ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ପିତ୍ରା ରୁଦଂସ୍ତଦା ରାଷ୍ଟ୍ରାତ୍ ପରିତ୍ଯକ୍ତଂ ସ୍ଵମାତ୍ମଜମ୍। ନ ଵାରଯାମାସ ମୁନିର୍ଵସିଷ୍ଠଃ କାରଣେନ ଵୈ ।। ୨୬.

ତାଙ୍କ ପିତା କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ନିଜ ପୁଅକୁ ରାଜ୍ୟରୁ ବିଦାୟ କରିଥିବାବେଳେ, ବସିଷ୍ଠ ମୁନି କିଛି କାରଣରୁ ଏହି ଘଟଣା ରୋକିଲେ ନାହିଁ।

ପାଣିଗ୍ରହଣମନ୍ତ୍ରାଣାଂ ନିଷ୍ଠା ସ୍ଯାତ୍ ସପ୍ତମେ ପଦେ। ଏଵଂ ସତ୍ଯଵ୍ରତସ୍ତାନ୍ ଵୈ କୃତଵାନ୍ ସପ୍ତମେ ପଦେ ।। ୨୬.

ବିବାହ ମନ୍ତ୍ରର ଶେଷ ଦାନ ସପ୍ତମ ପଦେ ହୁଏ; ଏଭଳି, ସତ୍ୟବ୍ରତ ସପ୍ତମ ପଦେ ସେମାନେ କରିଥିଲେ।

ଜାନନ୍ ଧର୍ମ୍ମାନ୍ ଵସିଷ୍ଠସ୍ତୁ ନ ଚ ମନ୍ତ୍ରାନିହେଚ୍ଛତି। ଇତି ସତ୍ଯଵ୍ରତେ ରୋଷଂ ଵସିଷ୍ଠୋ ମନସାକରୋତ୍ ।। ୨୬.

ବସିଷ୍ଠ ଧର୍ମ ଜାଣିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମନ୍ତ୍ର ପଠିବା ଇଚ୍ଛା କଲେ ନାହିଁ; ଏହିପରି, ସତ୍ୟବ୍ରତ ଉପରେ ବସିଷ୍ଠ ମନରେ କ୍ରୋଧ ଧାରଣ କଲେ।

ଗୁରୁର୍ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ତୁ ଭଗଵାନ୍ ଵସିଷ୍ଠଃ କୃତଵାଂସ୍ତଦା। ନ ତୁ ସତ୍ଯଵ୍ରତୋ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଉପାଂଶୁଵ୍ରତମସ୍ଯ ଵୈ ।। ୨୬.

ବସିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷି ଗୁରୁ ଭାବରେ ସମୟରେ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟବ୍ରତ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଉପାଂଶୁ ବ୍ରତ ନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ।

ତସ୍ମିଂଶ୍ଚୋପରତେ ଯୋ ଯତ୍ପିତୁରାସୀନ୍ମହାମନାଃ। ତେନ ଦ୍ଵାଦଶଵର୍ଷାଣି ନାଵର୍ଷତ୍ ପାକଶାସନଃ ।। ୨୬.

ସେ ଚାଲିଗଲା ପରେ, ଯେଉଁଠାରେ ପିତାଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ମହାମନା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଅବଧି ଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା ଦେଲେ ନାହିଁ।

ତେନ ତ୍ଵିଦାନୀଂ ବହୁଧା ଦୀକ୍ଷାଂ ତାଂ ଦୁର୍ବଲାଂ ଭୁଵି। କୁଲସ୍ଯ ନିଷ୍କୃତିଃ ସ୍ଵସ୍ଯ କୃତେଯଞ୍ଚ ଭଵେଦିତି ।। ୨୬.

ଏହି ଦୀକ୍ଷା, ଏବେ ପୃଥିବୀରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ହୋଇ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଇଛି; ଏହା ପରିବାର ଓ ନିଜ ପାଇଁ ପାପର ମାନ୍ୟତା ଭାବେ ହେଉଛି।

ତତୋ ଵସିଷ୍ଠୋ ଭଗଵାନ୍ ପିତ୍ରା ତ୍ଯକ୍ତଂ ନ୍ଯଵାରଯତ୍। ଅଭିଷେକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ରାଜ୍ଯେ ପଶ୍ଚାଦେନମିତି ପ୍ରଭୁଃ ।। ୨୬.

