ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ପୁତ୍ରାଣାଂ ଶୁନଃ ଶେଫୋଽଗ୍ରଜଃ ସ୍ମୃତଃ। ମଧୁଚ୍ଛନ୍ଦୋ ନଯଶ୍ଚୈଵ କୃତଦେଵୌ ଧ୍ରୁଵାଷ୍ଟକୌ ।। ୨୯.

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁନଃଶେଫ ପ୍ରଥମ । ମଧୁଚ୍ଛନ୍ଦ, ନୟ, କୃତଦେବ, ଧୃବାଷ୍ଟକ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ ।

କଚ୍ଛପଃ ପୂରଣଶ୍ଚୈଵ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସୁତାସ୍ତୁ ଵୈ। ତେଷାଂ ଗୋତ୍ରାଣି ବହୁଧା କୌଶିକାନାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍ ।। ୨୯.

କଚ୍ଛପ ଓ ପୂରଣ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁଅ । ଏମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଅନେକ କୌଶିକ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଗୋତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ।

ପାର୍ଥିଵା ଦେଵରାତାଶ୍ଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯା ସମର୍ଷଣାଃ । ଉଦୁମ୍ବରା ଉଦୁମ୍ଲାନାସ୍ତାରକା ଯମମୁଞ୍ଚତାଃ ।। ୨୯.

ପାର୍ଥିବ, ଦେବରତ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ସମର୍ଷଣ, ଉଦୁମ୍ବର, ଉଦୁମ୍ଲାନ, ତାରକ ଓ ଯମରୁ ମୁକ୍ତ ହେଉଥିବାମାନେ ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି ।

ଲୋହିଣ୍ଯୋ ରେଣଵଶ୍ଚୈଵ ତଥା କାରୀଷଵଃ ସ୍ମୃତାଃ। ବଭ୍ରଵଃ ପାଣିନଶ୍ଚୈଵ ଧ୍ଯାଵଜପ୍ଯାସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୯.

ଲୋହିଣ୍ୟ, ରେଣୁବ, କାରୀଷବ, ବଭ୍ରବ, ପାଣିନ ଓ ଧ୍ୟାନ ଓ ଜପରେ ନିମଗ୍ନ ଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛନ୍ତି ।

ଶାଲାଵତ୍ଯା ହିରଣ୍ଯାକ୍ଷାଃ ସ୍ଯଙ୍କୃତା ଗାଲଵାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଦେଵଲା ଯାମଦୂତାଶ୍ଚ ଶାଲଙ୍କାଯନବାଷ୍କଲାଃ ।। ୨୯.

ଶାଳାବତୀରୁ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ, ସ୍ୟଙ୍କୃତ, ଗାଳବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ଦେବଳ, ଯମଦୂତ, ଶାଳଙ୍କାୟନ ଓ ବାଷ୍କଳ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ।

ଦଦାତି ବାଦରାଶ୍ଚାନ୍ଯେ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ଧୀମତଃ। ଋଷ୍ଯନ୍ତରଵିଵାଙ୍ଯାସ୍ତେ ବହଵଃ ଶୌଶିକାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୨୯.

ଦଦାତି, ବାଦର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଅନୁସୂତି । ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଅନେକ ଶୌଶିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ।

କୌଶିକାସୋଶ୍ରୁମାଶ୍ଚୈଵ ତଥାନ୍ଯେ ସୈଧଵାଯନାଃ। ପୌରୋରଵସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷେଃ କୌଶିକସ୍ଯ ତୁ ।। ୨୯.

କୌଶିକ, ଓଶ୍ରୁମ ଓ ସେଇଦଭାୟନ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ସମସ୍ତେ ପୁଣ୍ୟବତୀ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି କୌଶିକଙ୍କ ସନ୍ତାନ ।

ଦୃଷଦ୍ଵତୀସୁତଶ୍ଚାପି ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାତ୍ତଥାଷ୍ଟକଃ। ଅଷ୍ଟକସ୍ଯ ସୁତୋ ଯୋ ହି ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଜହ୍ନୁଗଣୋମଯା ।। ୨୯.

