ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ସ୍ଵରିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ତୃତୀଯୋଽନ୍ଯୋ ଭାଵ୍ଯୋ ଲୋକସ୍ତଦାଭଵତ୍। ଭାଵ୍ଯ ଇତ୍ଯେଷ ଧାତୁର୍ଵୈ ଭାଵ୍ଯେ କାଲେ ଵିଭାଵ୍ଯତେ ।। ୩.

ତୃତୀୟ ଲୋକକୁ ‘ସ୍ୱର୍’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଥିଲା; ଏହିପରି, ଭବ୍ୟ ନାମକ ଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ‘ଭୂ’ ଧାତୁ ଭବିଷ୍ୟତ କାଳରେ ଯାହା ହେବ, ତାହା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

ଭୂରିତୀଯଂ ସ୍ମୃତା ଭୂମିରନ୍ତରିକ୍ଷଂ ଭୁଵଂ ସ୍ମୃତମ୍। ଦିଵଂ ସ୍ମୃତଂ ତଥା ଭାଵ୍ଯଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯସ୍ଯୈଷ ସଂଗ୍ରହଃ ।। ୩.

ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଭୂଃ, ଆକାଶକୁ ଭୁଵଃ ଓ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଭବ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ହେଉଛି ତିନି ଲୋକର ସାରାଂଶ।

ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଯୁକ୍ତୈର୍ଵ୍ଯାହାରୈସ୍ତିସ୍ରୋ ଵ୍ଯାହୃତଯୋଽଭଵନ୍। ନାଥ ଇତ୍ଯେଷ ଧାତୁର୍ଵୈ ଧାତୁଜ୍ଞୈଃ ପାଲନେ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩.

ତିନି ଲୋକ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ତିନିଟି ବ୍ୟାହୃତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ‘ନାଥ’ ଧାତୁକୁ ଧାତୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ରକ୍ଷା କରିବା ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି।

ଯସ୍ମାଦ୍ଭୂତସ୍ଯ ଲୋକସ୍ଯ ଭଵ୍ଯସ୍ଯ ଭଵତସ୍ତଦା। ଲୋକତ୍ରଯସ୍ଯ ନାଥାସ୍ତେ ତସ୍ମାଦିନ୍ଦ୍ରା ଦ୍ଵିଜୈଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୩.

ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ଲୋକର ଯେଉଁମାନେ ନାଥ, ସେମାନେ ତିନି ଲୋକର ଇନ୍ଦ୍ର ବୋଲି ଦ୍ୱିଜମାନେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି।

ପ୍ରଧାନଭୂତା ଦେଵେନ୍ଦ୍ରା ଗୁଣ ଭୂତାସ୍ତଥୈଵ ଚ। ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ଯେ ଦେଵା ଯଜ୍ଞଭାଜୋ ଭଵନ୍ତି ହି ।। ୩.

ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଧାନ ହେଉଛନ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରମାନେ, ଏବଂ ଗୁଣଧାରୀ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଯେଉଁ ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞର ଅଂଶ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହିପରି।

ଯକ୍ଷଗନ୍ଧର୍ଵରକ୍ଷାଂସି ପିଶାଚୋରଗଦାନଵାଃ। ମହିମାନଃ ସ୍ମୃତା ହ୍ଯେତେ ଦେଵନ୍ଦ୍ରାଣାନ୍ତୁ ସର୍ଵଶଃ ।। ୩.

ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ରାକ୍ଷସ, ପିଶାଚ, ସର୍ପ ଓ ଦାନବମାନେ—ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

ଦେଵେନ୍ଦ୍ରା ଗୁରଵୋ ନାଥା ରାଜାନଃ ପିତରୋ ହି ତେ । ରକ୍ଷନ୍ତୀମାଃ ପ୍ରଜାଃ ସର୍ଵା ଧର୍ମେଣେହ ସୁରୋତ୍ତମାଃ ।। ୩.

ଦେବମାନଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରମାନେ ଗୁରୁ, ନାଥ, ରାଜା ଓ ପିତୃ ହେଉଛନ୍ତି। ଏହି ଉତ୍ତମ ଦେବମାନେ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।

ଇତ୍ଯେତଲ୍ଲକ୍ଷଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦେଵେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ସମାସତଃ। ସପ୍ତର୍ଷୀନ୍ ସମ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସାମ୍ପ୍ରତଂ ଯେ ଦିଵି ସ୍ଥିତାଃ ।। ୩.

