ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଶମାତ୍ମକମୃଜୁଂ ଭର୍ତ୍ତଃ ପୁତ୍ରଂ ମେ ଦାତୁମର୍ହସି। କାମମେଵଂଵିଧଃ ପୁତ୍ରୋ ମମ ସ୍ଯାତ୍ତୁ ଵଦ ପ୍ରଭୋ ।। ୨୯.

ହେ ସ୍ୱାମୀ, ଆପଣ ମୋତେ ଏକ ଶାନ୍ତ ଓ ସରଳ ପୁଅ ଦେବାକୁ ଉଚିତ; ଯଦି ଆପଣ ଚାହାନ୍ତି, ଏଭଳି ପୁଅ ମୋର ହେଉ।

ମଯ୍ଯନ୍ଯଥା ନ ଶକ୍ଯଂ ଵୈ କର୍ତୁମେଵ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ। ତତଃ ପ୍ରସାଦମକରୋତ୍ ସ ତସ୍ଯାସ୍ତପସୋ ବଲାତ୍ ।। ୨୯.

ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ, ମୋ ପକ୍ଷରେ ଏହା ଅନ୍ୟଭାବେ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ସେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କଲେ।

ପୁତ୍ରେ ନାସ୍ତି ଵିଶେଷୋ ମେ ପୌତ୍ରେ ଵା ଵରଵର୍ଣିନି। ତ୍ଵଯା ଯଥୋକ୍ତଂ ଵଚନଂ ତଥା ଭଦ୍ରେ ଭଵିଷ୍ଯତି ।। ୨୯.

ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ପୁଅ ଓ ନାତି ମଧ୍ୟରେ ମୋର କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ; ତୁମେ ଯେପରି କହିଛ, ସେପରି ହେବ।

ତସ୍ମାତ୍ ସତ୍ଯଵତୀ ପୁତ୍ରଂ ଜନଯାମାସ ଭାର୍ଗଵମ୍। ତପସ୍ଯଭିରତନ୍ଦାନ୍ତଂ ଜମଦଗ୍ନିଃ ଶମାତ୍ମକମ୍ ।। ୨୯.

ଏହିପରି, ସତ୍ୟବତୀ ଭାର୍ଗବ ବଂଶର ଏକ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯିଏ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଓ ନିୟମିତ ଥିଲେ—ସେ ହେଲେ ଜମଦଗ୍ନି, ଶାନ୍ତ ସ୍ୱଭାବର।

ଭୃଗୋଶ୍ଚରୁଵିପର୍ଯାସେ ରୌଦ୍ରଵୈଷ୍ଣଵଯୋଃ ପୁରା। ଯମନାଦ୍ଵୈଷ୍ଣଵସ୍ଯାଗ୍ନେର୍ଜମଦଗ୍ନିରଜାଯତ ।। ୨୯.

ପୂର୍ବକାଳରେ ଭୃଗୁଙ୍କ ଅଗ୍ନି ଓ ବୈଷ୍ଣବ ଚାରୁ ବଦଳ ହେବାର କାରଣରୁ, ବୈଷ୍ଣବ ଅଗ୍ନିରୁ ଜମଦଗ୍ନି ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ତୁ ଦାଯାଦଂ ଗାଧିଃ କୁଶିକନନ୍ଦନଃ। ପ୍ରାପ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିସହିତୋ (ସଵିତା) ଜଗାମ ବ୍ରହ୍ମଣାଵୃତଃ ।। ୨୯.

କୁଶିକଙ୍କ ପୁଅ ଗାଧି, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କ ସହିତ, ତାଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଭାବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପାଇଁ, ସବିତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।

ସା ହି ସତ୍ଯଵତୀ ପୁଣ୍ଯା ସତ୍ଯଵ୍ରତପରାଯଣା। କୌଶିକୀତି ସମାଖ୍ଯାତା ପ୍ରଵୃତ୍ତେଯଂ ମହାନଦୀ ।। ୨୯.

ସତ୍ୟବତୀ, ଯିଏ ପୁଣ୍ୟବତୀ ଓ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ସେ 'କୌଶିକୀ' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ ଏବଂ ଏହି ମହାନଦୀ ପ୍ରବାହିତ ହେବା ଆରମ୍ଭ କଲା।

ପରିସ୍ରୁତା ମହାଭାଗା କୌଶିକୀ ସରିତାଂ ଵରା। ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁଵଂଶେ ତ୍ଵଭଵତ୍ସୁଵେଣୁର୍ନାମ ପାର୍ଥିଵଃ ।। ୨୯.

ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କୌଶିକୀ ନଦୀ ସମସ୍ତ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ସୁବେଣୁ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ।

ତସ୍ଯ କନ୍ଯା ମହାଭାଗା କାମଲୀ ନାମ ରେଣୁକା। ରେଣୁ କାଯାନ୍ତୁ କାମଲ୍ଯାଂ ତପୋଧୃତିସମନ୍ଵିତଃ। ଆର୍ଚୀକୋ ଜନଯାମାସ ଜମଦଗ୍ନିଃ ସୁଦାରୁଣମ୍ ।। ୨୯.

ସୁବେଣୁଙ୍କ ଧନ୍ୟ କନ୍ୟା ରେଣୁକାଙ୍କ ଅନ୍ୟ ନାମ କାମଳୀ। କାମଳୀ ଓ ରେଣୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ତପସ୍ୟା ଓ ଧୃତିରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା, ଋଚୀକଙ୍କୁ ଜମଦଗ୍ନି ନାମକ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ ଜନ୍ମିଲେ।

ସର୍ଵଵିଦ୍ଯାନ୍ତଗଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଧନୁର୍ଵେଦସ୍ଯ ପାରଗମ୍। ରାମଂ କ୍ଷତ୍ରିଯ ହନ୍ତାରଂ ପ୍ରଦୀପ୍ତମିଵ ପାଵକମ୍ ।। ୨୯.

ଏହି ଜମଦଗ୍ନି, ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ଦକ୍ଷ, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିଥିବା ଓ ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ରାମଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।

ଔର୍ଵ୍ଵସ୍ଯୈଵମୃଚୀକସ୍ଯ ସତ୍ଯଵତ୍ଯାଂ ମହାମନାଃ। ଜମଦଗ୍ନିସ୍ତତୋ ଵୀର୍ଯ୍ଯାଜ୍ଜଜ୍ଞେ ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ଵରଃ। ମଧ୍ଯମଶ୍ଚ ଶୁନଃଶେଫଃ ଶୁନଃପୁଚ୍ଛଃ କନିଷ୍ଠକଃ ।। ୨୯.

ଏଭଳି ଭାବରେ, ଔର୍ବ ଓ ଋଚୀକଙ୍କୁ ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ମହାମନା ଜମଦଗ୍ନି ଜନ୍ମିଲେ, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟମ ପୁଅ ଶୁନଃଶେଫ ଓ ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ପୁଅ ଶୁନଃପୁଛ।

ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ନାମ୍ନା ଵିଶ୍ଵରଥଃ ସ୍ମୃତଃ । ଜଜ୍ଞେ ଭୃଗୁପ୍ରସାଦେନ କୌଶିକାଦ୍ଵଂଶଵର୍ଦ୍ଧନଃ ।। ୨୯.

ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଯିଏ 'ବିଶ୍ୱରଥ' ନାମରେ ପରିଚିତ, ଭୃଗୁଙ୍କ କୃପାରେ କୌଶିକ ବଂଶକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିଥିଲେ।

ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ପୁତ୍ରସ୍ତୁ ଶୁନଃଶେଫୋଽଭଵନ୍ମୁନିଃ। ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଯଜ୍ଞେ ତୁ ପଶୁତ୍ଵେ ନିଯୁତଃ ସଵୈ। ଦେଵୈର୍ଦତ୍ତଃ ସ ଵୈ ଯସ୍ମାଦ୍ଦେଵରାତସ୍ତତୋଽଭଵତ୍ ।। ୨୯.

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁଅ ମୁନି ଶୁନଃଶେଫ। ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ସେ ପଶୁ ଭାବେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଲେ, ଏହିପରି ତିନି 'ଦେବରାତ' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ।

ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ପୁତ୍ରାଣାଂ ଶୁନଃ ଶେଫୋଽଗ୍ରଜଃ ସ୍ମୃତଃ। ମଧୁଚ୍ଛନ୍ଦୋ ନଯଶ୍ଚୈଵ କୃତଦେଵୌ ଧ୍ରୁଵାଷ୍ଟକୌ ।। ୨୯.

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁନଃଶେଫ ପ୍ରଥମ। ମଧୁଚ୍ଛନ୍ଦ, ନୟ, କୃତଦେବ ଓ ଧ୍ରୁବାଷ୍ଟକ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି।

କଚ୍ଛପଃ ପୂରଣଶ୍ଚୈଵ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସୁତାସ୍ତୁ ଵୈ। ତେଷାଂ ଗୋତ୍ରାଣି ବହୁଧା କୌଶିକାନାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍ ।। ୨୯.

