ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଭୋଜଯାମାସ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵସିଷ୍ଠସ୍ତଂ ତଦାତ୍ଯଜତ୍। ପ୍ରୋଵାଚ ଚୈଵ ଭଗଵାନ୍ ଵସିଷ୍ଠସ୍ତଂ ନୃପାତ୍ମଜମ୍ ।। ୨୬.

ଏହି ଘଟଣା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ପ୍ରଭୁ ବସିଷ୍ଠ ତା ନରପୁତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ।

ପାତଯେ କ୍ରୂର ହେ କ୍ରୂର ତଵ ଶଂକୁମଯୋମଯମ୍ । ଯଦି ତେ ତ୍ରୀଣି ଶଂକୂନି ନ ସ୍ଯୁର୍ହି ପୁରୁଷାଧମ ।। ୨୬.

‘ନିର୍ଦୟ, ଓ ନିର୍ଦୟ, ତୋ ଦେହ ତିନି ଲୋହାର କିଳିରେ ବିଦ୍ରାହିତ ହେଉ; ଯଦି ତୁ ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ସବୁଠୁ ନିମ୍ନ ନୁହେଁ।’

ପିତୁଶ୍ଚାପରିତୋଷେଣ ଗୁରୋର୍ଦୋଗ୍ଧ୍ରୀଵଧେନ ଚ। ଅପ୍ରୋଷିତୋପଯୋଗାଚ୍ଚ ତ୍ରିଵିଧସ୍ତେ ଵ୍ଯତିକ୍ରମଃ ।। ୨୬.

ପିତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିପାରିବାର ଅଭାବ, ଗୁରୁଙ୍କ ଗାଁକୁ ମାରିବା, ଏବଂ ବନବାସରେ ନିଷିଦ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା — ତୋ ତିନି ପ୍ରକାର ଅପରାଧ ହୋଇଛି।

ଏଵଂ ସ ତ୍ରୀଣି ଶଂକୂନି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତସ୍ଯ ମହା ତପାଃ। ତ୍ରିଶଙ୍କୁରିତି ହୋଵାଚ ତ୍ରିଶଙ୍କୁସ୍ତେନ ସ ସ୍ମୃତଃ ।। ୨୬.

ଏଭଳି, ତିନି କିଳି ଦେଖି ବଡ଼ ତପସ୍ବୀ ତାଙ୍କୁ 'ତ୍ରିଶଙ୍କୁ' ଭାବରେ ଡାକିଲେ; ଏହିଠୁ ତାଙ୍କୁ 'ତ୍ରିଶଙ୍କୁ' ନାମରେ ଜଣାଯାଇଛି।

ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତୁ ଦାରାଣାମାଗତୋ ଭରଣେ କୃତେ। ତତସ୍ତସ୍ମୈ ଵରଂ ପ୍ରାଦାତ୍ତଦା ପ୍ରୀତସ୍ତ୍ରିଶଙ୍କଵେ ।। ୨୬.

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନିଜ ପରିବାର ପାଇଁ ଭରଣ କରିବାକୁ ଫେରିଲେ; ତାପରେ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଉପରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଏକ ଵର ଦେଲେ।

ଛନ୍ଦ୍ଯମାନୋ ଵରେଣାଥ ଗୁରୁଂ ଵ୍ରଵେ ନୃପାତ୍ମଜଃ। ଅନାଵୃଷ୍ଟିଭଯେ ତସ୍ମିନ୍ ଗତେ ଦ୍ଵାଦଶଵାର୍ଷିକେ ।। ୨୬.

ବର ଚାହିଁବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ ହେଲେ, ନରପୁତ୍ର ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ; ସେ ସମୟରେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଅଵୱର୍ଷା ଓ ଦୁଃଖର ଭୟ ଥିଲା।

ଅଭିଷିଚ୍ଯ ରାଜ୍ଯେ ପିତ୍ର୍ଯେ ଯାଜଯାମାସ ତଂ ମୁନିଃ। ମିଷତାଂ ଦୈଵତାନାଞ୍ଚ ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ଚ କୌଶିକଃ। ସଶରୀରଂ ତଦା ତଂ ଵୈ ଦିଵମାରୋପଯତ୍ ପ୍ରଭୁଃ ।। ୨୬.

