ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତତୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀଦିଦମର୍ଥଵତ୍। ଅନ୍ଯାଯୋପଗତୈର୍ଦ୍ରଵ୍ଯୈରାହୃତ୍ଯ ଯଜନେ ଧିଯା। ଧର୍ମାଭିକାଂକ୍ଷୀ ଯଜତେ ନ ଧର୍ମଫଲମଶ୍ନୁତେ ।। ୨୯.

ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲାପରେ, ସେ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ: ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟାୟରେ ଆର୍ଜିତ ଧନ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କରାଯାଏ, ଧର୍ମ ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମର ଫଳ ମିଳେନାହିଁ ।

ଧର୍ମ୍ମଂ ଚୈତଂ ସମାଖ୍ଯାଯ ପାପାତ୍ମା ପୁରୁଷାଧମଃ। ଦଦାତି ଦାନଂ ଵିପ୍ରେଭ୍ଯୋ ଲୋକାନାଂ ଦମ୍ଭକାରଣାତ୍ ।। ୨୯.

ଏହି ଧର୍ମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି, ଏକ ପାପୀ ଏବଂ ନିମ୍ନ ଚରିତ୍ର ମନୁଷ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦମ୍ଭ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇଥାଏ।

ଜପଂ କୃତ୍ଵା ତଥା ତୀଵ୍ରଂ ଧନଲୋଭାନ୍ନିରଙ୍କୁଶଃ। ରାଗମୋହାନ୍ଵିତୋ ହ୍ଯନ୍ତେ ପାଵନାର୍ଥଂ ଦଦାତି ଯଃ ।। ୨୯.

ଉତ୍କଟ ଜପ କରି, ଧନ ଲୋଭରେ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇ, ରାଗ ଓ ମୋହରେ ଭରିଥିବା ଏହି ମନୁଷ୍ୟ ଶେଷରେ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଦାନ ଦେଇଥାଏ।

ତେନ ଦତ୍ତାନି ଦାନାନି ଅଫଲାନି ଭଵନ୍ତ୍ଯୁତ। ତସ୍ଯ ଧର୍ମ୍ମପ୍ରଵୃତ୍ତସ୍ଯ ହିଂସକସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ ।। ୨୯.

ଏପରି ଦୁଷ୍ଟ ଏବଂ ନିର୍ଦୟ ମନୁଷ୍ୟ ଯେଉଁ ଧର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ଥାଏ, ତାଙ୍କର ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ଫଳ ଦେଇନଥାଏ।

ଏଵଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ଧନଂ ମୋହାଦ୍ଦଦତୋ ଯଜତଶ୍ଚ ହ। ସକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଣୋ ଦାନଂ ନ ତିଷ୍ଠତି ଦୁରାତ୍ମନଃ ।। ୨୯.

ଏପରି ଭାବରେ ମୋହରେ ଧନ ଅर्जନ କରି, ଅଶୁଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦାନ କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ଦୁଷ୍ଟ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ଦାନ ଟିକି ରହିନଥାଏ।

ନ୍ଯାଯାଗତାନାଂ ଦ୍ରଵ୍ଯାଣାଂ ତୀର୍ଥେ ସମ୍ପ୍ରତିପାଦନମ୍। କାମାନନଭିସନ୍ଧାଯ ଯଜତେ ଚ ଦଦାତି ଚ ।। ୨୯.

ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ନ୍ୟାୟରେ ଅର୍ଜିତ ଧନକୁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଦାନ କରେ, ନିଜ ଲାଭ ଚିନ୍ତା କରିନାହିଁ, ଏଭଳି ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନ କରେ—

ସ ଦାନଫଲମାପ୍ନୋତି ତଚ୍ଚ ଦାନଂ ସୁଖୋଦଯମ୍। ଦାନେନ ଭୋଗାନାପ୍ନୋତି ସ୍ଵର୍ଗଂ ସତ୍ଯେନ ଗଚ୍ଛତି ।। ୨୯.

ସେ ଦାନର ଫଳ ପାଏ, ଏହି ଦାନ ଖୁସି ଦେଇଥାଏ; ଦାନ ଦେଇ ଉପଭୋଗ ପାଏ, ଏବଂ ସତ୍ୟରେ ଶ୍ବର୍ଗକୁ ଯାଏ।

ତପସା ତୁ ସୁତପ୍ତେନ ଲୋକାନ୍ ଵିଷ୍ଟଭ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି । ଵିଷ୍ଟଭ୍ଯ ସ ତୁ ତେଜସ୍ଵୀ ଲୋକେଷ୍ଵାନନ୍ତ୍ଯମଶ୍ନୁତେ ।। ୨୯.

