ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଔର୍ଵ୍ଵସ୍ଯୈଵମୃଚୀକସ୍ଯ ସତ୍ଯଵତ୍ଯାଂ ମହାମନାଃ। ଜମଦଗ୍ନିସ୍ତତୋ ଵୀର୍ଯ୍ଯାଜ୍ଜଜ୍ଞେ ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ଵରଃ। ମଧ୍ଯମଶ୍ଚ ଶୁନଃଶେଫଃ ଶୁନଃପୁଚ୍ଛଃ କନିଷ୍ଠକଃ ।। ୨୯.

ଏଭଳି ଭାବରେ, ଔର୍ବ ଓ ଋଚୀକଙ୍କୁ ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ମହାମନା ଜମଦଗ୍ନି ଜନ୍ମିଲେ, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟମ ପୁଅ ଶୁନଃଶେଫ ଓ ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ପୁଅ ଶୁନଃପୁଛ।

ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ନାମ୍ନା ଵିଶ୍ଵରଥଃ ସ୍ମୃତଃ । ଜଜ୍ଞେ ଭୃଗୁପ୍ରସାଦେନ କୌଶିକାଦ୍ଵଂଶଵର୍ଦ୍ଧନଃ ।। ୨୯.

ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଯିଏ 'ବିଶ୍ୱରଥ' ନାମରେ ପରିଚିତ, ଭୃଗୁଙ୍କ କୃପାରେ କୌଶିକ ବଂଶକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିଥିଲେ।

ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ପୁତ୍ରସ୍ତୁ ଶୁନଃଶେଫୋଽଭଵନ୍ମୁନିଃ। ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଯଜ୍ଞେ ତୁ ପଶୁତ୍ଵେ ନିଯୁତଃ ସଵୈ। ଦେଵୈର୍ଦତ୍ତଃ ସ ଵୈ ଯସ୍ମାଦ୍ଦେଵରାତସ୍ତତୋଽଭଵତ୍ ।। ୨୯.

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁଅ ମୁନି ଶୁନଃଶେଫ। ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ସେ ପଶୁ ଭାବେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଲେ, ଏହିପରି ତିନି 'ଦେବରାତ' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ।

ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ପୁତ୍ରାଣାଂ ଶୁନଃ ଶେଫୋଽଗ୍ରଜଃ ସ୍ମୃତଃ। ମଧୁଚ୍ଛନ୍ଦୋ ନଯଶ୍ଚୈଵ କୃତଦେଵୌ ଧ୍ରୁଵାଷ୍ଟକୌ ।। ୨୯.

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁନଃଶେଫ ପ୍ରଥମ। ମଧୁଚ୍ଛନ୍ଦ, ନୟ, କୃତଦେବ ଓ ଧ୍ରୁବାଷ୍ଟକ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି।

କଚ୍ଛପଃ ପୂରଣଶ୍ଚୈଵ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସୁତାସ୍ତୁ ଵୈ। ତେଷାଂ ଗୋତ୍ରାଣି ବହୁଧା କୌଶିକାନାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍ ।। ୨୯.

କଚ୍ଛପ ଓ ପୂରଣ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁଅ। ଏହି ମହାତ୍ମା କୌଶିକମାନଙ୍କ ଗୋତ୍ର ବହୁ ପ୍ରକାର ଓ ବିଭିନ୍ନ।

ପାର୍ଥିଵା ଦେଵରାତାଶ୍ଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯା ସମର୍ଷଣାଃ । ଉଦୁମ୍ବରା ଉଦୁମ୍ଲାନାସ୍ତାରକା ଯମମୁଞ୍ଚତାଃ ।। ୨୯.

ପାର୍ଥିବ, ଦେବରାତ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ସମର୍ଷଣ, ଉଦୁମ୍ବର, ଉଦୁମ୍ଲାନ, ତାରକ ଓ ଯମମୁଞ୍ଚତ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି।

ଲୋହିଣ୍ଯୋ ରେଣଵଶ୍ଚୈଵ ତଥା କାରୀଷଵଃ ସ୍ମୃତାଃ। ବଭ୍ରଵଃ ପାଣିନଶ୍ଚୈଵ ଧ୍ଯାଵଜପ୍ଯାସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୯.

ଲୋହିଣ୍ୟ, ରେଣବ, କାରୀଷବ, ବଭ୍ରବ, ପାଣିନ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଜପ କରୁଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମୃତ।

ଶାଲାଵତ୍ଯା ହିରଣ୍ଯାକ୍ଷାଃ ସ୍ଯଙ୍କୃତା ଗାଲଵାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଦେଵଲା ଯାମଦୂତାଶ୍ଚ ଶାଲଙ୍କାଯନବାଷ୍କଲାଃ ।। ୨୯.