ମୁନି ତାଙ୍କୁ ପିତୃପରମ୍ପରା ରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷିକ୍ତ କରି, ଯଜ୍ଞ କରାଇଲେ; ଦେବତାମାନେ ଓ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦେଖିବା ସମୟରେ, କୌଶିକ ତାଙ୍କୁ ଶରୀର ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉଠାଇଲେ।

ମିଷତସ୍ତୁ ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ତଦଦ୍ଭୁତମିଵାଭଵତ୍। ଅତ୍ରାପ୍ଯୁଦାହରନ୍ତୀମୌ ଶ୍ଲୋକୌ ପୌରାଣିକା ଜନାଃ ।। ୨୬.

ବସିଷ୍ଠ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ଏହା ଅଦ୍ଭୁତ ଲାଗିଲା; ଏଠି ମଧ୍ୟ ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ଦୁଇଟି ଶ୍ଲୋକ ପଢିଥାନ୍ତି।

ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରପ୍ରସାଦେନ ତ୍ରିଶଙ୍କୁର୍ଦିଵି ରାଜତେ । ଦେଵୈ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ମହାତେଜାନୁଗ୍ରହାତ୍ତସ୍ଯ ଧୀମତଃ ।। ୨୬.

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କୃପାରେ, ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତାମାନେ ସହିତ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀଙ୍କ ଦୟାରେ।

ଶନୈର୍ଯାତ୍ଯବଲା ରମ୍ଯା ହେମନ୍ତେ ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡିତା। ଅଲଂକୃତା ତ୍ରିଭିର୍ଭାଵୈସ୍ତ୍ରିଶଙ୍କୁଗ୍ରହଭୂଷିତା ।। ୨୬.

ହେମନ୍ତ ଋତୁରେ ଚନ୍ଦ୍ରରେ ସୁସଜ୍ଜିତ, ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଗ୍ରହରେ ଭୂଷିତ, ତିନି ଭାବରେ ଅଲଙ୍କୃତ, ଶକ୍ତିହୀନ ଲାଗି ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲିଯାଏ।

ତସ୍ଯ ସତ୍ଯରତା ନାମ ଭାର୍ଯ୍ଯା କେକଯଵଂଶଜା। କୁମାରଂ ଜନଯାମାସ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମକଲ୍ମଷମ୍ ।। ୨୬.

ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ସତ୍ୟରତା ନାମ, କେକୟ ବଂଶର ଜନ୍ମ, ଏକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ଦେଲେ — ନିର୍ମଳ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର।

ସ ତୁ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ତ୍ରୈଶଙ୍କଵ ଇତି ଶ୍ରୁତଃ । ଆହର୍ତ୍ତା ରାଜସୂଯସ୍ଯ ସମ୍ରାଡିତି ପରିଶ୍ରୁତଃ ।। ୨୬.

ସେ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ତ୍ରିଶଙ୍କୁପୁତ୍ର ଭାବରେ ପରିଚିତ; ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା ଓ ସାମ୍ରାଟ୍ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ତୁ ସୁତୋ ରୋହିତୋ ନାମ ଵୀର୍ଯ୍ଯଵାନ୍। ହରିତୋ ରୋହିତସ୍ଯାଥ ଚଂଚୁହାରୀତ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୨୬.

ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରୋହିତ; ରୋହିତଙ୍କ ପୁତ୍ର ହରିତ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଅନୁସୂତି କଞ୍ଚୁ ହାରିତ ଭାବରେ ପରିଚିତ।

ଵିଜଯଶ୍ଚ ସୁଦେଵଶ୍ଚ ଚଂଚୁପୁତ୍ରୌ ବଭୂଵତୁଃ। ଜେତା ସର୍ଵ୍ଵସ୍ଯ କ୍ଷତ୍ରସ୍ଯ ଵିଜଯସ୍ତେନ ସ ସ୍ମୃତଃ ।। ୨୬.

