୍ଵଂ ତଥା ସତ୍ତ୍ଵଂ ତଥା ରଜଃ ।। ୪.

ତାପରେ ପ୍ରଜାପତି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ତାଙ୍କର ତେଜରୁ, ସେହି ଯଜ୍ଞରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଅଗ୍ନି ତତ୍ତ୍ୱ ଉପଜିଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହିତ ଅନ୍ଧକାରର ବ୍ୟାପ୍ତି, ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ଓ ରଜ ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲା।

ସଗୁଣାତ୍ତେଜସୋ ନିତ୍ଯମାକାଶେ ତମସି ସ୍ଥିତମ୍। ତମସସ୍ତେଜସତ୍ଵାଚ୍ଚ ସର୍ଵଭୂତାନି ଜଜ୍ଞିରେ ।। ୪.

ସେହି ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ତେଜଅକାଶ ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ସଦା ବ୍ୟାପିଥିଲା; ଅନ୍ଧକାରର ତେଜସ୍ୱୀ ଭାବରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

ଯଦା ତସ୍ମିନ୍ନଜାଯନ୍ତ କାଲେ ପୁତ୍ରାସ୍ତୁ କର୍ମଜାଃ। ଆଜ୍ଯସ୍ଥାଲ୍ଯାମୁପାଦାଯ ସ୍ଵଶୁକ୍ରଂ ହୁତଵାଂଶ୍ଚ ହ ।। ୪.

ସେ ସମୟରେ କର୍ମଫଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପୁଅମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେ ନିଜ ଶୁକ୍ରକୁ ଘିଅର ପାତ୍ରରେ ରଖି ଆହୁତି ଦେଲେ।

ଶୁକ୍ରେ ହୁତେଽଥ ତସ୍ମିଂସ୍ତୁ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତା ମହର୍ଷଯଃ। ଜ୍ଵଲନ୍ତୋ ଵପୁଷା ଯୁକ୍ତାଃ ସପ୍ତ ଵୈ ପ୍ରସଵୈର୍ଗୁଣୈଃ ।। ୪.

ଏଭଳି ଶୁକ୍ର ଆହୁତି ଦେବା ପରେ, ମହାର୍ଷିମାନେ ପ୍ରକାଶମାନ ଦେହ ଓ ସପ୍ତ ପ୍ରକାର ସୃଷ୍ଟି ଗୁଣ ସହିତ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

ହୁତେ ଚାଗ୍ନୌ ସକୃଚ୍ଛୁକ୍ରେ ଜ୍ଵାଲାଯା ନିଃସୃତଃ କଵିଃ। ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭସ୍ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜ୍ଵାଲାଂ ଭିତ୍ତ୍ଵା ଵିନିଃସୃତମ୍। ଭୃଗୁସ୍ତ୍ଵମିତି ହୋଵାଚ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାତ୍ସ ଵୈ ଭୃଗୁଃ ।। ୪.

ଅଗ୍ନିରେ ଶୁକ୍ର ଆହୁତି ଦେବା ସମୟରେ, ଜ୍ୱାଳାରୁ କବି ଉପଜିଲେ; ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ତାଙ୍କୁ ଜ୍ୱାଳା ଭିତରୁ ବାହାରୁଥିବା ଦେଖି, 'ତୁମେ ଭୃଗୁ' ବୋଲି କହିଲେ; ଏହିପରି ତାଙ୍କୁ ଭୃଗୁ ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାଉଛି।

ମହାଦେଵସ୍ତଥୋଦ୍ଭୂତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣମବ୍ରଵୀତ୍। ମମୈଷ ପୁତ୍ରକାମସ୍ଯ ଦୀକ୍ଷିତସ୍ଯ ତ୍ଵଯଂ ପ୍ରଭୋ। ଵିଜଜ୍ଞେଽଥ ଭୃଗୁର୍ଦ୍ଦେଵୋ ମମ ପୁତ୍ରୋ ଭଵତ୍ଵଯମ୍ ।। ୪.