ତାପରେ ପ୍ରଭୁ ବସିଷ୍ଠ, ଯେଉଁଥିରେ ପିତା ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ବାରଣ କଲେ; 'ମୁଁ ପରେ ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷେକ କରିବି' ବୋଲି କହିଲେ।

ସ ତୁ ଦ୍ଵାଦଶଵର୍ଷାଣି ଦୀକ୍ଷାନ୍ତାମୁଦ୍ଵହନ୍ ବଲୀ। ଅଵିଦ୍ଯମାନେ ମାଂସେ ତୁ ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ।। ୨୬.

ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଦୀକ୍ଷାର ସମୟ ଭୋଗ କଲେ; ବସିଷ୍ଠ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ପାଖରେ ମାଂସ ଉପଲବ୍ଧ ନଥିଲା।

ସର୍ଵ୍ଵକାମଦୁଘାଂ ଧେନୁଂ ସଂଦଦର୍ଶ ନୃପାତ୍ମଜଃ। ତାଂ ଵୈ କ୍ରୋଧାଚ୍ଚ ମୋହାଚ୍ଚ ଶ୍ରମାଚ୍ଚୈଵ କ୍ଷୁଧାନ୍ଵିତଃ ।। ୨୬.

ନରପୁତ୍ର ଏକ ଗାଁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ; କ୍ରୋଧ, ମୋହ, କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଖାଦ୍ୟ ଅଭାବରେ ତିନି କାରଣରୁ ସେ ଏହି କାମ କଲେ।

ଦସ୍ଯୁଧର୍ମ୍ମଂ ଗତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜଘାନ ବଲିନାଂ ଵରଃ। ସ ତୁ ମାଂସଂ ସ୍ଵଯଂ ଚୈଵ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ଚାତ୍ମଜାନ୍ ।। ୨୬.

ବଳିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦସ୍ୟୁ ଚରିତ୍ର ଦେଖି, ଗାଁକୁ ମାରିଦେଲେ; ସେ ନିଜେ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ମାଂସ ଖାଇଲେ।

ଭୋଜଯାମାସ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵସିଷ୍ଠସ୍ତଂ ତଦାତ୍ଯଜତ୍। ପ୍ରୋଵାଚ ଚୈଵ ଭଗଵାନ୍ ଵସିଷ୍ଠସ୍ତଂ ନୃପାତ୍ମଜମ୍ ।। ୨୬.

ଏହି ଘଟଣା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ପ୍ରଭୁ ବସିଷ୍ଠ ତା ନରପୁତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ।

ପାତଯେ କ୍ରୂର ହେ କ୍ରୂର ତଵ ଶଂକୁମଯୋମଯମ୍ । ଯଦି ତେ ତ୍ରୀଣି ଶଂକୂନି ନ ସ୍ଯୁର୍ହି ପୁରୁଷାଧମ ।। ୨୬.

‘ନିର୍ଦୟ, ଓ ନିର୍ଦୟ, ତୋ ଦେହ ତିନି ଲୋହାର କିଳିରେ ବିଦ୍ରାହିତ ହେଉ; ଯଦି ତୁ ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ସବୁଠୁ ନିମ୍ନ ନୁହେଁ।’

ପିତୁଶ୍ଚାପରିତୋଷେଣ ଗୁରୋର୍ଦୋଗ୍ଧ୍ରୀଵଧେନ ଚ। ଅପ୍ରୋଷିତୋପଯୋଗାଚ୍ଚ ତ୍ରିଵିଧସ୍ତେ ଵ୍ଯତିକ୍ରମଃ ।। ୨୬.

ପିତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିପାରିବାର ଅଭାବ, ଗୁରୁଙ୍କ ଗାଁକୁ ମାରିବା, ଏବଂ ବନବାସରେ ନିଷିଦ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା — ତୋ ତିନି ପ୍ରକାର ଅପରାଧ ହୋଇଛି।

ଏଵଂ ସ ତ୍ରୀଣି ଶଂକୂନି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତସ୍ଯ ମହା ତପାଃ। ତ୍ରିଶଙ୍କୁରିତି ହୋଵାଚ ତ୍ରିଶଙ୍କୁସ୍ତେନ ସ ସ୍ମୃତଃ ।। ୨୬.