ଏହିପରି ଦେବମାନଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କୁହାଯାଇଛି। ଏବେ ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିଥିବା ସାତ ଋଷିଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି।

ଗାଧିଜଃ କୌଶିକୋ ଧୀମାନ୍ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାତପାଃ। ଭାର୍ଗଵୋ ଜମଦଗ୍ନିଶ୍ଚ ଊରୁପୁତ୍ରଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ ।। ୩.

ଗାଧିଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୁଦ୍ଧିମାନ କୌଶିକ, ମହାତପସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଭାର୍ଗବ ଜମଦଗ୍ନି ଏବଂ ପ୍ରତାପଶାଳୀ ଊରୁପୁତ୍ର—

ବୃହସ୍ପତିସୁତଶ୍ଚାପି ଭାରଦ୍ଵାଜୋ ମହାତପାଃ। ଔତଥ୍ଯୋ ଗୌତମୋ ଵିଦ୍ଵାଞ୍ଛରଦ୍ଵାନ୍ନାମ ଧାର୍ମିକଃ ।। ୩.

ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପୁଅ, ଭାରଦ୍ବାଜ, ଅତି ତପସ୍ବୀ; ଅଉତଥ୍ୟ, ଗୌତମ, ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ ଏବଂ ଶରଦ୍ବାନ୍, ଯିଏ ନାମରେ ଧର୍ମିକ।

ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵୋଽତ୍ରିର୍ଭଗଵାନ୍ ବ୍ରହ୍ମକୋ ଶସ୍ତୁ ପଞ୍ଚମଃ। ଷଷ୍ଠୋ ଵାସିଷ୍ଠପୁତ୍ରସ୍ତୁ ଵସୁମାନ୍ ଲୋକଵିଶ୍ରୁତଃ ।। ୩.

ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ, ପୂଜ୍ୟ ଅତ୍ରି, ପଞ୍ଚମ ବ୍ରହ୍ମକ; ଛଠ ହେଉଛନ୍ତି ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁଅ ବସୁମାନ୍, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ଵତ୍ସାରଃ କାଶ୍ଯପଶ୍ଚୈଵ ସପ୍ତୈତେ ସାଧୁସମ୍ମତାଃ। ଏତେ ସପ୍ତର୍ଷଯଃ ସିଦ୍ଧା ଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ସାମ୍ପ୍ରତେଽନ୍ତରେ ।। ୩.

ଭାତ୍ସର ଏବଂ କାଶ୍ୟପ—ଏହି ସାତଜଣ ନୀତିବାନ୍ ବୋଲି ମନ୍ୟ; ଏହି ସାତିଜଣ ସିଦ୍ଧ ଋଷି ଏହି ମଧ୍ୟକାଳରେ ଅଛନ୍ତି।

ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁଶ୍ଚୈଵ ନାଭାଗୋ ଧୃଷ୍ଟଃ ଶର୍ଯାତିରେଵ ଚ। ନରିଷ୍ଯନ୍ତଶ୍ଚ ଵିଖ୍ଯାତୋ ନାଭ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଏଵ ଚ ।। ୩.

ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, ନାଭାଗ, ଧୃଷ୍ଟ, ଶର୍ୟାତି; ନରିଷ୍ୟନ୍ତ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ନାଭ, ଏବଂ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

କରୁଷଶ୍ଚ ପୃଷଧ୍ରଶ୍ଚ ଵସୁମାନ୍ନଵମଃ ସ୍ମୃତଃ। ମନୋର୍ଵୈଵସ୍ତସ୍ଯୈତେ ନଵ ପୁତ୍ରାଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ । କୀର୍ତ୍ତିତା ଵୈ ମଯା ହ୍ଯେତେ ସପ୍ତମଞ୍ଚୈତଦନ୍ତରମ୍ ।। ୩.

କରୁଷ ଏବଂ ପୃଷଧ୍ର, ନବମ ବସୁମାନ୍; ଏହିମାନେ ମନୁ ବୈବସ୍ବତଙ୍କ ନଉଟି ପୁଅ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛନ୍ତି। ମୁଁ ଏହିମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ କଲି, ଏହି ସପ୍ତମ ମଧ୍ୟକାଳ।

ଇତ୍ଯେଷ ଵୈ ମଯା ପାଦୋ ଦ୍ଵିତୀଯଃ କଥିତୋ ଦ୍ଵିଜାଃ। ଵିସ୍ତରେଣାନୁପୂର୍ଵ୍ଯା ଚ ଭୂଯଃ କିଂ ଵର୍ଣଯାମ୍ଯହମ୍ ।। ୩.