ମହାଦେବ ଏଭଳି ପ୍ରକଟ ହେଉଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦେଖି କହିଲେ, 'ମୋର ପୁଅ ପ୍ରାପ୍ତି ଇଚ୍ଛା ଓ ଦୀକ୍ଷାରୁ ଏହି ଭୃଗୁ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମିଛି; ଏହି ଭୃଗୁ ମୋର ପୁଅ ହେଉ।'

ତଥୋତି ସମନୁଜ୍ଞାତୋ ମହାଦେଵଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵା। ପୁତ୍ରତ୍ଵେ କଲ୍ପଯାମାସ ମହାଦେଵସ୍ତଥା ଭୃଗୁମ୍। ଵାରୁଣା ଭୃଗଵସ୍ତସ୍ମାତ୍ତଦପତ୍ଯଞ୍ଚ ସ ପ୍ରଭୁଃ ।। ୪.

ସ୍ୱୟମ୍ଭୂଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ, ମହାଦେବ ଭୃଗୁଙ୍କୁ ନିଜ ପୁଅ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଓ ବରୁଣରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବାରୁ, ଭୃଗୁଙ୍କୁ ବରୁଣର ପୁଅ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

ଦ୍ଵିତୀଯନ୍ତୁ ତତଃ ଶୁକ୍ରମଙ୍ଗାରେଷ୍ଵପତତ୍ପ୍ରଭୁଃ। ଅଙ୍ଗାରେଷ୍ଵଙ୍ଗିରୋଽଙ୍ଗାନି ସଂହିତାନି ତତୋଽଙ୍ଗିରାଃ ।। ୪.

ତାପରେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଶୁକ୍ର ଅଙ୍ଗାର ଉପରେ ପଡିଲା; ଅଙ୍ଗାରରୁ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଏକାତ୍ମ ହେଲା, ଏହିପରି ଅଙ୍ଗିରାସ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ସମ୍ଭୂତିଂ ତସ୍ଯ ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵହ୍ନିର୍ବ୍ରହ୍ମାଣମବ୍ରଵୀତ୍। ରେତୋଧାସ୍ତୁଭ୍ଯମେଵାହଂ ଦ୍ଵିତୀଯୋଽଯଂ ମମାସ୍ତ୍ଵିତି ।। ୪.

ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ଦେଖି, ଅଗ୍ନି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଏହି ଶୁକ୍ର ଗ୍ରହଣ କରିଛି, ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟଟି ମୋର ହେଉ।'

ଏଵମସ୍ତ୍ଵିତି ସୋଽପ୍ଯୁକ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମଣା ସଦସସ୍ପତିଃ। ତସ୍ମାଦଙ୍ଗିରସଶ୍ଚାପି ଆଗ୍ନେଯା ଇତି ନଃ ଶ୍ରୁତମ୍ ।। ୪.

ବ୍ରହ୍ମା, ସଭାପତି, 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି କହିଲେ; ଏହିପରି ଅଙ୍ଗିରାସକୁ ଆମେ ଅଗ୍ନିର ପୁଅ ବୋଲି ଜାଣୁ।

ଷଟ୍‌କୃତ୍ଯସ୍ତୁ ପୁନଃ ଶୁକ୍ରେ ବ୍ରହ୍ମଣା ଲୋକକାରିଣା। ହୁତେ ସମଭଵଂସ୍ତତ୍ର ଷଡ୍ବ୍ରହ୍ମାଣ ଇତି ଶ୍ରୁତିଃ ।। ୪.

ପୁନି, ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଛଅଥର ଶୁକ୍ର ଆହୁତି ଦେଲେ; ସେଠାରେ ଛଅ ଜଣ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯେପରି ଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଏ।

ମରୀଚିଃ ପ୍ରଥମସ୍ତତ୍ର ମରୀଚିଭ୍ଯଃ ସମୁତ୍ଥିତଃ। କ୍ରତୌ ତସ୍ମିନ୍ ସୁତୋ ଜଜ୍ଞେ ଯତସ୍ତସ୍ମାତ୍ସ ଵୈ କ୍ରତୁଃ ।। ୪.

ସେଠାରେ ପ୍ରଥମେ ମରୀଚି ଉପଜିଲେ, ରଶ୍ମିମାନେଠାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ; ସେହି ଯଜ୍ଞରେ ତାଙ୍କର ପୁଅ ଜନ୍ମିଲେ, ଏହିପରି ସେ କ୍ରତୁ ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାନ୍ତି।