ଭଲ ତପସ୍ୟା କରି, ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଧାରଣ କରେ; ଏଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମନୁଷ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନନ୍ତତା ପାଏ।

ଦାନାଚ୍ଛ୍ରେଯାଂସ୍ତଥା ଯଜ୍ଞୋ ଯଜ୍ଞାଚ୍ଛ୍ରେଯସ୍ତଥା ତପଃ। ସଂନ୍ଯାସସ୍ତପସଃ ଶ୍ରେଯାଂସ୍ତସ୍ମାଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ଗୁରୁଃ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୨୯.

ଦାନଠାରୁ ଯଜ୍ଞ ଉତ୍ତମ, ଯଜ୍ଞଠାରୁ ତପସ୍ୟା ଉତ୍ତମ, ତପସ୍ୟାଠାରୁ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଉତ୍ତମ, ଏବଂ ସନ୍ନ୍ୟାସଠାରୁ ଜ୍ଞାନକୁ ଜଣେ ଜଣେ ଗୁରୁ ଉତ୍ତମ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।

ଶ୍ରୃଯନ୍ତେ ହି ତପଃସିଦ୍ଧାଃ କ୍ଷାତ୍ରୋପେତା ଦ୍ଵିଜାତଯଃ। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ନରପତିର୍ମାନ୍ଧାତା ସଂକୃତିଃ କପିଃ ।। ୨୯.

ତପସ୍ୟାରେ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଥିବା ଦ୍ବିଜମାନେ ଯେଉଁମାନେ ରାଜବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ସେମାନେ ହେଲେ: ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜା, ମାନ୍ଧାତା, ସଂକୃତି, କପି।

କପେଶ୍ଚ ପୁରୁକୁତ୍ସଶ୍ଚ ସତ୍ଯଶ୍ଚାନୃହଵାନୃଥୁଃ ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣୋଽମୀଢଶ୍ଚ ଭାଗାନ୍ଯୋନ୍ଯସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୯.

କପିଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ସନ୍ତାନମାନେ—ପୁରୁକୁତ୍ସ, ସତ୍ୟବ୍ରତ, ଋଥୁ, ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣ, ଅମୀଢ, ଭାଗ, ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ।

କକ୍ଷୀଵଶ୍ଚୈଵ ଶିଜଯସ୍ତଥାନ୍ଯେ ଚ ମହାରଥାଃ। ରଥୀତରଶ୍ଚ ରୁନ୍ଦଶ୍ଚ ଵିଷ୍ଣୁଵୃଦ୍ଧାଦଯୋ ନୃପାଃ ।। ୨୯.

କକ୍ଷୀବତ, ଶିଜୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ମହାରଥୀମାନେ; ରଥୀତର, ରୁନ୍ଦ, ବିଷ୍ଣୁବୃଦ୍ଧ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ।

କ୍ଷାତ୍ରୋପେତାଃ ସ୍ମୃତା ହ୍ଯେତେ ତପସା ଋଷିତାଙ୍ଗତାଃ । ଏତେ ରାଜର୍ଷଯଃ ସର୍ଵ୍ଵେ ସିଦ୍ଧିଂ ସୁମହତୀଙ୍ଗତାଃ। ଅତ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଅଯୋର୍ଵଂଶଂ ମହାତ୍ମନଃ ।। ୨୯.

ଏମାନେ ରାଜବଂଶର ଋଷି, ତପସ୍ୟାରେ ଋଷି ସମାନ ହୋଇଥିଲେ; ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ବଡ଼ ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ। ଏବେ ମୁଁ ମହାତ୍ମା ଅୟୁଙ୍କ ବଂଶ ବିଷୟରେ କହିବି।

ଉତ୍ତରାର୍ଦ୍ଧମ୍ -

ଉତ୍ତରାର୍ଦ୍ଧ—

ସୂତ ଉଵାଚ ।। ପିତା ସୋମସ୍ଯ ଵୈଵିପ୍ରା ଜଜ୍ଞେଽତ୍ରିର୍ଭଗଵାନୃଷିଃ। ସୋଽତି ତସ୍ଥୌ ସର୍ଵଲୋକାନ୍ଭଗଵାନ୍ତ୍ସ୍ଵେନ ତେଜସା ।। ୨୮.