ଏଭଳି ମୁଁ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପାଦକୁ ବିସ୍ତାରରେ ଏବଂ କ୍ରମରେ କହିଲି; ଏବେ ଆଉ କଣ କହିବି?

ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପାଦଂ ଦ୍ଵିତୀଯନ୍ତୁ କ୍ରାନ୍ତଂ ସୂତେନ ଧୀମତା। ଅତସ୍ତୃତୀଯଂ ପପ୍ରଚ୍ଛ ପାଦଂ ଵୈ ଶାଂଶପାଯନଃ ।। ୪.

ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ସୂତଙ୍କ ଠାରୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ପାଦ ଶୁଣି, ତାପରେ ଶୌନକ ତୃତୀୟ ପାଦ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ।

ପାଦ କ୍ରାନ୍ତୋ ଦ୍ଵିତୀଯୋଽଯମନୁ ଷଙ୍ଗେଣ ଯସ୍ତ୍ଵଯା। ତୃତୀଯଂ ଵିସ୍ତରାତ୍ପାଦଂ ସୋପୋଦ୍ଵାତଂ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତଯ। ଏଵମୁକ୍ତୋଽବ୍ରଵୀତ୍ସୂତଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟେନାନ୍ତରାତ୍ମନା ।। ୪.

ତୁମେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପାଦ କହିଛ; ଏବେ ତୃତୀୟ ପାଦ ଏବଂ ତାହାର ଉପୋଦ୍ବାତ ସହ ବିସ୍ତାରରେ କହ। ଏଭଳି କୁହିଲେ, ସୂତ ଅନ୍ତର୍ଆନନ୍ଦରେ କହିଲେ।

କୀର୍ତ୍ତଯିଷ୍ଯେ ତୃତୀଯଞ୍ଚ ସୋପୋଦ୍ଵାତଂ ସଵିସ୍ତରମ୍। ପାଦଂ ସମୁଦଯାଦ୍ଵିପ୍ରା ଗଦତୋ ମେ ନିବୋଧତ ।। ୪.

ମୁଁ ଏବେ ତୃତୀୟ ପାଦ ଉପୋଦ୍ବାତ ସହ ବିସ୍ତାରରେ କହିବି; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମୋ କଥାରେ ମୂଳ ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ଶୁଣ।

ମନୋର୍ଵୈଵସ୍ଵତସ୍ଯେମଂ ସାମ୍ପ୍ରତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ଵିସ୍ତରେଣାନୁପୂର୍ଵ୍ଯା ଚ ନିସର୍ଗଂ ଶ୍ରୃଣୁତ ଦ୍ଵିଜାଃ ।। ୪.

ମହାତ୍ମା ବୈବସ୍ବତ ମନୁଙ୍କର ଏହି ସମ୍ପ୍ରତି ମଧ୍ୟକାଳର ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ବିସ୍ତାରରେ ଏବଂ କ୍ରମରେ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଦ୍ୱିଜମାନେ।

ଚତୁର୍ଯୁଗୈକସପ୍ତତ୍ଯା ସଙ୍ଖ୍ଯାତଃ ପୂର୍ଵମେଵ ତୁ। ସହ ଦେଵଗଣୈଶ୍ଚୈଵ ଋଷିଭିର୍ଦାନଵୈଃ ସହ ।। ୪.

ପୂର୍ବରୁ ଏହା ଗଣନା କରାଯାଇଛି—ଚାରିଯୁଗର ଏକାତ୍ତର ସମୟ, ଦେବମାନେ, ଋଷିମାନେ ଏବଂ ଦାନବମାନେ ସହିତ।

ପିତୃଗନ୍ଧର୍ଵଯକ୍ଷୈଶ୍ଚ ରକ୍ଷୋଭୂତଗଣୈସ୍ତଥା। ମାନୁଷୈଃ ପଶୁଭିଶ୍ଚୈଵ ପକ୍ଷିଭିଃ ସ୍ଥାଵରୈଃ ସହ ।। ୪.

ପିତୃ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଏବଂ ଭୂତମାନେ, ମାନବ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଏବଂ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସହ।

ମନ୍ଵାଦିକଂ ଭଵିଷ୍ଯାନ୍ତମାଖ୍ଯାନୈର୍ବହୁଵିସ୍ତରମ୍ । ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଵୈଵସ୍ଵତଂ ସର୍ଗଂ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ଵିଵସ୍ଵତେ ।। ୪.