ଶାଳାବତୀରୁ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ, ସ୍ୟଙ୍କୃତ ଓ ଗାଳବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଦେବଳ, ଯାମଦୂତ, ଶାଳଙ୍କାୟନ ଓ ବାଷ୍କଳ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି।

ଦଦାତି ବାଦରାଶ୍ଚାନ୍ଯେ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ଧୀମତଃ। ଋଷ୍ଯନ୍ତରଵିଵାଙ୍ଯାସ୍ତେ ବହଵଃ ଶୌଶିକାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୨୯.

ଦଦାତି, ବାଦର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପରମ ଧୀର ସନ୍ତାନ। ବିଭିନ୍ନ ଋଷିଙ୍କ ଅନେକ ଶୌଶିକ ଗୋତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।

କୌଶିକାସୋଶ୍ରୁମାଶ୍ଚୈଵ ତଥାନ୍ଯେ ସୈଧଵାଯନାଃ। ପୌରୋରଵସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷେଃ କୌଶିକସ୍ଯ ତୁ ।। ୨୯.

କୌଶିକ, ଓଶ୍ରୁମା ଓ ସୈଧବାୟନ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତେ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ପୌରୋରବ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି କୌଶିକଙ୍କ ସନ୍ତାନ।

ଦୃଷଦ୍ଵତୀସୁତଶ୍ଚାପି ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାତ୍ତଥାଷ୍ଟକଃ। ଅଷ୍ଟକସ୍ଯ ସୁତୋ ଯୋ ହି ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଜହ୍ନୁଗଣୋମଯା ।। ୨୯.

ଦୃଷଦ୍ୱତୀଙ୍କ ପୁଅ ଅଷ୍ଟକ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ମିଳିଥିଲେ। ଅଷ୍ଟକଙ୍କ ପୁଅ, ଯିଏ ଜହ୍ନୁ ବଂଶର ଭାଗ ଭାବେ ପରିଚିତ, ସେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି।

ଋଷଯ ଊଚୁଃ ।। କିଂ ଲକ୍ଷଣେନ ଧର୍ମେଣ ତପସେହ ଶ୍ରୁତେନ ଵା। ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ସମନୁପ୍ରାପ୍ତଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାଦିଭିର୍ନୃପୈଃ ।। ୨୯.

ଋଷିମାନେ ପଚାରିଲେ: କେଉଁ ଲକ୍ଷଣ, ଧର୍ମ, ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଶ୍ରୁତି ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ?

ଯେନ ଯୋନାଭିଧା ନେନ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ କ୍ଷତ୍ରିଯା ଗତାଃ । ଵିଶେଷଂ ଜ୍ଞାତୁମିଚ୍ଛାମି ତପସା ଦାନତସ୍ତଥା ।। ୨୯.

କେଉଁ ଉପାୟ କିମ୍ବା ଉତ୍ପତ୍ତି ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱକୁ ଅର୍ଜନ କଲେ? ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ଏହା ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଦାନ ଦ୍ୱାରା ହେଲା କି ନାହିଁ।

ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତତୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀଦିଦମର୍ଥଵତ୍। ଅନ୍ଯାଯୋପଗତୈର୍ଦ୍ରଵ୍ଯୈରାହୃତ୍ଯ ଯଜନେ ଧିଯା। ଧର୍ମାଭିକାଂକ୍ଷୀ ଯଜତେ ନ ଧର୍ମଫଲମଶ୍ନୁତେ ।। ୨୯.

ଏପରି କହିବା ପରେ ସେ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ— ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟାୟ ଉପାୟରେ ଆଣିଥିବା ଧନରେ ଯଜ୍ଞ କରାଯାଏ, ଧର୍ମ ଲାଗି ଆଶା କରାଯାଏ, ସେଠି ଧର୍ମର ଫଳ କେବେ ମିଳେନାହିଁ।

ଧର୍ମ୍ମଂ ଚୈତଂ ସମାଖ୍ଯାଯ ପାପାତ୍ମା ପୁରୁଷାଧମଃ। ଦଦାତି ଦାନଂ ଵିପ୍ରେଭ୍ଯୋ ଲୋକାନାଂ ଦମ୍ଭକାରଣାତ୍ ।। ୨୯.