ଦୃଷଦ୍ୱତୀର ପୁଅ ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି ଅଷ୍ଟକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ଅଷ୍ଟକଙ୍କର ପୁଅ ଯାହାକୁ ଜହ୍ନୁ ବଂଶର ମାନ୍ୟା ମାନାଯାଏ ।

ଋଷଯ ଊଚୁଃ ।। କିଂ ଲକ୍ଷଣେନ ଧର୍ମେଣ ତପସେହ ଶ୍ରୁତେନ ଵା। ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ସମନୁପ୍ରାପ୍ତଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାଦିଭିର୍ନୃପୈଃ ।। ୨୯.

ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: କେଉଁ ଲକ୍ଷଣ, କେଉଁ ଧର୍ମ, କେଉଁ ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଶ୍ରୁତି ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଲେ ?

ଯେନ ଯୋନାଭିଧା ନେନ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ କ୍ଷତ୍ରିଯା ଗତାଃ । ଵିଶେଷଂ ଜ୍ଞାତୁମିଚ୍ଛାମି ତପସା ଦାନତସ୍ତଥା ।। ୨୯.

କେଉଁ ପ୍ରକାର କିମ୍ବା ବଂଶ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଲେ ? ମୁଁ ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବିଶେଷତା ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ ।

ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତତୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀଦିଦମର୍ଥଵତ୍। ଅନ୍ଯାଯୋପଗତୈର୍ଦ୍ରଵ୍ଯୈରାହୃତ୍ଯ ଯଜନେ ଧିଯା। ଧର୍ମାଭିକାଂକ୍ଷୀ ଯଜତେ ନ ଧର୍ମଫଲମଶ୍ନୁତେ ।। ୨୯.

ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲାପରେ, ସେ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ: ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟାୟରେ ଆର୍ଜିତ ଧନ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କରାଯାଏ, ଧର୍ମ ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମର ଫଳ ମିଳେନାହିଁ ।

ଧର୍ମ୍ମଂ ଚୈତଂ ସମାଖ୍ଯାଯ ପାପାତ୍ମା ପୁରୁଷାଧମଃ। ଦଦାତି ଦାନଂ ଵିପ୍ରେଭ୍ଯୋ ଲୋକାନାଂ ଦମ୍ଭକାରଣାତ୍ ।। ୨୯.

ଏହି ଧର୍ମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି, ଏକ ପାପୀ ଏବଂ ନିମ୍ନ ଚରିତ୍ର ମନୁଷ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦମ୍ଭ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇଥାଏ।

ଜପଂ କୃତ୍ଵା ତଥା ତୀଵ୍ରଂ ଧନଲୋଭାନ୍ନିରଙ୍କୁଶଃ। ରାଗମୋହାନ୍ଵିତୋ ହ୍ଯନ୍ତେ ପାଵନାର୍ଥଂ ଦଦାତି ଯଃ ।। ୨୯.

ଉତ୍କଟ ଜପ କରି, ଧନ ଲୋଭରେ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇ, ରାଗ ଓ ମୋହରେ ଭରିଥିବା ଏହି ମନୁଷ୍ୟ ଶେଷରେ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଦାନ ଦେଇଥାଏ।

ତେନ ଦତ୍ତାନି ଦାନାନି ଅଫଲାନି ଭଵନ୍ତ୍ଯୁତ। ତସ୍ଯ ଧର୍ମ୍ମପ୍ରଵୃତ୍ତସ୍ଯ ହିଂସକସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ ।। ୨୯.

ଏପରି ଦୁଷ୍ଟ ଏବଂ ନିର୍ଦୟ ମନୁଷ୍ୟ ଯେଉଁ ଧର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ଥାଏ, ତାଙ୍କର ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ଫଳ ଦେଇନଥାଏ।

ଏଵଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ଧନଂ ମୋହାଦ୍ଦଦତୋ ଯଜତଶ୍ଚ ହ। ସକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଣୋ ଦାନଂ ନ ତିଷ୍ଠତି ଦୁରାତ୍ମନଃ ।। ୨୯.

ଏପରି ଭାବରେ ମୋହରେ ଧନ ଅर्जନ କରି, ଅଶୁଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦାନ କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ଦୁଷ୍ଟ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ଦାନ ଟିକି ରହିନଥାଏ।

ନ୍ଯାଯାଗତାନାଂ ଦ୍ରଵ୍ଯାଣାଂ ତୀର୍ଥେ ସମ୍ପ୍ରତିପାଦନମ୍। କାମାନନଭିସନ୍ଧାଯ ଯଜତେ ଚ ଦଦାତି ଚ ।। ୨୯.

ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ନ୍ୟାୟରେ ଅର୍ଜିତ ଧନକୁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଦାନ କରେ, ନିଜ ଲାଭ ଚିନ୍ତା କରିନାହିଁ, ଏଭଳି ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନ କରେ—

ସ ଦାନଫଲମାପ୍ନୋତି ତଚ୍ଚ ଦାନଂ ସୁଖୋଦଯମ୍। ଦାନେନ ଭୋଗାନାପ୍ନୋତି ସ୍ଵର୍ଗଂ ସତ୍ଯେନ ଗଚ୍ଛତି ।। ୨୯.

ସେ ଦାନର ଫଳ ପାଏ, ଏହି ଦାନ ଖୁସି ଦେଇଥାଏ; ଦାନ ଦେଇ ଉପଭୋଗ ପାଏ, ଏବଂ ସତ୍ୟରେ ଶ୍ବର୍ଗକୁ ଯାଏ।

ତପସା ତୁ ସୁତପ୍ତେନ ଲୋକାନ୍ ଵିଷ୍ଟଭ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି । ଵିଷ୍ଟଭ୍ଯ ସ ତୁ ତେଜସ୍ଵୀ ଲୋକେଷ୍ଵାନନ୍ତ୍ଯମଶ୍ନୁତେ ।। ୨୯.

ଭଲ ତପସ୍ୟା କରି, ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଧାରଣ କରେ; ଏଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମନୁଷ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନନ୍ତତା ପାଏ।

ଦାନାଚ୍ଛ୍ରେଯାଂସ୍ତଥା ଯଜ୍ଞୋ ଯଜ୍ଞାଚ୍ଛ୍ରେଯସ୍ତଥା ତପଃ। ସଂନ୍ଯାସସ୍ତପସଃ ଶ୍ରେଯାଂସ୍ତସ୍ମାଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ଗୁରୁଃ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୨୯.

ଦାନଠାରୁ ଯଜ୍ଞ ଉତ୍ତମ, ଯଜ୍ଞଠାରୁ ତପସ୍ୟା ଉତ୍ତମ, ତପସ୍ୟାଠାରୁ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଉତ୍ତମ, ଏବଂ ସନ୍ନ୍ୟାସଠାରୁ ଜ୍ଞାନକୁ ଜଣେ ଜଣେ ଗୁରୁ ଉତ୍ତମ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।

ଶ୍ରୃଯନ୍ତେ ହି ତପଃସିଦ୍ଧାଃ କ୍ଷାତ୍ରୋପେତା ଦ୍ଵିଜାତଯଃ। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ନରପତିର୍ମାନ୍ଧାତା ସଂକୃତିଃ କପିଃ ।। ୨୯.

ତପସ୍ୟାରେ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଥିବା ଦ୍ବିଜମାନେ ଯେଉଁମାନେ ରାଜବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ସେମାନେ ହେଲେ: ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜା, ମାନ୍ଧାତା, ସଂକୃତି, କପି।

କପେଶ୍ଚ ପୁରୁକୁତ୍ସଶ୍ଚ ସତ୍ଯଶ୍ଚାନୃହଵାନୃଥୁଃ ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣୋଽମୀଢଶ୍ଚ ଭାଗାନ୍ଯୋନ୍ଯସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୯.

କପିଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ସନ୍ତାନମାନେ—ପୁରୁକୁତ୍ସ, ସତ୍ୟବ୍ରତ, ଋଥୁ, ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣ, ଅମୀଢ, ଭାଗ, ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ।

କକ୍ଷୀଵଶ୍ଚୈଵ ଶିଜଯସ୍ତଥାନ୍ଯେ ଚ ମହାରଥାଃ। ରଥୀତରଶ୍ଚ ରୁନ୍ଦଶ୍ଚ ଵିଷ୍ଣୁଵୃଦ୍ଧାଦଯୋ ନୃପାଃ ।। ୨୯.

