ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

କପେଶ୍ଚ ପୁରୁକୁତ୍ସଶ୍ଚ ସତ୍ଯଶ୍ଚାନୃହଵାନୃଥୁଃ ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣୋଽମୀଢଶ୍ଚ ଭାଗାନ୍ଯୋନ୍ଯସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୯.

କପିଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ସନ୍ତାନମାନେ—ପୁରୁକୁତ୍ସ, ସତ୍ୟବ୍ରତ, ଋଥୁ, ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣ, ଅମୀଢ, ଭାଗ, ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ।

କକ୍ଷୀଵଶ୍ଚୈଵ ଶିଜଯସ୍ତଥାନ୍ଯେ ଚ ମହାରଥାଃ। ରଥୀତରଶ୍ଚ ରୁନ୍ଦଶ୍ଚ ଵିଷ୍ଣୁଵୃଦ୍ଧାଦଯୋ ନୃପାଃ ।। ୨୯.

କକ୍ଷୀବତ, ଶିଜୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ମହାରଥୀମାନେ; ରଥୀତର, ରୁନ୍ଦ, ବିଷ୍ଣୁବୃଦ୍ଧ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ।

କ୍ଷାତ୍ରୋପେତାଃ ସ୍ମୃତା ହ୍ଯେତେ ତପସା ଋଷିତାଙ୍ଗତାଃ । ଏତେ ରାଜର୍ଷଯଃ ସର୍ଵ୍ଵେ ସିଦ୍ଧିଂ ସୁମହତୀଙ୍ଗତାଃ। ଅତ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଅଯୋର୍ଵଂଶଂ ମହାତ୍ମନଃ ।। ୨୯.

ଏମାନେ ରାଜବଂଶର ଋଷି, ତପସ୍ୟାରେ ଋଷି ସମାନ ହୋଇଥିଲେ; ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ବଡ଼ ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ। ଏବେ ମୁଁ ମହାତ୍ମା ଅୟୁଙ୍କ ବଂଶ ବିଷୟରେ କହିବି।

ଉତ୍ତରାର୍ଦ୍ଧମ୍ -

ଉତ୍ତରାର୍ଦ୍ଧ—

ସୂତ ଉଵାଚ ।। ପିତା ସୋମସ୍ଯ ଵୈଵିପ୍ରା ଜଜ୍ଞେଽତ୍ରିର୍ଭଗଵାନୃଷିଃ। ସୋଽତି ତସ୍ଥୌ ସର୍ଵଲୋକାନ୍ଭଗଵାନ୍ତ୍ସ୍ଵେନ ତେଜସା ।। ୨୮.

ସୂତ କହିଲେ: ସୋମଙ୍କ ପିତା ଭଗବାନ ଋଷି ଅତ୍ରି, ଭାଇବିପ୍ରରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ; ସେ ନିଜ ତେଜରେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।

କର୍ମଣା ମନସା ଵାଚା ଶୁଭାନ୍ଯେଵ ସମାଚରନ୍। କାଷ୍ଠକୁଡ୍ଯଶିଲାଭୂତ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵବାହୁର୍ମହାଦ୍ଯୁତିଃ ।। ୨୮.

କାର୍ଯ୍ୟ, ମନ ଓ ବାଣୀରେ ସଦା ଭଲ କାମ କରି, କାଠ, କୁଡିଆ କିମ୍ବା ପଥର ପରି ଉପରକୁ ହାତ ଉଠାଇ ଦଢ଼ ଦେହରେ ଦିଆଯାଇଥିଲେ।

ସୁଦୁଶ୍ଚରଂ ନାମ ତପୋ ଯେନ ତପ୍ତଂ ମହତ୍ପୁରା। ତ୍ରୀଣି ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ଦିଵ୍ଯାନୀତି ହି ନଃ ଶ୍ରୁତମ୍ ।। ୨୮.

ସେ ପୁରୁଣା କାଳରେ 'ମହା' ନାମକ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ; ଆମେ ଶୁଣିଛୁ ଏହା ତିନି ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ଚାଲିଥିଲା।

ତସ୍ଯୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵରେତସସ୍ତତ୍ର ସ୍ଥିତସ୍ଯାନିମିଷସ୍ପୃହମ୍। ସୋମତ୍ଵନ୍ତନୁରାପେଦେ ମହାବୁଦ୍ଧିଃ ସ ଵୈ ଦ୍ଵିଜଃ ।। ୨୮.