ଏହି ଧର୍ମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି, ଯିଏ ପାପୀ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ, ସେ ଲୋକମାନେ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଦମ୍ଭ ଦେଖାଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇଥାଏ।

ଜପଂ କୃତ୍ଵା ତଥା ତୀଵ୍ରଂ ଧନଲୋଭାନ୍ନିରଙ୍କୁଶଃ। ରାଗମୋହାନ୍ଵିତୋ ହ୍ଯନ୍ତେ ପାଵନାର୍ଥଂ ଦଦାତି ଯଃ ।। ୨୯.

ଯିଏ ଅତି ତୀବ୍ର ଜପ କରି, ଧନର ଲୋଭରେ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇ, ରାଗ ଓ ମୋହରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ଶେଷରେ ପବିତ୍ରତା ପାଇବାକୁ ଦାନ ଦେଇଥାଏ।

ତେନ ଦତ୍ତାନି ଦାନାନି ଅଫଲାନି ଭଵନ୍ତ୍ଯୁତ। ତସ୍ଯ ଧର୍ମ୍ମପ୍ରଵୃତ୍ତସ୍ଯ ହିଂସକସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ ।। ୨୯.

ଏପରି ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ଫଳହୀନ ହୁଏ; ଯିଏ ଅଧର୍ମରେ ଲିପ୍ତ, ହିଂସାକାରୀ ଓ ଦୁଷ୍ଟମନା, ସେଠି କୌଣସି ଫଳ ମିଳେନାହିଁ।

ଏଵଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ଧନଂ ମୋହାଦ୍ଦଦତୋ ଯଜତଶ୍ଚ ହ। ସକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଣୋ ଦାନଂ ନ ତିଷ୍ଠତି ଦୁରାତ୍ମନଃ ।। ୨୯.

ଏପରି ଭାବରେ ମୋହରେ ପଡ଼ି ଧନ ଅର୍ଜନ କରି, ଦାନ କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞ କଲେ, ଯାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଅଶୁଦ୍ଧ, ସେଠି ତାଙ୍କର ଦାନ ଟିକି ରହେନାହିଁ।

ନ୍ଯାଯାଗତାନାଂ ଦ୍ରଵ୍ଯାଣାଂ ତୀର୍ଥେ ସମ୍ପ୍ରତିପାଦନମ୍। କାମାନନଭିସନ୍ଧାଯ ଯଜତେ ଚ ଦଦାତି ଚ ।। ୨୯.

କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଧନ ନ୍ୟାୟ ଉପାୟରେ ଅର୍ଜିତ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଦିଆଯାଏ, ଫଳର ଆଶା ଛାଡ଼ି ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ଦାନ କରାଯାଏ।

ସ ଦାନଫଲମାପ୍ନୋତି ତଚ୍ଚ ଦାନଂ ସୁଖୋଦଯମ୍। ଦାନେନ ଭୋଗାନାପ୍ନୋତି ସ୍ଵର୍ଗଂ ସତ୍ଯେନ ଗଚ୍ଛତି ।। ୨୯.

ସେ ଦାନର ଫଳ ପାଏ, ଏହି ଦାନ ସେଠି ସୁଖ ଆଣେ; ଦାନ ଦେଇ ସେ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରେ, ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚେ।

ତପସା ତୁ ସୁତପ୍ତେନ ଲୋକାନ୍ ଵିଷ୍ଟଭ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି । ଵିଷ୍ଟଭ୍ଯ ସ ତୁ ତେଜସ୍ଵୀ ଲୋକେଷ୍ଵାନନ୍ତ୍ଯମଶ୍ନୁତେ ।। ୨୯.

ଭଲ ଭାବେ କରାଯାଇଥିବା ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଧାରଣ କରି ରହେ; ଏପରି ତେଜସ୍ୱୀ ହୋଇ ସେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନନ୍ତତା ପାଏ।

ଦାନାଚ୍ଛ୍ରେଯାଂସ୍ତଥା ଯଜ୍ଞୋ ଯଜ୍ଞାଚ୍ଛ୍ରେଯସ୍ତଥା ତପଃ। ସଂନ୍ଯାସସ୍ତପସଃ ଶ୍ରେଯାଂସ୍ତସ୍ମାଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ଗୁରୁଃ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୨୯.

