ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ପିତୃଗନ୍ଧର୍ଵଯକ୍ଷୈଶ୍ଚ ରକ୍ଷୋଭୂତଗଣୈସ୍ତଥା। ମାନୁଷୈଃ ପଶୁଭିଶ୍ଚୈଵ ପକ୍ଷିଭିଃ ସ୍ଥାଵରୈଃ ସହ ।। ୪.

ପିତୃ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଏବଂ ଭୂତମାନେ, ମାନବ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଏବଂ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସହ।

ମନ୍ଵାଦିକଂ ଭଵିଷ୍ଯାନ୍ତମାଖ୍ଯାନୈର୍ବହୁଵିସ୍ତରମ୍ । ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଵୈଵସ୍ଵତଂ ସର୍ଗଂ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ଵିଵସ୍ଵତେ ।। ୪.

ମନୁର ଆରମ୍ଭରୁ ଭବିଷ୍ୟତର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ବହୁ ବିସ୍ତୃତ କଥା ସହିତ, ମୁଁ ବୈବସ୍ବତଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ବିବସ୍ବତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି।

ଆଦ୍ଯେ ମନ୍ଵନ୍ତରେଽତୀତାଃ ସର୍ଗାଃ ପ୍ରାଵର୍ତ୍ତକାଶ୍ଚ ଯେ। ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେଽନ୍ତରେ ପୂର୍ଵଂ ସପ୍ତାସନ୍ ଯେ ମହର୍ଷଯଃ। ଚାକ୍ଷୁଷସ୍ଯାନ୍ତରେଽତୀତେ ପ୍ରାପ୍ତେ ଵୈଵସ୍ଵତେ ପୁନଃ ।। ୪.

ପ୍ରଥମ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ପୂର୍ବ ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ; ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମଧ୍ୟକାଳରେ ପୂର୍ବ ସପ୍ତ ମହାର୍ଷି; ଚକ୍ଷୁଷ ମଧ୍ୟକାଳ ଅତିତ ହେବା ପରେ, ପୁଣି ବୈବସ୍ବତ ଆସିଲେ।

ଦକ୍ଷସ୍ଯ ଚ ଋଷୀଣାଞ୍ଚ ଭୃଗ୍ଵାଦୀନାଂ ମହୌଜସାମ୍। ଶାପାନ୍ମହେଶ୍ଵରସ୍ଯାସୀତ୍ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାଵୋ ମହାତ୍ମନାମ୍ ।। ୪.

ଦକ୍ଷ ଏବଂ ଋଷିମାନେ, ଭୃଗୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ ଉପରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶାପ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ମହାତ୍ମାମାନେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

ଭୂଯଃ ସପ୍ତର୍ଷଯସ୍ତେ ଚ ଉତ୍ପନ୍ନାଃ ସପ୍ତ ମାନସାଃ। ପୁତ୍ରତ୍ଵେ କଲ୍ପିତାଶ୍ଚୈଵ ସ୍ଵଯମେଵ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵା ।। ୪.

ପୁଣି ସେହି ସପ୍ତ ଋଷି, ସପ୍ତ ମନସା ପୁଅ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ସ୍ୱୟଂ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ତାଙ୍କୁ ପୁଅ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ।

ପ୍ରଜାସନ୍ତାନକୃଦ୍ଭିସ୍ତୈରୁତ୍ପଦ୍ଯଦ୍ଭିର୍ମହାତ୍ମଭିଃ। ପୁନଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତିତଃ ସର୍ଗୋ ଯଥାପୂର୍ଵଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍ ।। ୪.

ସେମାନେ, ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ମହାତ୍ମାମାନେ, ଜନ୍ମ ନେଇ, ପୁଣି ପୂର୍ବବତ୍ କ୍ରମରେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

ତେଷାଂ ପ୍ରସୂତିଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵିଶୁଦ୍ଧଜ୍ଞାନକର୍ମଣାମ୍। ସମାସଵ୍ଯାସଯୋଗାଭ୍ଯାଂ ଯଥାଵଦନୁପୂର୍ଵଶଃ ।। ୪.

ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ପବିତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମର ସନ୍ତାନକୁ ସଂକ୍ଷେପ ଏବଂ ବିସ୍ତାରରେ, ଠିକ୍ କ୍ରମରେ କହିବି।

ଯେଷାମନ୍ଵଯସମ୍ଭୂତୈର୍ଲୋକୋଽଯଂ ସଚରାଚରଃ। ପୁନଃ ସ ପୂରିତଃ ସର୍ଗୋ ଗ୍ରହ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡିତଃ ।। ୪.