କକ୍ଷୀବତ, ଶିଜୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ମହାରଥୀମାନେ; ରଥୀତର, ରୁନ୍ଦ, ବିଷ୍ଣୁବୃଦ୍ଧ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ।

କ୍ଷାତ୍ରୋପେତାଃ ସ୍ମୃତା ହ୍ଯେତେ ତପସା ଋଷିତାଙ୍ଗତାଃ । ଏତେ ରାଜର୍ଷଯଃ ସର୍ଵ୍ଵେ ସିଦ୍ଧିଂ ସୁମହତୀଙ୍ଗତାଃ। ଅତ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଅଯୋର୍ଵଂଶଂ ମହାତ୍ମନଃ ।। ୨୯.

ଏମାନେ ରାଜବଂଶର ଋଷି, ତପସ୍ୟାରେ ଋଷି ସମାନ ହୋଇଥିଲେ; ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ବଡ଼ ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ। ଏବେ ମୁଁ ମହାତ୍ମା ଅୟୁଙ୍କ ବଂଶ ବିଷୟରେ କହିବି।

ଉତ୍ତରାର୍ଦ୍ଧମ୍ -

ଉତ୍ତରାର୍ଦ୍ଧ—

ସୂତ ଉଵାଚ ।। ପିତା ସୋମସ୍ଯ ଵୈଵିପ୍ରା ଜଜ୍ଞେଽତ୍ରିର୍ଭଗଵାନୃଷିଃ। ସୋଽତି ତସ୍ଥୌ ସର୍ଵଲୋକାନ୍ଭଗଵାନ୍ତ୍ସ୍ଵେନ ତେଜସା ।। ୨୮.

ସୂତ କହିଲେ: ସୋମଙ୍କ ପିତା ଭଗବାନ ଋଷି ଅତ୍ରି, ଭାଇବିପ୍ରରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ; ସେ ନିଜ ତେଜରେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।

କର୍ମଣା ମନସା ଵାଚା ଶୁଭାନ୍ଯେଵ ସମାଚରନ୍। କାଷ୍ଠକୁଡ୍ଯଶିଲାଭୂତ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵବାହୁର୍ମହାଦ୍ଯୁତିଃ ।। ୨୮.

କାର୍ଯ୍ୟ, ମନ ଓ ବାଣୀରେ ସଦା ଭଲ କାମ କରି, କାଠ, କୁଡିଆ କିମ୍ବା ପଥର ପରି ଉପରକୁ ହାତ ଉଠାଇ ଦଢ଼ ଦେହରେ ଦିଆଯାଇଥିଲେ।

ସୁଦୁଶ୍ଚରଂ ନାମ ତପୋ ଯେନ ତପ୍ତଂ ମହତ୍ପୁରା। ତ୍ରୀଣି ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ଦିଵ୍ଯାନୀତି ହି ନଃ ଶ୍ରୁତମ୍ ।। ୨୮.

ସେ ପୁରୁଣା କାଳରେ 'ମହା' ନାମକ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ; ଆମେ ଶୁଣିଛୁ ଏହା ତିନି ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ଚାଲିଥିଲା।

ତସ୍ଯୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵରେତସସ୍ତତ୍ର ସ୍ଥିତସ୍ଯାନିମିଷସ୍ପୃହମ୍। ସୋମତ୍ଵନ୍ତନୁରାପେଦେ ମହାବୁଦ୍ଧିଃ ସ ଵୈ ଦ୍ଵିଜଃ ।। ୨୮.

ଉପରକୁ ରେତ ଧାରଣ କରି, ଅଚଳ ଏବଂ କିଛି ଚାହିଁନଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଉଭୟ ହାତ ଉଠାଇ ଦଢ଼ ହୋଇ ଦିଆଯାଇଥିଲେ; ସେଠାରୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ସୋମ ଦ୍ବିଜ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।

ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵମାଚକ୍ରମେ ତସ୍ଯ ସୋମତ୍ଵଂ ଭାଵିତାତ୍ମନଃ। ସୋମଃ ସୁସ୍ରାଵ ନେତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ଦଶ ଵା ଦ୍ଯୋତଯନ୍ ଦିଶଃ ।। ୨୮.

ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ଥିଲେ; ତାଙ୍କୁଠାରୁ ସୋମ ଉପରକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ସୋମ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରୁ ଝରି ଦଶ ଦିଶାକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରିଥିଲେ।