ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଗାଧିଃ ସଦାରସ୍ତୁ ତଦା ଋଚୀକାଶ୍ରମମଭ୍ଯଗାତ୍। ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାପ୍ରସଙ୍ଗେନ ସୁତାଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ନରେଶ୍ଵରଃ ।। ୨୯.

ସେ ସମୟରେ ଗାଧି ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଉପଲକ୍ଷେରେ, ତାଙ୍କ ଝିଅକୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଋଚୀକଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଲେ।

ଚରୁଦ୍ଵଯଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ତୁ ଋଷେଃ ସତ୍ଯଵତୀ ସଦା। ଭର୍ତ୍ତୁର୍ଵଚନମଵ୍ଯଗ୍ରା ହୃଷ୍ଟା ମାତ୍ରେ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍ ।। ୨୯.

ସତ୍ୟବତୀ, ସଦା ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ କଥାକୁ ମାନିଥିବା, ଋଷିଙ୍କ ତିଆରି କରା ଦୁଇଟି ଚାରୁ ନେଇ, ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ ଏହା ମାଆଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ।

ମାତା ତୁ ତସ୍ଯୈ ଦୈଵେନ ଦୁହିତ୍ରେ ସ୍ଵଂ ଚରୁଂ ଦଦୌ । ତସ୍ଯାଶ୍ଚରୁମଥାଜ୍ଞାନାଦାତ୍ମନଃ ସା ଚକାର ହ ।। ୨୯.

ତାଙ୍କ ମାଆ ଦେବତାଙ୍କ ଚେଷ୍ଟାରେ ନିଜ ଚାରୁ ଝିଅକୁ ଦେଲେ; ଏବଂ ସତ୍ୟବତୀ ଅଜ୍ଞାନରେ ନିଜ ଚାରୁ ନିଜ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ।

ଅଥ ସତ୍ଯଵତୀ ଗର୍ଭଂ କ୍ଷତ୍ରିଯାନ୍ତକରଂ ଶୁଭମ୍। ଧାରଯାମାସ ଦୀପ୍ତେନ ଵପୁଷା ଘୋରଦର୍ଶନା ।। ୨୯.

ତାପରେ ସତ୍ୟବତୀ ଏକ ଶୁଭ ଗର୍ଭ ଧାରଣ କଲେ, ଯାହା କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିବା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଦେହ ଓ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଥିଲା।

ତମୃଚୀକସ୍ତତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯୋଗେନାପ୍ଯନୁମୃଶ୍ଯ ଚ। ତଦାବ୍ରଵୀଦ୍ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସ୍ଵାଂ ଭାର୍ଯ୍ଯାଂ ଵରଵର୍ଣିନୀମ୍ ।। ୨୯.

ଋଚୀକ, ଏହା ଦେଖି ଏବଂ ଯୋଗବଳରେ ଅନୁଭବ କରି, ସେ ସମୟରେ ତାଙ୍କ ସୁନ୍ଦରୀ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ କହିଲେ।

ମାତୁଃ ସିଦ୍ଧ୍ଯତି ତେ ଭଦ୍ରେ ଚରୁଵ୍ଯତ୍ଯାସହେତୁନା। ଜନିଷ୍ଯତି ହି ପୁତ୍ରସ୍ତେ କ୍ରୂରକର୍ମାତିଦାରୁଣଃ ।। ୨୯.

ହେ ଶାନ୍ତ ସ୍୵ଭାବା, ଚାରୁ ବଦଳ ହେବାର କାରଣରୁ ତୁମ ମାଆଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ; ତୁମ ପୁଅ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୂର ହେବ।

ମାତା ଜନିଷ୍ଯତେ ଵାପି ତଥାଭୂତଂ ତପୋଧନମ୍ । ଵିଶ୍ଵଂ ହି ବ୍ରହ୍ମ ତପସା ମଯା ତତ୍ର ସମର୍ପିତମ୍ ।। ୨୯.

ତୁମ ମାଆ ଏଭଳି ଏକ ତପସ୍ୟାଶୀଳ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେବେ; କାରଣ ମୁଁ ମୋର ତପସ୍ୟାରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମକୁ ତାଙ୍କୁ ଉପହାର ଦେଇଛି।

ଏଵମୁକ୍ତା ମହାଭାଗା ଭର୍ତ୍ରା ସତ୍ଯଵତୀ ତଦା। ପ୍ରସାଦଯାମାସ ପତିଂ ସୁତୋ ମେ ନେଦୃଶୋ ଭଵେତ୍। ବ୍ରାହ୍ମଣାପସଦସ୍ତ୍ଵନ୍ଯ ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋ ମୁନିରବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨୯.