ମନୁର ଆରମ୍ଭରୁ ଭବିଷ୍ୟତର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ବହୁ ବିସ୍ତୃତ କଥା ସହିତ, ମୁଁ ବୈବସ୍ବତଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ବିବସ୍ବତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି।

ଆଦ୍ଯେ ମନ୍ଵନ୍ତରେଽତୀତାଃ ସର୍ଗାଃ ପ୍ରାଵର୍ତ୍ତକାଶ୍ଚ ଯେ। ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେଽନ୍ତରେ ପୂର୍ଵଂ ସପ୍ତାସନ୍ ଯେ ମହର୍ଷଯଃ। ଚାକ୍ଷୁଷସ୍ଯାନ୍ତରେଽତୀତେ ପ୍ରାପ୍ତେ ଵୈଵସ୍ଵତେ ପୁନଃ ।। ୪.

ପ୍ରଥମ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ପୂର୍ବ ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ; ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମଧ୍ୟକାଳରେ ପୂର୍ବ ସପ୍ତ ମହାର୍ଷି; ଚକ୍ଷୁଷ ମଧ୍ୟକାଳ ଅତିତ ହେବା ପରେ, ପୁଣି ବୈବସ୍ବତ ଆସିଲେ।

ଦକ୍ଷସ୍ଯ ଚ ଋଷୀଣାଞ୍ଚ ଭୃଗ୍ଵାଦୀନାଂ ମହୌଜସାମ୍। ଶାପାନ୍ମହେଶ୍ଵରସ୍ଯାସୀତ୍ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାଵୋ ମହାତ୍ମନାମ୍ ।। ୪.

ଦକ୍ଷ ଏବଂ ଋଷିମାନେ, ଭୃଗୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ ଉପରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶାପ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ମହାତ୍ମାମାନେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

ଭୂଯଃ ସପ୍ତର୍ଷଯସ୍ତେ ଚ ଉତ୍ପନ୍ନାଃ ସପ୍ତ ମାନସାଃ। ପୁତ୍ରତ୍ଵେ କଲ୍ପିତାଶ୍ଚୈଵ ସ୍ଵଯମେଵ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵା ।। ୪.

ପୁଣି ସେହି ସପ୍ତ ଋଷି, ସପ୍ତ ମନସା ପୁଅ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ସ୍ୱୟଂ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ତାଙ୍କୁ ପୁଅ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ।

ପ୍ରଜାସନ୍ତାନକୃଦ୍ଭିସ୍ତୈରୁତ୍ପଦ୍ଯଦ୍ଭିର୍ମହାତ୍ମଭିଃ। ପୁନଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତିତଃ ସର୍ଗୋ ଯଥାପୂର୍ଵଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍ ।। ୪.

ସେମାନେ, ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ମହାତ୍ମାମାନେ, ଜନ୍ମ ନେଇ, ପୁଣି ପୂର୍ବବତ୍ କ୍ରମରେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

ତେଷାଂ ପ୍ରସୂତିଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵିଶୁଦ୍ଧଜ୍ଞାନକର୍ମଣାମ୍। ସମାସଵ୍ଯାସଯୋଗାଭ୍ଯାଂ ଯଥାଵଦନୁପୂର୍ଵଶଃ ।। ୪.

ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ପବିତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମର ସନ୍ତାନକୁ ସଂକ୍ଷେପ ଏବଂ ବିସ୍ତାରରେ, ଠିକ୍ କ୍ରମରେ କହିବି।

ଯେଷାମନ୍ଵଯସମ୍ଭୂତୈର୍ଲୋକୋଽଯଂ ସଚରାଚରଃ। ପୁନଃ ସ ପୂରିତଃ ସର୍ଗୋ ଗ୍ରହ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡିତଃ ।। ୪.

ଯେଉଁମାନଙ୍କର ବଂଶରୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ଆଉଥରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ସୃଷ୍ଟି ଗ୍ରହ ଓ ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହେଲା।

ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚସ୍ତସ୍ଯ ମୁନୀନାଂ ସଂଶଯୋଽଭଵତ୍ । ତତସ୍ତଂ ସଂଶଯାଵିଷ୍ଟାଃ ସୂତଂ ସଂଶଯନିଶ୍ଚଯେ। ସତ୍କୃତ୍ଯ ପରିପପ୍ରଚ୍ଛୁର୍ମୁନଯଃ ଶଂସିତଵ୍ରତାଃ ।। ୪.

ଏହି କଥା ଶୁଣି ସେଇ ଋଷିମାନେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ତାପରେ ସେମାନେ ସନ୍ଦେହରେ ଭରିଯାଇ, ସମ୍ମାନ ସହିତ ସୂତଙ୍କୁ ସନ୍ଦେହ ନିବୃତ୍ତି ପାଇଁ ପଚାରିଲେ।