ବିଜୟ ଓ ସୁଦେବ ଚଞ୍ଚୁଙ୍କର ପୁଅ ହେଲେ। ସମସ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ଜିତିଥିବାରୁ ବିଜୟଙ୍କୁ ଏହି ନାମରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ରୁରୁକସ୍ତନଯସ୍ତତ୍ର ରାଜା ଧର୍ମ୍ମାର୍ଥକୋଵିଦଃ। ରୁରୁକାଦ୍ଧୃତକଃ ପୁତ୍ରସ୍ତସ୍ମାଦ୍ବାହୁଶ୍ଚ ଜଜ୍ଞିଵାନ୍ ।। ୨୬.

ସେଠାରେ ରୁରୁକ ନାମକ ପୁଅ ଧର୍ମ ଓ ଧନରେ ପାରଙ୍ଗତ ରାଜା ହେଲେ। ରୁରୁକଙ୍କର ପୁଅ ହୃତକ ହେଲେ, ତାଙ୍କଠାରୁ ବାହୁ ଜନ୍ମିଲେ।

ହୈହଯୈସ୍ତାଲଜଙ୍ଘୈଶ୍ଚ ନିରସ୍ତୋ ଵ୍ଯସନୀ ନୃପଃ। ଶକୈର୍ଯଵନକାମ୍ବୋଜୈଃ ପାରଦୈଃ ପହ୍ଲଵୈସ୍ତଥା ।। ୨୬.

ହୈହୟ ଓ ତାଳଜଂଘ ଏହି ରାଜାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ହଟାଇଦେଲେ। ଏହା ସହିତ ଶକ, ଯବନ, କାମ୍ବୋଜ, ପାରଦ ଓ ପହ୍ଲବମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାରେ ଯୋଗ ଦେଲେ।

ନାତ୍ଯର୍ଥଂ ଧାର୍ମ୍ମିକୋଽଭୂତ୍ ସ ଧର୍ମ୍ମ୍ଯେ ସତ୍ଯଯୁଗେ ତଥା। ସଗରସ୍ତୁ ସୁତୋ ବାହୋର୍ଜଜ୍ଞେ ସହ ଗରେଣ ଵୈ। ଭୃଗୋରାଶ୍ରମମାସାଦ୍ଯ ତୁର୍ଵେଣ ପରିରକ୍ଷିତଃ ।। ୨୬.

ସେ ଧର୍ମମୟ ସତ୍ୟଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ ବହୁତ ଧର୍ମିକ ଥିଲେ ନାହିଁ। ବାହୁଙ୍କର ପୁଅ ସଗର ବିଷ ସହିତ ଜନ୍ମିଲେ। ସେ ଭୃଗୁଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି, ତୁର୍ବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷା ପାଇଲେ।

ଆଗ୍ନେଯମସ୍ତ୍ରଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ତୁ ଭାର୍ଗଵାତ୍ ସଗରୋ ନୃପଃ। ଜଘାନ ପୃଥିଵୀଙ୍ଗତ୍ଵା ତାଲଜଂଘାନ୍ ସହୈହଯାନ୍ ।। ୨୬.

ଭାର୍ଗବଙ୍କଠାରୁ ଅଗ୍ନିଅସ୍ତ୍ର ପାଇ ସଗର ରାଜା ପୃଥିବୀ ଜିତି, ତାଳଜଂଘ ଓ ହୈହୟମାନୋକୁ ମାରିଦେଲେ।

ଶକାନାଂ ପହ୍ଲଵାନାଞ୍ଚ ଧର୍ମ୍ମାନ୍ନିରସଦଚ୍ଯୁତଃ। କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ତଥା ତେଷାଂ ପାରଦାନାଞ୍ଚ ଧର୍ମ୍ମଵିତ୍ ।। ୨୬.