ଏଭଳି ସ୍ୱାମୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସତ୍ୟବତୀ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ: 'ମୋ ପୁଅ ଏଭଳି ନ ହେଉ; ଅନ୍ୟ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅପମାନିତ ହେଉ,' ବୋଲି କହିଲେ, ଏବଂ ମୁନି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

ନୈଷ ସଙ୍କଲ୍ପିତଃ କାମୋ ମଯା ଭଦ୍ରେ ତଥା ତ୍ଵଯା । ଉଗ୍ରକର୍ମା ଭଵେତ୍ ପୁତ୍ରଃ ପିତୁର୍ମାତୁଶ୍ଚ କାରଣାତ୍ ।। ୨୯.

ହେ ଶାନ୍ତ ସ୍ୱଭାବା, ଏହି ଇଚ୍ଛା ନ ମୁଁ କରିଛି, ନ ତୁମେ; ତୁମ ପୁଅ ପିତା ଓ ମାଆ ଦୁହିଁଙ୍କ କାରଣରୁ ଉଗ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ।

ପୁନଃ ସତ୍ଯଵତୀ ଵାକ୍ଯମେଵମୁକ୍ତାବ୍ରଵୀଦିଦମ୍। ଇଚ୍ଛଁଲ୍ଲୋକାନପି ମୁନେ ସୃଜେଥାଃ କିଂ ପୁନଃ ସୁତମ୍ ।। ୨୯.

ପୁଣି, ସତ୍ୟବତୀ କହିଲେ: 'ହେ ମୁନି, ଆପଣ ଚାହିଲେ ସଂସାର ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିବେ; ତେବେ ଏକ ପୁଅ କାହିଁକି ନୁହେଁ?'

ଶମାତ୍ମକମୃଜୁଂ ଭର୍ତ୍ତଃ ପୁତ୍ରଂ ମେ ଦାତୁମର୍ହସି। କାମମେଵଂଵିଧଃ ପୁତ୍ରୋ ମମ ସ୍ଯାତ୍ତୁ ଵଦ ପ୍ରଭୋ ।। ୨୯.

ହେ ସ୍ୱାମୀ, ଆପଣ ମୋତେ ଏକ ଶାନ୍ତ ଓ ସରଳ ପୁଅ ଦେବାକୁ ଉଚିତ; ଯଦି ଆପଣ ଚାହାନ୍ତି, ଏଭଳି ପୁଅ ମୋର ହେଉ।

ମଯ୍ଯନ୍ଯଥା ନ ଶକ୍ଯଂ ଵୈ କର୍ତୁମେଵ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ। ତତଃ ପ୍ରସାଦମକରୋତ୍ ସ ତସ୍ଯାସ୍ତପସୋ ବଲାତ୍ ।। ୨୯.

ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ, ମୋ ପକ୍ଷରେ ଏହା ଅନ୍ୟଭାବେ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ସେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କଲେ।

ପୁତ୍ରେ ନାସ୍ତି ଵିଶେଷୋ ମେ ପୌତ୍ରେ ଵା ଵରଵର୍ଣିନି। ତ୍ଵଯା ଯଥୋକ୍ତଂ ଵଚନଂ ତଥା ଭଦ୍ରେ ଭଵିଷ୍ଯତି ।। ୨୯.

ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ପୁଅ ଓ ନାତି ମଧ୍ୟରେ ମୋର କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ; ତୁମେ ଯେପରି କହିଛ, ସେପରି ହେବ।

ତସ୍ମାତ୍ ସତ୍ଯଵତୀ ପୁତ୍ରଂ ଜନଯାମାସ ଭାର୍ଗଵମ୍। ତପସ୍ଯଭିରତନ୍ଦାନ୍ତଂ ଜମଦଗ୍ନିଃ ଶମାତ୍ମକମ୍ ।। ୨୯.

ଏହିପରି, ସତ୍ୟବତୀ ଭାର୍ଗବ ବଂଶର ଏକ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯିଏ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଓ ନିୟମିତ ଥିଲେ—ସେ ହେଲେ ଜମଦଗ୍ନି, ଶାନ୍ତ ସ୍ୱଭାବର।

ଭୃଗୋଶ୍ଚରୁଵିପର୍ଯାସେ ରୌଦ୍ରଵୈଷ୍ଣଵଯୋଃ ପୁରା। ଯମନାଦ୍ଵୈଷ୍ଣଵସ୍ଯାଗ୍ନେର୍ଜମଦଗ୍ନିରଜାଯତ ।। ୨୯.