କଚ୍ଛପ ଓ ପୂରଣ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁଅ। ଏହି ମହାତ୍ମା କୌଶିକମାନଙ୍କ ଗୋତ୍ର ବହୁ ପ୍ରକାର ଓ ବିଭିନ୍ନ।

ପାର୍ଥିଵା ଦେଵରାତାଶ୍ଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯା ସମର୍ଷଣାଃ । ଉଦୁମ୍ବରା ଉଦୁମ୍ଲାନାସ୍ତାରକା ଯମମୁଞ୍ଚତାଃ ।। ୨୯.

ପାର୍ଥିବ, ଦେବରାତ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ସମର୍ଷଣ, ଉଦୁମ୍ବର, ଉଦୁମ୍ଲାନ, ତାରକ ଓ ଯମମୁଞ୍ଚତ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି।

ଲୋହିଣ୍ଯୋ ରେଣଵଶ୍ଚୈଵ ତଥା କାରୀଷଵଃ ସ୍ମୃତାଃ। ବଭ୍ରଵଃ ପାଣିନଶ୍ଚୈଵ ଧ୍ଯାଵଜପ୍ଯାସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୯.

ଲୋହିଣ୍ୟ, ରେଣବ, କାରୀଷବ, ବଭ୍ରବ, ପାଣିନ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଜପ କରୁଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମୃତ।

ଶାଲାଵତ୍ଯା ହିରଣ୍ଯାକ୍ଷାଃ ସ୍ଯଙ୍କୃତା ଗାଲଵାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଦେଵଲା ଯାମଦୂତାଶ୍ଚ ଶାଲଙ୍କାଯନବାଷ୍କଲାଃ ।। ୨୯.

ଶାଳାବତୀରୁ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ, ସ୍ୟଙ୍କୃତ ଓ ଗାଳବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଦେବଳ, ଯାମଦୂତ, ଶାଳଙ୍କାୟନ ଓ ବାଷ୍କଳ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି।

ଦଦାତି ବାଦରାଶ୍ଚାନ୍ଯେ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ଧୀମତଃ। ଋଷ୍ଯନ୍ତରଵିଵାଙ୍ଯାସ୍ତେ ବହଵଃ ଶୌଶିକାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୨୯.

ଦଦାତି, ବାଦର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପରମ ଧୀର ସନ୍ତାନ। ବିଭିନ୍ନ ଋଷିଙ୍କ ଅନେକ ଶୌଶିକ ଗୋତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।

କୌଶିକାସୋଶ୍ରୁମାଶ୍ଚୈଵ ତଥାନ୍ଯେ ସୈଧଵାଯନାଃ। ପୌରୋରଵସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷେଃ କୌଶିକସ୍ଯ ତୁ ।। ୨୯.

କୌଶିକ, ଓଶ୍ରୁମା ଓ ସୈଧବାୟନ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତେ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ପୌରୋରବ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି କୌଶିକଙ୍କ ସନ୍ତାନ।

ଦୃଷଦ୍ଵତୀସୁତଶ୍ଚାପି ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାତ୍ତଥାଷ୍ଟକଃ। ଅଷ୍ଟକସ୍ଯ ସୁତୋ ଯୋ ହି ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଜହ୍ନୁଗଣୋମଯା ।। ୨୯.

ଦୃଷଦ୍ୱତୀଙ୍କ ପୁଅ ଅଷ୍ଟକ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ମିଳିଥିଲେ। ଅଷ୍ଟକଙ୍କ ପୁଅ, ଯିଏ ଜହ୍ନୁ ବଂଶର ଭାଗ ଭାବେ ପରିଚିତ, ସେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି।

ଋଷଯ ଊଚୁଃ ।। କିଂ ଲକ୍ଷଣେନ ଧର୍ମେଣ ତପସେହ ଶ୍ରୁତେନ ଵା। ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ସମନୁପ୍ରାପ୍ତଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାଦିଭିର୍ନୃପୈଃ ।। ୨୯.

ଋଷିମାନେ ପଚାରିଲେ: କେଉଁ ଲକ୍ଷଣ, ଧର୍ମ, ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଶ୍ରୁତି ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ?

ଯେନ ଯୋନାଭିଧା ନେନ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ କ୍ଷତ୍ରିଯା ଗତାଃ । ଵିଶେଷଂ ଜ୍ଞାତୁମିଚ୍ଛାମି ତପସା ଦାନତସ୍ତଥା ।। ୨୯.

କେଉଁ ଉପାୟ କିମ୍ବା ଉତ୍ପତ୍ତି ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱକୁ ଅର୍ଜନ କଲେ? ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ଏହା ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଦାନ ଦ୍ୱାରା ହେଲା କି ନାହିଁ।

ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତତୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀଦିଦମର୍ଥଵତ୍। ଅନ୍ଯାଯୋପଗତୈର୍ଦ୍ରଵ୍ଯୈରାହୃତ୍ଯ ଯଜନେ ଧିଯା। ଧର୍ମାଭିକାଂକ୍ଷୀ ଯଜତେ ନ ଧର୍ମଫଲମଶ୍ନୁତେ ।। ୨୯.

ଏପରି କହିବା ପରେ ସେ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ— ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟାୟ ଉପାୟରେ ଆଣିଥିବା ଧନରେ ଯଜ୍ଞ କରାଯାଏ, ଧର୍ମ ଲାଗି ଆଶା କରାଯାଏ, ସେଠି ଧର୍ମର ଫଳ କେବେ ମିଳେନାହିଁ।

ଧର୍ମ୍ମଂ ଚୈତଂ ସମାଖ୍ଯାଯ ପାପାତ୍ମା ପୁରୁଷାଧମଃ। ଦଦାତି ଦାନଂ ଵିପ୍ରେଭ୍ଯୋ ଲୋକାନାଂ ଦମ୍ଭକାରଣାତ୍ ।। ୨୯.

ଏହି ଧର୍ମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି, ଯିଏ ପାପୀ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ, ସେ ଲୋକମାନେ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଦମ୍ଭ ଦେଖାଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇଥାଏ।

ଜପଂ କୃତ୍ଵା ତଥା ତୀଵ୍ରଂ ଧନଲୋଭାନ୍ନିରଙ୍କୁଶଃ। ରାଗମୋହାନ୍ଵିତୋ ହ୍ଯନ୍ତେ ପାଵନାର୍ଥଂ ଦଦାତି ଯଃ ।। ୨୯.

ଯିଏ ଅତି ତୀବ୍ର ଜପ କରି, ଧନର ଲୋଭରେ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇ, ରାଗ ଓ ମୋହରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ଶେଷରେ ପବିତ୍ରତା ପାଇବାକୁ ଦାନ ଦେଇଥାଏ।

ତେନ ଦତ୍ତାନି ଦାନାନି ଅଫଲାନି ଭଵନ୍ତ୍ଯୁତ। ତସ୍ଯ ଧର୍ମ୍ମପ୍ରଵୃତ୍ତସ୍ଯ ହିଂସକସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ ।। ୨୯.

ଏପରି ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ଫଳହୀନ ହୁଏ; ଯିଏ ଅଧର୍ମରେ ଲିପ୍ତ, ହିଂସାକାରୀ ଓ ଦୁଷ୍ଟମନା, ସେଠି କୌଣସି ଫଳ ମିଳେନାହିଁ।

ଏଵଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ଧନଂ ମୋହାଦ୍ଦଦତୋ ଯଜତଶ୍ଚ ହ। ସକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଣୋ ଦାନଂ ନ ତିଷ୍ଠତି ଦୁରାତ୍ମନଃ ।। ୨୯.

ଏପରି ଭାବରେ ମୋହରେ ପଡ଼ି ଧନ ଅର୍ଜନ କରି, ଦାନ କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞ କଲେ, ଯାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଅଶୁଦ୍ଧ, ସେଠି ତାଙ୍କର ଦାନ ଟିକି ରହେନାହିଁ।

ନ୍ଯାଯାଗତାନାଂ ଦ୍ରଵ୍ଯାଣାଂ ତୀର୍ଥେ ସମ୍ପ୍ରତିପାଦନମ୍। କାମାନନଭିସନ୍ଧାଯ ଯଜତେ ଚ ଦଦାତି ଚ ।। ୨୯.

କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଧନ ନ୍ୟାୟ ଉପାୟରେ ଅର୍ଜିତ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଦିଆଯାଏ, ଫଳର ଆଶା ଛାଡ଼ି ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ଦାନ କରାଯାଏ।