ଯେଉଁମାନଙ୍କର ବଂଶରୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ଆଉଥରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ସୃଷ୍ଟି ଗ୍ରହ ଓ ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହେଲା।

ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚସ୍ତସ୍ଯ ମୁନୀନାଂ ସଂଶଯୋଽଭଵତ୍ । ତତସ୍ତଂ ସଂଶଯାଵିଷ୍ଟାଃ ସୂତଂ ସଂଶଯନିଶ୍ଚଯେ। ସତ୍କୃତ୍ଯ ପରିପପ୍ରଚ୍ଛୁର୍ମୁନଯଃ ଶଂସିତଵ୍ରତାଃ ।। ୪.

ଏହି କଥା ଶୁଣି ସେଇ ଋଷିମାନେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ତାପରେ ସେମାନେ ସନ୍ଦେହରେ ଭରିଯାଇ, ସମ୍ମାନ ସହିତ ସୂତଙ୍କୁ ସନ୍ଦେହ ନିବୃତ୍ତି ପାଇଁ ପଚାରିଲେ।

କଥଂ ସପ୍ତର୍ଷଯଃ ପୂର୍ଵ୍ଵମୁତ୍ପନ୍ନାଃ ସପ୍ତ ମାନସାଃ। ପୁତ୍ରତ୍ଵେ କଲ୍ପିତାଶ୍ଚୈଵ ତନ୍ନୋ ନିଗଦ ସତ୍ତମ। ତତୋଽବ୍ରଵୀନ୍ମହାତେଜାଃ ସୂତ ପୌରାଣିକଃ ଶୁଭମ୍ ।। ୪.

ପୂର୍ବରୁ ସପ୍ତ ଋଷି ଓ ସପ୍ତ ମନସପୁତ୍ର କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ପୁତ୍ର ଭାବେ କିପରି ଗଣାଯାଇଛନ୍ତି? ଏହି କଥା ଆମକୁ କହନ୍ତୁ, ମହାନ। ତାପରେ ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ମହାତେଜସ୍ବୀ ସୂତ ଶୁଭ କଥା କହିଲେ।

କଥଂ ସପ୍ତର୍ଷଯଃ ସିଦ୍ଧା ଯେ ଵୈ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେଽନ୍ତରେ। ମନ୍ଵନ୍ତରଂ ସମାସାଦ୍ଯ ପୁନର୍ଵୈଵସ୍ଵତଂ କିଲ ।। ୪.

ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଯେଉଁ ସପ୍ତ ସିଦ୍ଧ ଋଷି ଥିଲେ, ସେମାନେ କିପରି ପୁଣି ଭାଇବସ୍ବତ ମନ୍ବନ୍ତରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ?

ଭଵାଭିଶାପାତ୍ସଂଵିଦ୍ଧା ହ୍ଯପ୍ରାପ୍ତାସ୍ତେ ତଦା ତପଃ। ଉପପନ୍ନା ଜନେ ଲୋକେ ସକୃଦାଗାମିନସ୍ତୁ ତେ ।। ୪.

ଭବଙ୍କ ଶାପରେ ସେମାନେ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ସେତେବେଳେ ତପସ୍ୟା ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଏକଥର ଆସିବା ଲୋକରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ଊଚୁଃ ସର୍ଵେ ତତୋଽନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଜନଲୋକେ ମହର୍ଷଯଃ। ଊଚୁରେଵ ମହାଭାଗା ଵାରୁଣେ ଵିତତେ କ୍ରତୌ ।। ୪.

ତାପରେ ସମସ୍ତ ମହାର୍ଷିମାନେ ଏହି ଲୋକରେ ପରସ୍ପରେ କଥା ହେଲେ; ଏହିପରି ମହାଭାଗ୍ୟବାନମାନେ ବାରୁଣୀୟ ଯଜ୍ଞରେ ମଧ୍ୟ କଥା ହେଲେ।

ସର୍ଵେ ଵଯଂ ପ୍ରସୂଯାମଶ୍ଚାକ୍ଷୁଷସ୍ଯାନ୍ତରେ ମନୋଃ। ପିତାମହାତ୍ମଜାଃ ସର୍ଵେ ତତଃ ଶ୍ରେଯୋ ଭଵିଷ୍ଯତି ।। ୪.

ଆମେ ସମସ୍ତେ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ପିତାମହଙ୍କର ପୁତ୍ର ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେବୁ; ଏହାରୁ ଅଧିକ ମଙ୍ଗଳ ହେବ।

ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେଽନ୍ତରେ ଶପ୍ତାଃ ସପ୍ତାର୍ଥଂ ତେ ଭଵେନ ତୁ। ଜଜ୍ଞିରେ ଵୈ ପୁନସ୍ତେ ହ ଜନଲୋକାଦ୍ଦିଵଂ ଗତା ।। ୪.

ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସେମାନେ ଭବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସପ୍ତ ଲୋକର ହିତ ପାଇଁ ଶାପିତ ହେଲେ; ପରେ ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଇ ଲୋକରୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ।

ଦେଵସ୍ଯ ମହତୋ ଯଜ୍ଞେ ଵାରୁଣୀଂ ବିଭ୍ରତସ୍ତନୁମ୍। ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଜୁହ୍ଵତଃ ଶୁକ୍ରମଗ୍ନୌ ପୂର୍ଵଂ ପ୍ରଜେପ୍ସଯା। ଋଷଯୋ ଜଜ୍ଞିରେ ପୂର୍ଵଂ ଦ୍ଵିତୀଯମିତି ନଃ ଶ୍ରୁତମ୍ ।। ୪.

ମହାଦେବଙ୍କ ମହାଯଜ୍ଞରେ, ସେ ବାରୁଣୀ ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିବାବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମା ସନ୍ତାନ ଆଶାରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଶୁଦ୍ଧ ତତ୍ତ୍ୱ ଅର୍ପଣ କଲେ; ଏହିପରି ଋଷିମାନେ ପ୍ରଥମେ ଜନ୍ମ ନେଲେ—ଏହିକୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ।

ଭୃଗୁରଙ୍ଗିରା ମରୀଚିଃ ପୁଲସ୍ତ୍ଯଃ ପୁଲହଃ କ୍ରତୁଃ। ଅତ୍ରିଶ୍ଚୈଵ ଵସିଷ୍ଠଶ୍ଚ ଅଷ୍ଟୌ ତେ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତାଃ ।। ୪.

ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ମରୀଚି, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ଅତ୍ରି ଏବଂ ବସିଷ୍ଠ—ଏହି ଆଠଜଣ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁତ୍ର।

ତଥାସ୍ଯ ଵିତତେ ଯଜ୍ଞେ ଦେଵାଃ ସର୍ଵେ ସମାଗତାଃ। ଯଜ୍ଞାଙ୍ଗାନି ଚ ସର୍ଵାଣି ଵଷଟ୍କାରଶ୍ଚ ମୂର୍ତିମାନ୍ ।। ୪.

ଏପରି, ତାଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ ଯଜ୍ଞରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏକଠା ହେଲେ, ସହିତ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଅଂଶ ଓ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ବଷଟ୍କାର।

ମୂର୍ତ୍ତିମନ୍ତି ଚ ସାମାନି ଯଜୂଂଷି ଚ ସହସ୍ରଶଃ। ଋଗ୍ଵେଦ ଶ୍ଚାଭଵତ୍ତତ୍ର ପଦକ୍ରମଵିଭୂଷିତଃ ।। ୪.

ସେଠାରେ ହଜାର ହଜାର ସାମ ଓ ଯଜୁର୍ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ଏବଂ ଋଗ୍ବେଦ ପଦକ୍ରମ ଶୋଭାରେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହେଲା।

ଯଜୁର୍ଵେଦଶ୍ଚ ଵୃତ୍ତାଢ୍ଯ ଓଙ୍କାରଵଦନୋଜ୍ଜ୍ଵଲଃ। ସ୍ଥିତୋ ଯଜ୍ଞାର୍ଥସଂପୃକ୍ତସୂକ୍ତବ୍ରାହ୍ମଣମନ୍ତ୍ରଵାନ୍ ।। ୪.

ଯଜୁର୍ବେଦ ଛନ୍ଦରେ ଧନ୍ୟ, ଓଁକାର ଧ୍ୱନିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଯଜ୍ଞ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ସୂକ୍ତ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବସ୍ଥାନ କଲା।

ସାମଵେଦଶ୍ଚ ଵୃତ୍ତାଢ୍ଯଃ ସର୍ଵଗେଯପୁରଃସରଃ। ଵିଶ୍ଵାଵସ୍ଵାଦିଭିଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଗନ୍ଧର୍ଵୈଃ ସମ୍ଭୃତୋଽଭଵତ୍ ।। ୪.

ସାମବେଦ ଛନ୍ଦରେ ଧନ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଗୀତର ଆଗ୍ରଣୀ, ବିଶ୍ୱାବସୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସହିତ ସେଠାରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଥିଲେ।

ବ୍ରହ୍ମ ଵେଦସ୍ତଥା ଘୋରୈଃ କୃତ୍ଯାଵିଧିଭିରନ୍ଵିତଃ। ପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗିରସଯୋଗୈଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଶରୀରଶିରୋଽଭଵତ୍ ।। ୪.

