ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ତସ୍ମାତ୍ ସତ୍ଯଵତୀ ପୁତ୍ରଂ ଜନଯାମାସ ଭାର୍ଗଵମ୍। ତପସ୍ଯଭିରତନ୍ଦାନ୍ତଂ ଜମଦଗ୍ନିଃ ଶମାତ୍ମକମ୍ ।। ୨୯.

ଏହିପରି, ସତ୍ୟବତୀ ଭାର୍ଗବ ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯିଏ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହୀ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ସ୍ୱଭାବର।

ଭୃଗୋଶ୍ଚରୁଵିପର୍ଯାସେ ରୌଦ୍ରଵୈଷ୍ଣଵଯୋଃ ପୁରା। ଯମନାଦ୍ଵୈଷ୍ଣଵସ୍ଯାଗ୍ନେର୍ଜମଦଗ୍ନିରଜାଯତ ।। ୨୯.

ପୂର୍ବେ, ଭୃଗୁବଂଶର କ୍ରୂର ଓ ବୈଷ୍ଣବ ଚାରୁ ବଦଳ ହେବାରୁ, ବୈଷ୍ଣବ ଅଗ୍ନିରୁ ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା।

ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ତୁ ଦାଯାଦଂ ଗାଧିଃ କୁଶିକନନ୍ଦନଃ। ପ୍ରାପ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିସହିତୋ (ସଵିତା) ଜଗାମ ବ୍ରହ୍ମଣାଵୃତଃ ।। ୨୯.

କୁଶିକଙ୍କ ପୁଅ ଗାଧି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଭାବେ ପାଇ, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନଙ୍କ ସହିତ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଘେରାଏ ଚାଲିଗଲେ।

ସା ହି ସତ୍ଯଵତୀ ପୁଣ୍ଯା ସତ୍ଯଵ୍ରତପରାଯଣା। କୌଶିକୀତି ସମାଖ୍ଯାତା ପ୍ରଵୃତ୍ତେଯଂ ମହାନଦୀ ।। ୨୯.

ସତ୍ୟବତୀ ନାମକ ପୁଣ୍ୟବତୀ ଜଣେ ଜଣେ ନିତ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ । ସେ କୌଶିକୀ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ, ଏହି ଭଳି ମହା ନଦୀର ଆରମ୍ଭ ହେଲା ।

ପରିସ୍ରୁତା ମହାଭାଗା କୌଶିକୀ ସରିତାଂ ଵରା। ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁଵଂଶେ ତ୍ଵଭଵତ୍ସୁଵେଣୁର୍ନାମ ପାର୍ଥିଵଃ ।। ୨୯.

ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୌଶିକୀ ନଦୀ ଦୂର ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସାରିତ ହେଲା । ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ଏକ ରାଜା ସୁବେଣୁ ନାମରେ ଥିଲେ ।

ତସ୍ଯ କନ୍ଯା ମହାଭାଗା କାମଲୀ ନାମ ରେଣୁକା। ରେଣୁ କାଯାନ୍ତୁ କାମଲ୍ଯାଂ ତପୋଧୃତିସମନ୍ଵିତଃ। ଆର୍ଚୀକୋ ଜନଯାମାସ ଜମଦଗ୍ନିଃ ସୁଦାରୁଣମ୍ ।। ୨୯.

ତାଙ୍କର ଅତି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ କନ୍ୟା ରେଣୁକା, ଯାହାକୁ କାମଳୀ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । କାମଳୀ ତପସ୍ୟା ଓ ଧୃଢତାରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ । ରୁଚିକ ତାଙ୍କୁ ଜମଦଗ୍ନି ନାମକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ ଦେଲେ ।

ସର୍ଵଵିଦ୍ଯାନ୍ତଗଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଧନୁର୍ଵେଦସ୍ଯ ପାରଗମ୍। ରାମଂ କ୍ଷତ୍ରିଯ ହନ୍ତାରଂ ପ୍ରଦୀପ୍ତମିଵ ପାଵକମ୍ ।। ୨୯.

ସେ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାର ମହାପାଣ୍ଡିତ ଥିଲେ । ରାମ ନାମକ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଥିଲା ।

ଔର୍ଵ୍ଵସ୍ଯୈଵମୃଚୀକସ୍ଯ ସତ୍ଯଵତ୍ଯାଂ ମହାମନାଃ। ଜମଦଗ୍ନିସ୍ତତୋ ଵୀର୍ଯ୍ଯାଜ୍ଜଜ୍ଞେ ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ଵରଃ। ମଧ୍ଯମଶ୍ଚ ଶୁନଃଶେଫଃ ଶୁନଃପୁଚ୍ଛଃ କନିଷ୍ଠକଃ ।। ୨୯.