ପୂର୍ବକାଳରେ ଭୃଗୁଙ୍କ ଅଗ୍ନି ଓ ବୈଷ୍ଣବ ଚାରୁ ବଦଳ ହେବାର କାରଣରୁ, ବୈଷ୍ଣବ ଅଗ୍ନିରୁ ଜମଦଗ୍ନି ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ତୁ ଦାଯାଦଂ ଗାଧିଃ କୁଶିକନନ୍ଦନଃ। ପ୍ରାପ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିସହିତୋ (ସଵିତା) ଜଗାମ ବ୍ରହ୍ମଣାଵୃତଃ ।। ୨୯.

କୁଶିକଙ୍କ ପୁଅ ଗାଧି, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କ ସହିତ, ତାଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଭାବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପାଇଁ, ସବିତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।

ସା ହି ସତ୍ଯଵତୀ ପୁଣ୍ଯା ସତ୍ଯଵ୍ରତପରାଯଣା। କୌଶିକୀତି ସମାଖ୍ଯାତା ପ୍ରଵୃତ୍ତେଯଂ ମହାନଦୀ ।। ୨୯.

ସତ୍ୟବତୀ, ଯିଏ ପୁଣ୍ୟବତୀ ଓ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ସେ 'କୌଶିକୀ' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ ଏବଂ ଏହି ମହାନଦୀ ପ୍ରବାହିତ ହେବା ଆରମ୍ଭ କଲା।

ପରିସ୍ରୁତା ମହାଭାଗା କୌଶିକୀ ସରିତାଂ ଵରା। ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁଵଂଶେ ତ୍ଵଭଵତ୍ସୁଵେଣୁର୍ନାମ ପାର୍ଥିଵଃ ।। ୨୯.

ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କୌଶିକୀ ନଦୀ ସମସ୍ତ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ସୁବେଣୁ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ।

ତସ୍ଯ କନ୍ଯା ମହାଭାଗା କାମଲୀ ନାମ ରେଣୁକା। ରେଣୁ କାଯାନ୍ତୁ କାମଲ୍ଯାଂ ତପୋଧୃତିସମନ୍ଵିତଃ। ଆର୍ଚୀକୋ ଜନଯାମାସ ଜମଦଗ୍ନିଃ ସୁଦାରୁଣମ୍ ।। ୨୯.

ସୁବେଣୁଙ୍କ ଧନ୍ୟ କନ୍ୟା ରେଣୁକାଙ୍କ ଅନ୍ୟ ନାମ କାମଳୀ। କାମଳୀ ଓ ରେଣୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ତପସ୍ୟା ଓ ଧୃତିରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା, ଋଚୀକଙ୍କୁ ଜମଦଗ୍ନି ନାମକ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ ଜନ୍ମିଲେ।

ସର୍ଵଵିଦ୍ଯାନ୍ତଗଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଧନୁର୍ଵେଦସ୍ଯ ପାରଗମ୍। ରାମଂ କ୍ଷତ୍ରିଯ ହନ୍ତାରଂ ପ୍ରଦୀପ୍ତମିଵ ପାଵକମ୍ ।। ୨୯.

ଏହି ଜମଦଗ୍ନି, ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ଦକ୍ଷ, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିଥିବା ଓ ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ରାମଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।

ଔର୍ଵ୍ଵସ୍ଯୈଵମୃଚୀକସ୍ଯ ସତ୍ଯଵତ୍ଯାଂ ମହାମନାଃ। ଜମଦଗ୍ନିସ୍ତତୋ ଵୀର୍ଯ୍ଯାଜ୍ଜଜ୍ଞେ ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ଵରଃ। ମଧ୍ଯମଶ୍ଚ ଶୁନଃଶେଫଃ ଶୁନଃପୁଚ୍ଛଃ କନିଷ୍ଠକଃ ।। ୨୯.

ଏଭଳି ଭାବରେ, ଔର୍ବ ଓ ଋଚୀକଙ୍କୁ ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ମହାମନା ଜମଦଗ୍ନି ଜନ୍ମିଲେ, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟମ ପୁଅ ଶୁନଃଶେଫ ଓ ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ପୁଅ ଶୁନଃପୁଛ।

ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ନାମ୍ନା ଵିଶ୍ଵରଥଃ ସ୍ମୃତଃ । ଜଜ୍ଞେ ଭୃଗୁପ୍ରସାଦେନ କୌଶିକାଦ୍ଵଂଶଵର୍ଦ୍ଧନଃ ।। ୨୯.

ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଯିଏ 'ବିଶ୍ୱରଥ' ନାମରେ ପରିଚିତ, ଭୃଗୁଙ୍କ କୃପାରେ କୌଶିକ ବଂଶକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିଥିଲେ।

ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ପୁତ୍ରସ୍ତୁ ଶୁନଃଶେଫୋଽଭଵନ୍ମୁନିଃ। ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଯଜ୍ଞେ ତୁ ପଶୁତ୍ଵେ ନିଯୁତଃ ସଵୈ। ଦେଵୈର୍ଦତ୍ତଃ ସ ଵୈ ଯସ୍ମାଦ୍ଦେଵରାତସ୍ତତୋଽଭଵତ୍ ।। ୨୯.

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁଅ ମୁନି ଶୁନଃଶେଫ। ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ସେ ପଶୁ ଭାବେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଲେ, ଏହିପରି ତିନି 'ଦେବରାତ' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ।

ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ପୁତ୍ରାଣାଂ ଶୁନଃ ଶେଫୋଽଗ୍ରଜଃ ସ୍ମୃତଃ। ମଧୁଚ୍ଛନ୍ଦୋ ନଯଶ୍ଚୈଵ କୃତଦେଵୌ ଧ୍ରୁଵାଷ୍ଟକୌ ।। ୨୯.

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁନଃଶେଫ ପ୍ରଥମ। ମଧୁଚ୍ଛନ୍ଦ, ନୟ, କୃତଦେବ ଓ ଧ୍ରୁବାଷ୍ଟକ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି।

କଚ୍ଛପଃ ପୂରଣଶ୍ଚୈଵ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସୁତାସ୍ତୁ ଵୈ। ତେଷାଂ ଗୋତ୍ରାଣି ବହୁଧା କୌଶିକାନାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍ ।। ୨୯.

କଚ୍ଛପ ଓ ପୂରଣ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁଅ। ଏହି ମହାତ୍ମା କୌଶିକମାନଙ୍କ ଗୋତ୍ର ବହୁ ପ୍ରକାର ଓ ବିଭିନ୍ନ।

ପାର୍ଥିଵା ଦେଵରାତାଶ୍ଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯା ସମର୍ଷଣାଃ । ଉଦୁମ୍ବରା ଉଦୁମ୍ଲାନାସ୍ତାରକା ଯମମୁଞ୍ଚତାଃ ।। ୨୯.

ପାର୍ଥିବ, ଦେବରାତ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ସମର୍ଷଣ, ଉଦୁମ୍ବର, ଉଦୁମ୍ଲାନ, ତାରକ ଓ ଯମମୁଞ୍ଚତ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି।

ଲୋହିଣ୍ଯୋ ରେଣଵଶ୍ଚୈଵ ତଥା କାରୀଷଵଃ ସ୍ମୃତାଃ। ବଭ୍ରଵଃ ପାଣିନଶ୍ଚୈଵ ଧ୍ଯାଵଜପ୍ଯାସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୯.

ଲୋହିଣ୍ୟ, ରେଣବ, କାରୀଷବ, ବଭ୍ରବ, ପାଣିନ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଜପ କରୁଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମୃତ।

ଶାଲାଵତ୍ଯା ହିରଣ୍ଯାକ୍ଷାଃ ସ୍ଯଙ୍କୃତା ଗାଲଵାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଦେଵଲା ଯାମଦୂତାଶ୍ଚ ଶାଲଙ୍କାଯନବାଷ୍କଲାଃ ।। ୨୯.

ଶାଳାବତୀରୁ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ, ସ୍ୟଙ୍କୃତ ଓ ଗାଳବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଦେବଳ, ଯାମଦୂତ, ଶାଳଙ୍କାୟନ ଓ ବାଷ୍କଳ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି।

ଦଦାତି ବାଦରାଶ୍ଚାନ୍ଯେ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ଧୀମତଃ। ଋଷ୍ଯନ୍ତରଵିଵାଙ୍ଯାସ୍ତେ ବହଵଃ ଶୌଶିକାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୨୯.

ଦଦାତି, ବାଦର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପରମ ଧୀର ସନ୍ତାନ। ବିଭିନ୍ନ ଋଷିଙ୍କ ଅନେକ ଶୌଶିକ ଗୋତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।