ବ୍ରହ୍ମ ବେଦ ଭୟଙ୍କର କ୍ରିୟା ନିୟମ ଓ ଅଂଗିରସ ପ୍ରଥା ସହିତ, ଦୁଇ ଦେହ ଓ ଦୁଇ ମୁଣ୍ଡରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା।

ଲକ୍ଷଣାନି ସ୍ଵରାଃ ସ୍ତୋଭା ନିରୁକ୍ତସ୍ଵରଭକ୍ତଯଃ। ଆଶ୍ରଯସ୍ତୁ ଵଷଟ୍‌କାରୋ ନିଗ୍ରହପ୍ରଗ୍ରହାଵପି ।। ୪.

ଲକ୍ଷଣ, ସ୍ୱର, ସ୍ତୋଭ ଶବ୍ଦ, ନିରୁକ୍ତ ଓ ସ୍ୱର ଭାଗ, ବଷଟ୍କାର ଆଧାର ଭାବେ, ନିଗ୍ରହ ଓ ପ୍ରଗ୍ରହ ନିୟମ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।

ଦୀପ୍ତା ଦୀପ୍ତିରିଲାଦେଵୀ ଦିଶଃ ପ୍ରଦିଶଗୀଶ୍ଵରାଃ । ଦେଵକନ୍ଯାଶ୍ଚ ପତ୍ନ୍ଯଶ୍ଚ ତଥା ମାତର ଏଵ ଚ ।। ୪.

ଦୀପ୍ତିମାନ ଇଳା ଦେବୀ, ଦିଗ୍ବଳୀ ଓ ସେମାନଙ୍କର ନାୟକ, ଦେବକନ୍ୟାମାନେ, ପତ୍ନୀମାନେ ଏବଂ ମାତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।

ଆଯୁଃ ସର୍ଵତ ଏଵୈତେ ଦେଵସ୍ଯ ଯଜତୋ ମୁଖେ। ମୂର୍ତ୍ତିମନ୍ତଃ ସ୍ଵରୂପାଖ୍ଯା ଵରୁଣସ୍ଯ ଵପୁର୍ଭୃତଃ ।। ୪.

ଏହି ସମସ୍ତେ, ନିଜ ନାମରେ ପରିଚିତ ଓ ମୂର୍ତ୍ତିଧାରୀ, ବାରୁଣ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଦେବତାଙ୍କର ମୁଖରେ ଆୟୁଷ୍ୟ ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ ଥିଲେ।

ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵସ୍ତୁ ତା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରେତଃ ସମପତଦ୍ଭୁଵି। ବ୍ରହ୍ମର୍ଷେର୍ଭାଵଭୂତସ୍ଯ ଵିଧାନାଚ୍ଚ ନ ସଂଶଯଃ ।। ୪.

ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପରେ, ତାଙ୍କର ଶୁକ୍ର ଭୂମିରେ ପଡିଲା, କାରଣ ସେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଙ୍କ ତୃଷ୍ଣାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ; ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

କୃତ୍ଵା ଜୁହାଵ ସ୍ରୁଗ୍ଭ୍ଯାଞ୍ଚ ସ୍ରୁଵେଣ ପରିଗୃହ୍ଯ ଚ। ଆଜ୍ଯଵଜ୍ଜୁହୁଵାଞ୍ଜକ୍ରେ ମନ୍ତ୍ରଵଚ୍ଚ ପିତାମହଃ ।। ୪.

ତାପରେ ସେ ଏହାକୁ ଏକ ଚମଚ ଓ ଚମଚିରେ ନେଇ, ଘିଅ ପରି ଆହୁତି ଦେଲେ, ଓ ପିତାମହ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଯଜ୍ଞ କଲେ।

ତତଃ ସ ଜନଯାମାସ ଭୂତଗ୍ରାମଂ ପ୍ରଜାପତିଃ। ତସ୍ଯାର୍ଵାକ୍ ତେଜସସ୍ତସ୍ଯ ଯଜ୍ଞେ ଲୋକେଷୁ ତୈଜସମ୍। ତମସାଭାଵଵ୍ଯାପ୍ଯତ୍ଵଂ ତଥା ସତ୍ତ୍ଵଂ ତଥା ରଜଃ ।। ୪.

ତାପରେ ପ୍ରଜାପତି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ତାଙ୍କର ତେଜରୁ, ସେହି ଯଜ୍ଞରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଅଗ୍ନି ତତ୍ତ୍ୱ ଉପଜିଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହିତ ଅନ୍ଧକାରର ବ୍ୟାପ୍ତି, ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ଓ ରଜ ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲା।

ସଗୁଣାତ୍ତେଜସୋ ନିତ୍ଯମାକାଶେ ତମସି ସ୍ଥିତମ୍। ତମସସ୍ତେଜସତ୍ଵାଚ୍ଚ ସର୍ଵଭୂତାନି ଜଜ୍ଞିରେ ।। ୪.

ସେହି ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ତେଜଅକାଶ ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ସଦା ବ୍ୟାପିଥିଲା; ଅନ୍ଧକାରର ତେଜସ୍ୱୀ ଭାବରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।