ଏଭଳି ଔର୍ବର ପୁଅ ରୁଚିକ ଓ ସତ୍ୟବତୀଙ୍କୁ ଦେଖି ମହାମନା ଜମଦଗ୍ନି ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଜନ୍ମିଲେ, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଶୁନଃଶେଫ ମଧ୍ୟମ ପୁଅ ଏବଂ ଶୁନଃପୁଚ୍ଛ କନିଷ୍ଠ ପୁଅ ।

ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ନାମ୍ନା ଵିଶ୍ଵରଥଃ ସ୍ମୃତଃ । ଜଜ୍ଞେ ଭୃଗୁପ୍ରସାଦେନ କୌଶିକାଦ୍ଵଂଶଵର୍ଦ୍ଧନଃ ।। ୨୯.

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଏବଂ ବିଶ୍ୱରଥ ନାମରେ ପରିଚିତ । ଭୃଗୁଙ୍କର କୃପାରେ ସେ କୌଶିକ ବଂଶର ବୃଦ୍ଧି କରିଥିଲେ ।

ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ପୁତ୍ରସ୍ତୁ ଶୁନଃଶେଫୋଽଭଵନ୍ମୁନିଃ। ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଯଜ୍ଞେ ତୁ ପଶୁତ୍ଵେ ନିଯୁତଃ ସଵୈ। ଦେଵୈର୍ଦତ୍ତଃ ସ ଵୈ ଯସ୍ମାଦ୍ଦେଵରାତସ୍ତତୋଽଭଵତ୍ ।। ୨୯.

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁଅ ଶୁନଃଶେଫ ଏକ ମୁନି ଥିଲେ । ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ପଶୁ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ ହେଲେ । ଦେବମାନେ ଦେଇଥିବାରୁ ସେ ଦେବରତ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ ।

ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ପୁତ୍ରାଣାଂ ଶୁନଃ ଶେଫୋଽଗ୍ରଜଃ ସ୍ମୃତଃ। ମଧୁଚ୍ଛନ୍ଦୋ ନଯଶ୍ଚୈଵ କୃତଦେଵୌ ଧ୍ରୁଵାଷ୍ଟକୌ ।। ୨୯.

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁନଃଶେଫ ପ୍ରଥମ । ମଧୁଚ୍ଛନ୍ଦ, ନୟ, କୃତଦେବ, ଧୃବାଷ୍ଟକ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ ।

କଚ୍ଛପଃ ପୂରଣଶ୍ଚୈଵ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସୁତାସ୍ତୁ ଵୈ। ତେଷାଂ ଗୋତ୍ରାଣି ବହୁଧା କୌଶିକାନାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍ ।। ୨୯.

କଚ୍ଛପ ଓ ପୂରଣ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁଅ । ଏମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଅନେକ କୌଶିକ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଗୋତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ।

ପାର୍ଥିଵା ଦେଵରାତାଶ୍ଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯା ସମର୍ଷଣାଃ । ଉଦୁମ୍ବରା ଉଦୁମ୍ଲାନାସ୍ତାରକା ଯମମୁଞ୍ଚତାଃ ।। ୨୯.

ପାର୍ଥିବ, ଦେବରତ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ସମର୍ଷଣ, ଉଦୁମ୍ବର, ଉଦୁମ୍ଲାନ, ତାରକ ଓ ଯମରୁ ମୁକ୍ତ ହେଉଥିବାମାନେ ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି ।

ଲୋହିଣ୍ଯୋ ରେଣଵଶ୍ଚୈଵ ତଥା କାରୀଷଵଃ ସ୍ମୃତାଃ। ବଭ୍ରଵଃ ପାଣିନଶ୍ଚୈଵ ଧ୍ଯାଵଜପ୍ଯାସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୯.

ଲୋହିଣ୍ୟ, ରେଣୁବ, କାରୀଷବ, ବଭ୍ରବ, ପାଣିନ ଓ ଧ୍ୟାନ ଓ ଜପରେ ନିମଗ୍ନ ଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛନ୍ତି ।

ଶାଲାଵତ୍ଯା ହିରଣ୍ଯାକ୍ଷାଃ ସ୍ଯଙ୍କୃତା ଗାଲଵାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଦେଵଲା ଯାମଦୂତାଶ୍ଚ ଶାଲଙ୍କାଯନବାଷ୍କଲାଃ ।। ୨୯.