ଅଚଳ ମନେ ଥିବା ସେ ଶକ ଓ ପହ୍ଲବମାନୋକୁ ତାଙ୍କର ଧର୍ମରୁ ବାହାର କରିଦେଲେ। ଏହିପରି ଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା ସେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ପାରଦମାନୋକୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର କୁଳ ଉଚିତ କାମରୁ ବାହାର କରିଦେଲେ।

ଋଷଯ ଊଚୁଃ।। କଥଂ ସ ସଗରୋ ରାଜା ଗରେଣ ସହ ଜଜ୍ଞିଵାନ୍। କିମର୍ଥଞ୍ଚ ଶକାଦୀନାଂ କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ମହୌଜସାମ୍। ଧର୍ମ୍ମାନ୍ କୁଲୋଚିତାନ୍ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ରାଜା ନିରସଦଚ୍ଯୁତଃ ।। ୨୬.

ଋଷିମାନେ ପଚାରିଲେ: ସଗର ରାଜା କିପରି ବିଷ ସହିତ ଜନ୍ମିଲେ? ଏବଂ କାହିଁକି ସେ ରାଜା କ୍ରୋଧରେ ଶକ ଓ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନୋକୁ ତାଙ୍କର କୁଳ ଉଚିତ ଧର୍ମରୁ ବାହାର କରିଦେଲେ?

ସୂତ ଉଵାଚ।। ବାହୋର୍ଵ୍ଯସନିନସ୍ତସ୍ଯ ହୃତଂ ରାଜ୍ଯଂ ପୁରା କିଲ। ହୈହଯୈସ୍ତାଲଜଂଵୈଶ୍ଚ ଶକୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ସମାଗତୈଃ ।। ୨୬.

ସୂତ କହିଲେ: ବାହୁ ଦୁଃଖିତ ଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ପୂର୍ବେ ହୈହୟ, ତାଳଜଂଘ ଓ ଏକଠି ହୋଇଥିବା ଶକମାନେ ଦଳିଦେଲେ।

ଯଵନାଃ ପାରଦାଶ୍ଚୈଵ କାମ୍ବୋଜାଃ ପହ୍ଲଵାସ୍ତଥା। ହୈହଯାର୍ଥଂ ପରାକ୍ରାନ୍ତା ଏତେ ପଞ୍ଚଗଣାସ୍ତଦା ।। ୨୬.

ଯବନ, ପାରଦ, କାମ୍ବୋଜ ଓ ପହ୍ଲବମାନେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ପାଞ୍ଚ ଦଳ ଏବେ ସମସ୍ତେ ହୈହୟମାନେ ପାଇଁ ଆଗେଇଲେ।

ହୃତଂ ରାଜ୍ଯଂ ବଲୀଯୋଭିରେଭିଃ କ୍ଷତ୍ରିଯପୁଙ୍ଗଵୈଃ । ହୃତରାଜ୍ଯସ୍ତଦା ବାହୁଃ ସଂନ୍ଯସ୍ଯ ନୁ ତଦା ନୃପଃ। ଵନଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଧର୍ମ୍ମାତ୍ମା ସହ ପତ୍ନ୍ଯା ତପୋଽଚରତ୍ ।। ୨୬.

ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ବାହୁଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ଦଳିଦେଲେ। ରାଜ୍ୟ ହରାଇ ବାହୁ ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଜଣେ ଧର୍ମପରାୟଣ ହୋଇ, ଜଣେ ପତ୍ନୀ ସହିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ ଓ ତପସ୍ୟା କଲେ।

କସ୍ଯଚିତ୍ତ୍ଵଥ କାଲସ୍ଯ ତୋଯାର୍ଥଂ ପ୍ରସ୍ଥିତୋ ନୃପଃ। ଵୃଦ୍ଧତ୍ଵାଦ୍ଦୁର୍ବ୍ବଲତ୍ଵାଚ୍ଚ ଅନ୍ତରା ସ ମମାର ଚ ।। ୨୬.

କିଛି ସମୟ ପରେ ରାଜା ପାଣି ଆଣିବାକୁ ବାହାରିଲେ। ବୟସ୍ ଓ ଦୁର୍ବଳତାରୁ ମଧ୍ୟପଥରେ ସେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ।

ପତ୍ନୀ ତୁ ଯାଦଵୀ ତସ୍ଯ ସଗର୍ଭା ପୃଷ୍ଠତୋଽନ୍ଵଗାତ୍ । ସପତ୍ନ୍ଯା ତୁ ଗରସ୍ତସ୍ଯୈ ଦତ୍ତୋ ଗର୍ଭଜିଘାଂସଯା ।। ୨୬.

ତାଙ୍କର ଗର୍ଭବତୀ ଯାଦବ ପତ୍ନୀ ପଛରେ ଚାଲିଲେ। ତାଙ୍କ ସହପତ୍ନୀ ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବିଷ ଦେଲେ।

ସା ତୁ ଭର୍ତୁଶ୍ଚିତାଂ କୃତ୍ଵା ଵହ୍ନୌ ତଂ ସମରୋହଯତ୍। ଔର୍ଵସ୍ତାଂ ଭାର୍ଗଵୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କାରୁଣ୍ଯାଦ୍ଵିନ୍ଯଵର୍ତ୍ତଯତ୍ ।। ୨୬.

ସେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଚିତା ତିଆରି କରି ଅଗ୍ନିରେ ରଖିଲେ। ଭୃଗୁବଂଶୀ ଔର୍ବ ଏହା ଦେଖି କରୁଣାବଶତଃ ତାଙ୍କୁ ବାଞ୍ଚାଇଲେ।

ତସ୍ଯାଶ୍ରମେ ତୁ ତଙ୍ଗର୍ଭଂ ସାଗରେଣ ତଦା ସହ। ଵ୍ଯଜାଯତ ମହାବାହୁଂ ସଗରଂ ନାମ ଧାର୍ମିକମ୍ ।। ୨୬.

ଔର୍ବଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ସେ ବିଷ ସହିତ ଗର୍ଭରୁ ଜଣେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧର୍ମିକ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯାହାଙ୍କ ନାମ ସଗର।

ଔର୍ଵସ୍ତୁ ଜାତକର୍ମାଦୀନ୍ କୃତ୍ଵା ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ଅଧ୍ଯାପ୍ଯ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରାଣି ତତୋଽସ୍ତ୍ରଂ ପ୍ରତ୍ଯପାଦଯତ୍ ।। ୨୬.

ଔର୍ବ ଏହି ମହାତ୍ମା ଶିଶୁଙ୍କର ଜନ୍ମସଂସ୍କାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା କରି, ତାଙ୍କୁ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ପଢ଼ାଇଲେ, ପରେ ଏକ ଅସ୍ତ୍ର ଦେଲେ।

ଜାମଦଗ୍ନ୍ଯାତ୍ତଦାଗ୍ନେଯମସୁରୈରପି ଦୁଃସହମ୍। ସ ତେନାସ୍ତ୍ରବଲେନୈଵ ବଲେନ ଚ ସମନ୍ଵିତଃ । ଜଘାନ ହୈହଯାନ୍ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ରୁଦ୍ରଃ ପଶୁଗଣାନିଵ ।। ୨୬.

ସେ ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଯେଉଁ ଅଗ୍ନିଅସ୍ତ୍ର ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସହିପାରନ୍ଥିଲେ ନାହିଁ, ତାହା ନେଇ ଓ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ସେ କ୍ରୋଧରେ ହୈହୟମାନୋକୁ ରୁଦ୍ର ଯେପରି ପଶୁମାନୋକୁ ମାରେ, ସେପରି ମାରିଦେଲେ।