ସୂତ କହିଲେ: ସୋମଙ୍କ ପିତା ଭଗବାନ ଋଷି ଅତ୍ରି, ଭାଇବିପ୍ରରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ; ସେ ନିଜ ତେଜରେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।

କର୍ମଣା ମନସା ଵାଚା ଶୁଭାନ୍ଯେଵ ସମାଚରନ୍। କାଷ୍ଠକୁଡ୍ଯଶିଲାଭୂତ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵବାହୁର୍ମହାଦ୍ଯୁତିଃ ।। ୨୮.

କାର୍ଯ୍ୟ, ମନ ଓ ବାଣୀରେ ସଦା ଭଲ କାମ କରି, କାଠ, କୁଡିଆ କିମ୍ବା ପଥର ପରି ଉପରକୁ ହାତ ଉଠାଇ ଦଢ଼ ଦେହରେ ଦିଆଯାଇଥିଲେ।

ସୁଦୁଶ୍ଚରଂ ନାମ ତପୋ ଯେନ ତପ୍ତଂ ମହତ୍ପୁରା। ତ୍ରୀଣି ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ଦିଵ୍ଯାନୀତି ହି ନଃ ଶ୍ରୁତମ୍ ।। ୨୮.

ସେ ପୁରୁଣା କାଳରେ 'ମହା' ନାମକ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ; ଆମେ ଶୁଣିଛୁ ଏହା ତିନି ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ଚାଲିଥିଲା।

ତସ୍ଯୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵରେତସସ୍ତତ୍ର ସ୍ଥିତସ୍ଯାନିମିଷସ୍ପୃହମ୍। ସୋମତ୍ଵନ୍ତନୁରାପେଦେ ମହାବୁଦ୍ଧିଃ ସ ଵୈ ଦ୍ଵିଜଃ ।। ୨୮.

ଉପରକୁ ରେତ ଧାରଣ କରି, ଅଚଳ ଏବଂ କିଛି ଚାହିଁନଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଉଭୟ ହାତ ଉଠାଇ ଦଢ଼ ହୋଇ ଦିଆଯାଇଥିଲେ; ସେଠାରୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ସୋମ ଦ୍ବିଜ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।

ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵମାଚକ୍ରମେ ତସ୍ଯ ସୋମତ୍ଵଂ ଭାଵିତାତ୍ମନଃ। ସୋମଃ ସୁସ୍ରାଵ ନେତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ଦଶ ଵା ଦ୍ଯୋତଯନ୍ ଦିଶଃ ।। ୨୮.

ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ଥିଲେ; ତାଙ୍କୁଠାରୁ ସୋମ ଉପରକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ସୋମ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରୁ ଝରି ଦଶ ଦିଶାକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରିଥିଲେ।

ତଂ ଗର୍ଭଂ ଵିଧିନାଦିଷ୍ଟା ଦଶ ଦେଵ୍ଯୋ ଦଧୁସ୍ତଦା। ସମେତ୍ଯ ଧାରଯାମାସୁର୍ନ ଚ ତାଃ ସମଶକ୍ନୁଵନ୍ ।। ୨୮.

ବିଧି ଅନୁଯାୟୀ ଯେଉଁ ସମୟରେ ଦଶ ଦେବୀ ଏକସাথে ଗର୍ଭକୁ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଏହି ଗର୍ଭକୁ ଧାରଣ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ।

ସ ତାଭ୍ଯଃ ସହସୈଵାଥ ଦିଗ୍ଭ୍ଯୋ ଗର୍ଭଃ ପ୍ରଭାନ୍ଵିତଃ। ଯଥାଵଭାସଯଂଲ୍ଲୋକାଞ୍ଝୀତାଂଶୁଃ ସର୍ଵଭାଵନଃ ।। ୨୮.

ହଠାତ୍, ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଗର୍ଭ ଦେବୀମାନଙ୍କ ଓ ଦିଗମାନଙ୍କୁ ଛାଡି ଦେଇ, ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଏହି ଜଗତକୁ ଆଲୋକିତ କରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରିଲା।

ଯଦା ନ ଧାରଣେ ଶକ୍ତାସ୍ତସ୍ଯ ଗର୍ଭସ୍ଯ ତାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ। ତତଃ ସ ତାଭିଃ ଶୀତାଂଶୁର୍ନିପପାତ ଵସୁନ୍ଧରାମ୍ ।। ୨୮.

ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ଗର୍ଭକୁ ଧାରଣ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ସହଯୋଗରେ ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପୃଥିବୀରେ ପତିତ ହେଲା।

ପତନ୍ତଂ ସୋମମାଲୋକ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକପିତାମହଃ। ରଥମାରୋପଯାମାସ ଲୋକାନାଂ ହିତକାମ୍ଯଯା ।। ୨୮.

ଚାନ୍ଦ୍ରମାକୁ ପତିତ ଦେଖି, ଲୋକଙ୍କର ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଏକ ରଥରେ ବସାଇଲେ, ଲୋକମାନଙ୍କର ଭଲ ପାଇଁ।

ସ ହି ଦେଵମଯୋ ଵିପ୍ରା ଧର୍ମ୍ମାର୍ଥୀ ସତ୍ଯସଙ୍ଗରଃ। ଯୁକ୍ତୋ ଵାଜିସହସ୍ରେଣ ସିତେନେତି ହି ନଃ ଶ୍ରୁତମ୍ ।। ୨୮.

ଏହି ଦେବମୟ ରଥ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ଲାଗି ନିର୍ବିକଳ୍ପ, ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ଏବଂ ଏହା ହଜାରଟି ସାଫେଦ ଘୋଡାରେ ଯୁକ୍ତ ଅଛି — ଏହି କଥା ଆମେ ଶୁଣିଛୁ।

ତସ୍ମିନ୍ନିପତିତେ ଦେଵାଃ ପୁତ୍ରେଽତ୍ରେଃ ପରମାତ୍ମନି। ତୁଷ୍ଟୁଵୁର୍ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପୁତ୍ରାଃ ମାନସାଃ ସପ୍ତ ଵିଶ୍ରୁତାଃ ।। ୨୮.

ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପୃଥିବୀରେ ପତିତ ହେଲାବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସପ୍ତ ମନସପୁତ୍ର, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦେବ, ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁତ୍ର, ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିଲେ।

ତତ୍ରୈଵାଙ୍ଗିରସସ୍ତସ୍ଯ ଭୃଗୋଶ୍ଚୈଵାତ୍ମଜସ୍ତଥା। ଋଗ୍ଭିର୍ଯଜୁର୍ଭିର୍ବହୁଭିରଥର୍ଵାଙ୍ଗିରସୈରପି ।। ୨୮.

ସେଠାରେ ଅଙ୍ଗିରାସ ଓ ଭୃଗୁଙ୍କର ପୁତ୍ର, ରିଗ୍, ଯଜୁର୍ ଓ ଅଥର୍ବ ବେଦର ଅନେକ ମନ୍ତ୍ରରେ ସ୍ତୁତି କରିଥିଲେ।

ତତଃ ସଂସ୍ତୂଯମାନସ୍ଯ ତେଜଃ ସୋମସ୍ଯ ଭାସ୍ଵତଃ। ଆପ୍ଯାଯମାନଂ ଲୋକାଂସ୍ତ୍ରୀନ୍ ଭାଵଯାମାସ ସର୍ଵ୍ଵଶଃ ।। ୨୮.

ତାପରେ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଚାନ୍ଦ୍ରମା ସ୍ତୁତିତୁଳା ହେବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ତେଜ ଦିନକୁ ଦିନ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ, ତିନି ଜଗତକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପୋଷଣ କରିଲା।

ସମେନ ରଥମୁଖ୍ଯେନ ସାଗରାନ୍ତାଂ ଵସୁନ୍ଧରାମ୍। ତ୍ରିଃସପ୍ତକୃତ୍ଵୋ ଵିପୁଲ ଶ୍ଚକାରାଭିପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ ।। ୨୮.

ସେ ମୁଖ୍ୟ ରଥରେ ବସି, ସାଗର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ସତରେ ତିନି ଥର ବଡ ଭାବରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କଲେ।

ତସ୍ଯ ଯଚ୍ଚାପି ତତ୍ତେଜଃ ପୃଥିଵୀମନ୍ଵପଦ୍ଯତ। ଓଷଧ୍ଯସ୍ତାଃ ସମୁଦ୍ଭୂତାସ୍ତେଜସା ସଂଜ୍ଵଲନ୍ତ୍ଯୁତ ।। ୨୮.

ତାଙ୍କର ଯେଉଁ ତେଜ ପୃଥିବୀକୁ ପହଁଚିଲା, ସେଠାରୁ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ତେଜରେ ଚମକୁଥିଲେ।