ଶାଳାବତୀରୁ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ, ସ୍ୟଙ୍କୃତ, ଗାଳବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ଦେବଳ, ଯମଦୂତ, ଶାଳଙ୍କାୟନ ଓ ବାଷ୍କଳ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ।

ଦଦାତି ବାଦରାଶ୍ଚାନ୍ଯେ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ଧୀମତଃ। ଋଷ୍ଯନ୍ତରଵିଵାଙ୍ଯାସ୍ତେ ବହଵଃ ଶୌଶିକାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୨୯.

ଦଦାତି, ବାଦର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଅନୁସୂତି । ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଅନେକ ଶୌଶିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ।

କୌଶିକାସୋଶ୍ରୁମାଶ୍ଚୈଵ ତଥାନ୍ଯେ ସୈଧଵାଯନାଃ। ପୌରୋରଵସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷେଃ କୌଶିକସ୍ଯ ତୁ ।। ୨୯.

କୌଶିକ, ଓଶ୍ରୁମ ଓ ସେଇଦଭାୟନ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ସମସ୍ତେ ପୁଣ୍ୟବତୀ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି କୌଶିକଙ୍କ ସନ୍ତାନ ।

ଦୃଷଦ୍ଵତୀସୁତଶ୍ଚାପି ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାତ୍ତଥାଷ୍ଟକଃ। ଅଷ୍ଟକସ୍ଯ ସୁତୋ ଯୋ ହି ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଜହ୍ନୁଗଣୋମଯା ।। ୨୯.

ଦୃଷଦ୍ୱତୀର ପୁଅ ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି ଅଷ୍ଟକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ଅଷ୍ଟକଙ୍କର ପୁଅ ଯାହାକୁ ଜହ୍ନୁ ବଂଶର ମାନ୍ୟା ମାନାଯାଏ ।

ଋଷଯ ଊଚୁଃ ।। କିଂ ଲକ୍ଷଣେନ ଧର୍ମେଣ ତପସେହ ଶ୍ରୁତେନ ଵା। ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ସମନୁପ୍ରାପ୍ତଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାଦିଭିର୍ନୃପୈଃ ।। ୨୯.

ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: କେଉଁ ଲକ୍ଷଣ, କେଉଁ ଧର୍ମ, କେଉଁ ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଶ୍ରୁତି ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଲେ ?

ଯେନ ଯୋନାଭିଧା ନେନ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ କ୍ଷତ୍ରିଯା ଗତାଃ । ଵିଶେଷଂ ଜ୍ଞାତୁମିଚ୍ଛାମି ତପସା ଦାନତସ୍ତଥା ।। ୨୯.

କେଉଁ ପ୍ରକାର କିମ୍ବା ବଂଶ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଲେ ? ମୁଁ ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବିଶେଷତା ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ ।

ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତତୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀଦିଦମର୍ଥଵତ୍। ଅନ୍ଯାଯୋପଗତୈର୍ଦ୍ରଵ୍ଯୈରାହୃତ୍ଯ ଯଜନେ ଧିଯା। ଧର୍ମାଭିକାଂକ୍ଷୀ ଯଜତେ ନ ଧର୍ମଫଲମଶ୍ନୁତେ ।। ୨୯.

ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲାପରେ, ସେ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ: ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟାୟରେ ଆର୍ଜିତ ଧନ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କରାଯାଏ, ଧର୍ମ ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମର ଫଳ ମିଳେନାହିଁ ।

ଧର୍ମ୍ମଂ ଚୈତଂ ସମାଖ୍ଯାଯ ପାପାତ୍ମା ପୁରୁଷାଧମଃ। ଦଦାତି ଦାନଂ ଵିପ୍ରେଭ୍ଯୋ ଲୋକାନାଂ ଦମ୍ଭକାରଣାତ୍ ।। ୨୯.