ଦାନ ଯଜ୍ଞଠାରୁ ଉତ୍ତମ, ତପସ୍ୟା ଯଜ୍ଞଠାରୁ ଉତ୍ତମ; ସନ୍ନ୍ୟାସ ତପସ୍ୟାଠାରୁ ଉତ୍ତମ, ତେଣୁ ଜ୍ଞାନକୁ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

ଶ୍ରୃଯନ୍ତେ ହି ତପଃସିଦ୍ଧାଃ କ୍ଷାତ୍ରୋପେତା ଦ୍ଵିଜାତଯଃ। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ନରପତିର୍ମାନ୍ଧାତା ସଂକୃତିଃ କପିଃ ।। ୨୯.

ଏହିପରି ତପସ୍ୟାରେ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଥିବା କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଶୁଣାଯାଏ— ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜା, ମାନ୍ଧାତା, ସଂକୃତି, କପି।

କପେଶ୍ଚ ପୁରୁକୁତ୍ସଶ୍ଚ ସତ୍ଯଶ୍ଚାନୃହଵାନୃଥୁଃ ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣୋଽମୀଢଶ୍ଚ ଭାଗାନ୍ଯୋନ୍ଯସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୯.

କପିଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୁରୁକୁତ୍ସ, ସତ୍ୟ, ଅନୃହବ, ଋତୁ, ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣ, ଅମୀଢ, ଭାଗ, ଅନ୍ୟସ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟମାନେ।

କକ୍ଷୀଵଶ୍ଚୈଵ ଶିଜଯସ୍ତଥାନ୍ଯେ ଚ ମହାରଥାଃ। ରଥୀତରଶ୍ଚ ରୁନ୍ଦଶ୍ଚ ଵିଷ୍ଣୁଵୃଦ୍ଧାଦଯୋ ନୃପାଃ ।। ୨୯.

କକ୍ଷୀବ, ଶିଜୟ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାରଥୀମାନେ; ରଥୀତର, ରୁନ୍ଦ, ବିଷ୍ଣୁବୃଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ।

କ୍ଷାତ୍ରୋପେତାଃ ସ୍ମୃତା ହ୍ଯେତେ ତପସା ଋଷିତାଙ୍ଗତାଃ । ଏତେ ରାଜର୍ଷଯଃ ସର୍ଵ୍ଵେ ସିଦ୍ଧିଂ ସୁମହତୀଙ୍ଗତାଃ। ଅତ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଅଯୋର୍ଵଂଶଂ ମହାତ୍ମନଃ ।। ୨୯.

ଏମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଜନ୍ମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଋଷି ହୋଇଥିଲେ; ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ରାଜା ଋଷି ଭାବେ ବଡ଼ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଛନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ମହାତ୍ମା ଅୟୁଙ୍କ ବଂଶ ବିଷୟରେ କହିବି।

ସୂତ ଉଵାଚ।। ଏତେ ପୁତ୍ରା ମହାତ୍ମାନଃ ପଞ୍ଚୈଵାସନ୍ ମହାବଲାଃ। ସ୍ଵର୍ଭାନୁତନଯା ଵିପ୍ରାଃ ପ୍ରଭାଯାଂ ଜଜ୍ଞିରେ ନୃପାଃ ।। ୩୦.

ସୂତ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ— ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ମହାତ୍ମା ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁତ୍ର, ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କ ଝିଅ ପ୍ରଭାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏମାନେ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ।

ନହୁଷଃ ପ୍ରଥମସ୍ତେଷାଂ ପୁତ୍ରଧର୍ମ୍ମା ତତଃ ସ୍ମୃତଃ। ଧର୍ମ୍ମଵୃଦ୍ଧାତ୍ମଜଶ୍ଚୈଵ ସୁତହୋତ୍ରୋ ମହାଯଶାଃ ।। ୩୦.

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମେ ନହୁଷଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ତାପରେ ପୁତ୍ରଧର୍ମ; ଧର୍ମବୃଦ୍ଧଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ସୁତହୋତ୍ର, ଯିଏ ବଡ଼ ଯଶସ୍ୱୀ।

ସୁତହୋତ୍ରସ୍ଯ ଦାଯାଦାସ୍ତ୍ରଯଃ ପରମଧାର୍ମ୍ମିକାଃ। କାଶଃ ଶଲଶ୍ଚ ଦ୍ଵାଵେତୌ ତଥା ଗୃତ୍ସମଦଃ ପ୍ରଭୁଃ ।। ୩୦.

ସୁତହୋତ୍ରଙ୍କ ତିନିଜଣ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଥିଲେ, ସବୁଠାରୁ ଧର୍ମିକ— କାଶ, ଶଲ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗୃତ୍ସମଦ।