ଉପରକୁ ରେତ ଧାରଣ କରି, ଅଚଳ ଏବଂ କିଛି ଚାହିଁନଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଉଭୟ ହାତ ଉଠାଇ ଦଢ଼ ହୋଇ ଦିଆଯାଇଥିଲେ; ସେଠାରୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ସୋମ ଦ୍ବିଜ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।

ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵମାଚକ୍ରମେ ତସ୍ଯ ସୋମତ୍ଵଂ ଭାଵିତାତ୍ମନଃ। ସୋମଃ ସୁସ୍ରାଵ ନେତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ଦଶ ଵା ଦ୍ଯୋତଯନ୍ ଦିଶଃ ।। ୨୮.

ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ଥିଲେ; ତାଙ୍କୁଠାରୁ ସୋମ ଉପରକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ସୋମ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରୁ ଝରି ଦଶ ଦିଶାକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରିଥିଲେ।

ତଂ ଗର୍ଭଂ ଵିଧିନାଦିଷ୍ଟା ଦଶ ଦେଵ୍ଯୋ ଦଧୁସ୍ତଦା। ସମେତ୍ଯ ଧାରଯାମାସୁର୍ନ ଚ ତାଃ ସମଶକ୍ନୁଵନ୍ ।। ୨୮.

ବିଧି ଅନୁଯାୟୀ ଯେଉଁ ସମୟରେ ଦଶ ଦେବୀ ଏକସাথে ଗର୍ଭକୁ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଏହି ଗର୍ଭକୁ ଧାରଣ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ।

ସ ତାଭ୍ଯଃ ସହସୈଵାଥ ଦିଗ୍ଭ୍ଯୋ ଗର୍ଭଃ ପ୍ରଭାନ୍ଵିତଃ। ଯଥାଵଭାସଯଂଲ୍ଲୋକାଞ୍ଝୀତାଂଶୁଃ ସର୍ଵଭାଵନଃ ।। ୨୮.

ହଠାତ୍, ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଗର୍ଭ ଦେବୀମାନଙ୍କ ଓ ଦିଗମାନଙ୍କୁ ଛାଡି ଦେଇ, ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଏହି ଜଗତକୁ ଆଲୋକିତ କରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରିଲା।

ଯଦା ନ ଧାରଣେ ଶକ୍ତାସ୍ତସ୍ଯ ଗର୍ଭସ୍ଯ ତାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ। ତତଃ ସ ତାଭିଃ ଶୀତାଂଶୁର୍ନିପପାତ ଵସୁନ୍ଧରାମ୍ ।। ୨୮.

ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ଗର୍ଭକୁ ଧାରଣ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ସହଯୋଗରେ ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପୃଥିବୀରେ ପତିତ ହେଲା।

ପତନ୍ତଂ ସୋମମାଲୋକ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକପିତାମହଃ। ରଥମାରୋପଯାମାସ ଲୋକାନାଂ ହିତକାମ୍ଯଯା ।। ୨୮.

ଚାନ୍ଦ୍ରମାକୁ ପତିତ ଦେଖି, ଲୋକଙ୍କର ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଏକ ରଥରେ ବସାଇଲେ, ଲୋକମାନଙ୍କର ଭଲ ପାଇଁ।

ସ ହି ଦେଵମଯୋ ଵିପ୍ରା ଧର୍ମ୍ମାର୍ଥୀ ସତ୍ଯସଙ୍ଗରଃ। ଯୁକ୍ତୋ ଵାଜିସହସ୍ରେଣ ସିତେନେତି ହି ନଃ ଶ୍ରୁତମ୍ ।। ୨୮.

ଏହି ଦେବମୟ ରଥ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ଲାଗି ନିର୍ବିକଳ୍ପ, ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ଏବଂ ଏହା ହଜାରଟି ସାଫେଦ ଘୋଡାରେ ଯୁକ୍ତ ଅଛି — ଏହି କଥା ଆମେ ଶୁଣିଛୁ।

ତସ୍ମିନ୍ନିପତିତେ ଦେଵାଃ ପୁତ୍ରେଽତ୍ରେଃ ପରମାତ୍ମନି। ତୁଷ୍ଟୁଵୁର୍ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପୁତ୍ରାଃ ମାନସାଃ ସପ୍ତ ଵିଶ୍ରୁତାଃ ।। ୨୮.

ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପୃଥିବୀରେ ପତିତ ହେଲାବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସପ୍ତ ମନସପୁତ୍ର, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦେବ, ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁତ୍ର, ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିଲେ।

ତତ୍ରୈଵାଙ୍ଗିରସସ୍ତସ୍ଯ ଭୃଗୋଶ୍ଚୈଵାତ୍ମଜସ୍ତଥା। ଋଗ୍ଭିର୍ଯଜୁର୍ଭିର୍ବହୁଭିରଥର୍ଵାଙ୍ଗିରସୈରପି ।। ୨୮.

ସେଠାରେ ଅଙ୍ଗିରାସ ଓ ଭୃଗୁଙ୍କର ପୁତ୍ର, ରିଗ୍, ଯଜୁର୍ ଓ ଅଥର୍ବ ବେଦର ଅନେକ ମନ୍ତ୍ରରେ ସ୍ତୁତି କରିଥିଲେ।

ତତଃ ସଂସ୍ତୂଯମାନସ୍ଯ ତେଜଃ ସୋମସ୍ଯ ଭାସ୍ଵତଃ। ଆପ୍ଯାଯମାନଂ ଲୋକାଂସ୍ତ୍ରୀନ୍ ଭାଵଯାମାସ ସର୍ଵ୍ଵଶଃ ।। ୨୮.

ତାପରେ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଚାନ୍ଦ୍ରମା ସ୍ତୁତିତୁଳା ହେବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ତେଜ ଦିନକୁ ଦିନ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ, ତିନି ଜଗତକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପୋଷଣ କରିଲା।

ସମେନ ରଥମୁଖ୍ଯେନ ସାଗରାନ୍ତାଂ ଵସୁନ୍ଧରାମ୍। ତ୍ରିଃସପ୍ତକୃତ୍ଵୋ ଵିପୁଲ ଶ୍ଚକାରାଭିପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ ।। ୨୮.

ସେ ମୁଖ୍ୟ ରଥରେ ବସି, ସାଗର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ସତରେ ତିନି ଥର ବଡ ଭାବରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କଲେ।

ତସ୍ଯ ଯଚ୍ଚାପି ତତ୍ତେଜଃ ପୃଥିଵୀମନ୍ଵପଦ୍ଯତ। ଓଷଧ୍ଯସ୍ତାଃ ସମୁଦ୍ଭୂତାସ୍ତେଜସା ସଂଜ୍ଵଲନ୍ତ୍ଯୁତ ।। ୨୮.

ତାଙ୍କର ଯେଉଁ ତେଜ ପୃଥିବୀକୁ ପହଁଚିଲା, ସେଠାରୁ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ତେଜରେ ଚମକୁଥିଲେ।

ତାଭିର୍ଧାର୍ଯତ୍ଯଯଂ ଲୋକାନ୍ ପ୍ରଜାଶ୍ଚାପି ଚତୁର୍ଵିଧାଃ। ପୋଷ୍ଟା ହି ଭଗଵାନ୍ ସୋମୋ ଜଗତୋ ହି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ ।। ୨୮.

ଏହି ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତ ଓ ଚାରି ପ୍ରକାରର ପ୍ରାଣୀମାନେ ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି; ଭଗବାନ୍ ଚାନ୍ଦ୍ରମା, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଜଗତର ପୋଷକ।

ସ ଲବ୍ଧତେଜାସ୍ତପସା ସଂସ୍ତଵୈସ୍ତୈଶ୍ଚ କର୍ମ୍ମଭିଃ। ତପସ୍ତେପେ ମହାଭାଗଃ ପଝାନାଂ ଦଶତୀର୍ଦଶ ।। ୨୮.

ତାପ, ସ୍ତୁତି ଓ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ତେଜ ପାଇ, ସେ ମହାଭାଗ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କଲେ।

ହିରଣ୍ଯଵର୍ଣା ଯା ଦେଵ୍ଯୋ ଧାରଯନ୍ତ୍ଯାତ୍ମନା ଜଗତ୍। ଵିଭୁସ୍ତାସାମ୍ଭଵେତ୍ସୋମଃ ପ୍ରଖ୍ଯାତଃ ସ୍ଵେନ କର୍ମ୍ମଣା ।। ୨୮.

ଯେଉଁ ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ୟ ଦେବୀମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପକ ଚାନ୍ଦ୍ରମା ତାଙ୍କର କର୍ମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଇ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

ତତସ୍ତସ୍ମୈ ଦଦୌ ରାଜ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ଵରଃ। ବୀଜୌଷଧିଷୁ ଵିପ୍ରାଣାମପାଞ୍ଚ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ ।। ୨୮.