ଏହି ଧର୍ମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି, ଏକ ପାପୀ ଏବଂ ନିମ୍ନ ଚରିତ୍ର ମନୁଷ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦମ୍ଭ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇଥାଏ।

ଜପଂ କୃତ୍ଵା ତଥା ତୀଵ୍ରଂ ଧନଲୋଭାନ୍ନିରଙ୍କୁଶଃ। ରାଗମୋହାନ୍ଵିତୋ ହ୍ଯନ୍ତେ ପାଵନାର୍ଥଂ ଦଦାତି ଯଃ ।। ୨୯.

ଉତ୍କଟ ଜପ କରି, ଧନ ଲୋଭରେ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇ, ରାଗ ଓ ମୋହରେ ଭରିଥିବା ଏହି ମନୁଷ୍ୟ ଶେଷରେ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଦାନ ଦେଇଥାଏ।

ତେନ ଦତ୍ତାନି ଦାନାନି ଅଫଲାନି ଭଵନ୍ତ୍ଯୁତ। ତସ୍ଯ ଧର୍ମ୍ମପ୍ରଵୃତ୍ତସ୍ଯ ହିଂସକସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ ।। ୨୯.

ଏପରି ଦୁଷ୍ଟ ଏବଂ ନିର୍ଦୟ ମନୁଷ୍ୟ ଯେଉଁ ଧର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ଥାଏ, ତାଙ୍କର ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ଫଳ ଦେଇନଥାଏ।

ଏଵଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ଧନଂ ମୋହାଦ୍ଦଦତୋ ଯଜତଶ୍ଚ ହ। ସକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଣୋ ଦାନଂ ନ ତିଷ୍ଠତି ଦୁରାତ୍ମନଃ ।। ୨୯.

ଏପରି ଭାବରେ ମୋହରେ ଧନ ଅर्जନ କରି, ଅଶୁଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦାନ କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ଦୁଷ୍ଟ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ଦାନ ଟିକି ରହିନଥାଏ।

ନ୍ଯାଯାଗତାନାଂ ଦ୍ରଵ୍ଯାଣାଂ ତୀର୍ଥେ ସମ୍ପ୍ରତିପାଦନମ୍। କାମାନନଭିସନ୍ଧାଯ ଯଜତେ ଚ ଦଦାତି ଚ ।। ୨୯.

ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ନ୍ୟାୟରେ ଅର୍ଜିତ ଧନକୁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଦାନ କରେ, ନିଜ ଲାଭ ଚିନ୍ତା କରିନାହିଁ, ଏଭଳି ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନ କରେ—

ସ ଦାନଫଲମାପ୍ନୋତି ତଚ୍ଚ ଦାନଂ ସୁଖୋଦଯମ୍। ଦାନେନ ଭୋଗାନାପ୍ନୋତି ସ୍ଵର୍ଗଂ ସତ୍ଯେନ ଗଚ୍ଛତି ।। ୨୯.

ସେ ଦାନର ଫଳ ପାଏ, ଏହି ଦାନ ଖୁସି ଦେଇଥାଏ; ଦାନ ଦେଇ ଉପଭୋଗ ପାଏ, ଏବଂ ସତ୍ୟରେ ଶ୍ବର୍ଗକୁ ଯାଏ।

ତପସା ତୁ ସୁତପ୍ତେନ ଲୋକାନ୍ ଵିଷ୍ଟଭ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି । ଵିଷ୍ଟଭ୍ଯ ସ ତୁ ତେଜସ୍ଵୀ ଲୋକେଷ୍ଵାନନ୍ତ୍ଯମଶ୍ନୁତେ ।। ୨୯.

ଭଲ ତପସ୍ୟା କରି, ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଧାରଣ କରେ; ଏଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମନୁଷ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନନ୍ତତା ପାଏ।

ଦାନାଚ୍ଛ୍ରେଯାଂସ୍ତଥା ଯଜ୍ଞୋ ଯଜ୍ଞାଚ୍ଛ୍ରେଯସ୍ତଥା ତପଃ। ସଂନ୍ଯାସସ୍ତପସଃ ଶ୍ରେଯାଂସ୍ତସ୍ମାଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ଗୁରୁଃ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୨୯.

ଦାନଠାରୁ ଯଜ୍ଞ ଉତ୍ତମ, ଯଜ୍ଞଠାରୁ ତପସ୍ୟା ଉତ୍ତମ, ତପସ୍ୟାଠାରୁ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଉତ୍ତମ, ଏବଂ ସନ୍ନ୍ୟାସଠାରୁ ଜ୍ଞାନକୁ ଜଣେ ଜଣେ ଗୁରୁ ଉତ୍ତମ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।