ତାପରେ, ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଚାନ୍ଦ୍ରମାକୁ ବୀଜ, ଉଦ୍ଭିଦ, ଜଳ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପରେ ରାଜ୍ୟ ଦେଲେ।

ସୋଽଭିଷିକ୍ତୋ ମହାତେଜା ମହାରାଜ୍ଯେନ ରାଜରାଟ୍ । ଲୋକାନାଂ ଭାଵଯାମାସ ସ୍ଵଭାଵାତ୍ତପତାଂ ଵରଃ ।। ୨୮.

ମହାତେଜରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୋଇ, ରାଜାରାଜ ଭାବେ, ତପସ୍ୟାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚାନ୍ଦ୍ରମା ସ୍ୱଭାବରେ ଲୋକମାନେ ପୋଷଣ କଲେ।

ସପ୍ତଵିଂଶତିରିନ୍ଦୋସ୍ତୁ ଦାକ୍ଷାଯଣ୍ଯୋ ମହାଵ୍ରତାଃ। ଦଦୌ ପ୍ରାଚେତସୋ ଦକ୍ଷୋ ନକ୍ଷତ୍ରାଣୀତି ଯା ଵିଦୁଃ ।। ୨୮.

ଦକ୍ଷଙ୍କ ପ୍ରଚେତସ, ମହାବ୍ରତ ନେଇଥିବା ଦକ୍ଷଙ୍କ ସପ୍ତାବିଂଶତି କନ୍ୟାକୁ ଚାନ୍ଦ୍ରମାକୁ ଦେଇଥିଲେ; ସେମାନେ ନକ୍ଷତ୍ର ନାମରେ ପରିଚିତ।

ସ ତତ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ମହଦ୍ରାଜଯଂ ସୋମଃ ସୋମଵତାଂ ପ୍ରଭୁଃ। ସମାଜଜ୍ଞେ ରାଜସୂଯଂ ସହସ୍ରଶତଦକ୍ଷିଣମ୍ ।। ୨୮.

ଏହି ବଡ ରାଜ୍ୟ ପାଇ, ଚାନ୍ଦ୍ରମା, ସୋମଧାରୀମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ, ହଜାର ଶତ ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ କଲେ।

ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭଶ୍ଚୋଦ୍ଗାତା ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵମେଯିଵାନ୍। ସଦସ୍ଯସ୍ତତ୍ର ଭଗଵାନ୍ ହରିର୍ନାରାଯଣଃ ପ୍ରଭୁଃ । ସନତ୍କୁମାରପ୍ରମୁଖୈରାଦ୍ଯୈର୍ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଭିର୍ଵୃତଃ ।। ୨୮.

ସେଠାରେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଉଦ୍ଗାତା ହେଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ପାଇଲେ, ଭଗବାନ୍ ହରି ନାରାୟଣ ସଦସ୍ୟ ହେଲେ, ସନତ୍କୁମାର ଓ ଅନ୍ୟ ଆଦି ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ।

ଦକ୍ଷିଣାମଦଦତ୍ସୋମସ୍ତ୍ରୀଲ୍ଲୋଁକାନିତି ନଃ ଶ୍ରୁତମ୍। ତେଭ୍ଯୋ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମୁଖ୍ଯେଭ୍ଯଃ ସଦସ୍ଯେଭ୍ଯଶ୍ଚ ଵୈ ଦ୍ଵିଜାଃ ।। ୨୮.

ଆମେ ଶୁଣିଛୁ ଯେ, ସୋମ ଦକ୍ଷିଣା ଭାଗର ଦାନ ଦେଇଥିଲେ, ଯାହାକୁ ତିନି ଲୋକ କୁହାଯାଏ, ସେହି ଦାନ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମୁଖ୍ୟ ଏବଂ ସଭାସଦସ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ, ଓ ଦ୍ୱିଜଗଣ।

ତଂ ସିନୀ ଚ କୁହୂଶ୍ଚୈଵ ଵପୁଃ ପୁଷ୍ଟିଃ ପ୍ରଭାଵସୁଃ। କୀର୍ତ୍ତିର୍ଧୃତିଶ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ମୀଶ୍ଚ ନଵ ଦେଵ୍ଯଃ ସିଷେଵିରେ ।। ୨୮.

ସିନୀ, କୁହୂ, ଭୂତି, ପୁଷ୍ଟି, ପ୍ରଭା, ବସୁ, କୀର୍ତ୍ତି, ଧୃତି ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀ — ଏହି ନଉ ଦେବୀ ସୋମଙ୍କୁ ସେବା କରିଥିଲେ।