ଏଭଳି, ତିନି କିଳି ଦେଖି ବଡ଼ ତପସ୍ବୀ ତାଙ୍କୁ 'ତ୍ରିଶଙ୍କୁ' ଭାବରେ ଡାକିଲେ; ଏହିଠୁ ତାଙ୍କୁ 'ତ୍ରିଶଙ୍କୁ' ନାମରେ ଜଣାଯାଇଛି।

ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତୁ ଦାରାଣାମାଗତୋ ଭରଣେ କୃତେ। ତତସ୍ତସ୍ମୈ ଵରଂ ପ୍ରାଦାତ୍ତଦା ପ୍ରୀତସ୍ତ୍ରିଶଙ୍କଵେ ।। ୨୬.

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନିଜ ପରିବାର ପାଇଁ ଭରଣ କରିବାକୁ ଫେରିଲେ; ତାପରେ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଉପରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଏକ ଵର ଦେଲେ।

ଛନ୍ଦ୍ଯମାନୋ ଵରେଣାଥ ଗୁରୁଂ ଵ୍ରଵେ ନୃପାତ୍ମଜଃ। ଅନାଵୃଷ୍ଟିଭଯେ ତସ୍ମିନ୍ ଗତେ ଦ୍ଵାଦଶଵାର୍ଷିକେ ।। ୨୬.

ବର ଚାହିଁବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ ହେଲେ, ନରପୁତ୍ର ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ; ସେ ସମୟରେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଅଵୱର୍ଷା ଓ ଦୁଃଖର ଭୟ ଥିଲା।

ଅଭିଷିଚ୍ଯ ରାଜ୍ଯେ ପିତ୍ର୍ଯେ ଯାଜଯାମାସ ତଂ ମୁନିଃ। ମିଷତାଂ ଦୈଵତାନାଞ୍ଚ ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ଚ କୌଶିକଃ। ସଶରୀରଂ ତଦା ତଂ ଵୈ ଦିଵମାରୋପଯତ୍ ପ୍ରଭୁଃ ।। ୨୬.

ମୁନି ତାଙ୍କୁ ପିତୃପରମ୍ପରା ରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷିକ୍ତ କରି, ଯଜ୍ଞ କରାଇଲେ; ଦେବତାମାନେ ଓ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦେଖିବା ସମୟରେ, କୌଶିକ ତାଙ୍କୁ ଶରୀର ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉଠାଇଲେ।

ମିଷତସ୍ତୁ ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ତଦଦ୍ଭୁତମିଵାଭଵତ୍। ଅତ୍ରାପ୍ଯୁଦାହରନ୍ତୀମୌ ଶ୍ଲୋକୌ ପୌରାଣିକା ଜନାଃ ।। ୨୬.

ବସିଷ୍ଠ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ଏହା ଅଦ୍ଭୁତ ଲାଗିଲା; ଏଠି ମଧ୍ୟ ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ଦୁଇଟି ଶ୍ଲୋକ ପଢିଥାନ୍ତି।

ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରପ୍ରସାଦେନ ତ୍ରିଶଙ୍କୁର୍ଦିଵି ରାଜତେ । ଦେଵୈ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ମହାତେଜାନୁଗ୍ରହାତ୍ତସ୍ଯ ଧୀମତଃ ।। ୨୬.

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କୃପାରେ, ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତାମାନେ ସହିତ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀଙ୍କ ଦୟାରେ।

ଶନୈର୍ଯାତ୍ଯବଲା ରମ୍ଯା ହେମନ୍ତେ ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡିତା। ଅଲଂକୃତା ତ୍ରିଭିର୍ଭାଵୈସ୍ତ୍ରିଶଙ୍କୁଗ୍ରହଭୂଷିତା ।। ୨୬.

ହେମନ୍ତ ଋତୁରେ ଚନ୍ଦ୍ରରେ ସୁସଜ୍ଜିତ, ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଗ୍ରହରେ ଭୂଷିତ, ତିନି ଭାବରେ ଅଲଙ୍କୃତ, ଶକ୍ତିହୀନ ଲାଗି ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲିଯାଏ।

ତସ୍ଯ ସତ୍ଯରତା ନାମ ଭାର୍ଯ୍ଯା କେକଯଵଂଶଜା। କୁମାରଂ ଜନଯାମାସ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମକଲ୍ମଷମ୍ ।। ୨୬.

ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ସତ୍ୟରତା ନାମ, କେକୟ ବଂଶର ଜନ୍ମ, ଏକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ଦେଲେ — ନିର୍ମଳ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର।

ସ ତୁ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ତ୍ରୈଶଙ୍କଵ ଇତି ଶ୍ରୁତଃ । ଆହର୍ତ୍ତା ରାଜସୂଯସ୍ଯ ସମ୍ରାଡିତି ପରିଶ୍ରୁତଃ ।। ୨୬.

ସେ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ତ୍ରିଶଙ୍କୁପୁତ୍ର ଭାବରେ ପରିଚିତ; ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା ଓ ସାମ୍ରାଟ୍ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ତୁ ସୁତୋ ରୋହିତୋ ନାମ ଵୀର୍ଯ୍ଯଵାନ୍। ହରିତୋ ରୋହିତସ୍ଯାଥ ଚଂଚୁହାରୀତ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୨୬.

ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରୋହିତ; ରୋହିତଙ୍କ ପୁତ୍ର ହରିତ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଅନୁସୂତି କଞ୍ଚୁ ହାରିତ ଭାବରେ ପରିଚିତ।

ଵିଜଯଶ୍ଚ ସୁଦେଵଶ୍ଚ ଚଂଚୁପୁତ୍ରୌ ବଭୂଵତୁଃ। ଜେତା ସର୍ଵ୍ଵସ୍ଯ କ୍ଷତ୍ରସ୍ଯ ଵିଜଯସ୍ତେନ ସ ସ୍ମୃତଃ ।। ୨୬.

ବିଜୟ ଓ ସୁଦେବ ଚଞ୍ଚୁଙ୍କର ପୁଅ ହେଲେ। ସମସ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ଜିତିଥିବାରୁ ବିଜୟଙ୍କୁ ଏହି ନାମରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ରୁରୁକସ୍ତନଯସ୍ତତ୍ର ରାଜା ଧର୍ମ୍ମାର୍ଥକୋଵିଦଃ। ରୁରୁକାଦ୍ଧୃତକଃ ପୁତ୍ରସ୍ତସ୍ମାଦ୍ବାହୁଶ୍ଚ ଜଜ୍ଞିଵାନ୍ ।। ୨୬.

ସେଠାରେ ରୁରୁକ ନାମକ ପୁଅ ଧର୍ମ ଓ ଧନରେ ପାରଙ୍ଗତ ରାଜା ହେଲେ। ରୁରୁକଙ୍କର ପୁଅ ହୃତକ ହେଲେ, ତାଙ୍କଠାରୁ ବାହୁ ଜନ୍ମିଲେ।

ହୈହଯୈସ୍ତାଲଜଙ୍ଘୈଶ୍ଚ ନିରସ୍ତୋ ଵ୍ଯସନୀ ନୃପଃ। ଶକୈର୍ଯଵନକାମ୍ବୋଜୈଃ ପାରଦୈଃ ପହ୍ଲଵୈସ୍ତଥା ।। ୨୬.

ହୈହୟ ଓ ତାଳଜଂଘ ଏହି ରାଜାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ହଟାଇଦେଲେ। ଏହା ସହିତ ଶକ, ଯବନ, କାମ୍ବୋଜ, ପାରଦ ଓ ପହ୍ଲବମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାରେ ଯୋଗ ଦେଲେ।

ନାତ୍ଯର୍ଥଂ ଧାର୍ମ୍ମିକୋଽଭୂତ୍ ସ ଧର୍ମ୍ମ୍ଯେ ସତ୍ଯଯୁଗେ ତଥା। ସଗରସ୍ତୁ ସୁତୋ ବାହୋର୍ଜଜ୍ଞେ ସହ ଗରେଣ ଵୈ। ଭୃଗୋରାଶ୍ରମମାସାଦ୍ଯ ତୁର୍ଵେଣ ପରିରକ୍ଷିତଃ ।। ୨୬.

ସେ ଧର୍ମମୟ ସତ୍ୟଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ ବହୁତ ଧର୍ମିକ ଥିଲେ ନାହିଁ। ବାହୁଙ୍କର ପୁଅ ସଗର ବିଷ ସହିତ ଜନ୍ମିଲେ। ସେ ଭୃଗୁଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି, ତୁର୍ବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷା ପାଇଲେ।

ଆଗ୍ନେଯମସ୍ତ୍ରଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ତୁ ଭାର୍ଗଵାତ୍ ସଗରୋ ନୃପଃ। ଜଘାନ ପୃଥିଵୀଙ୍ଗତ୍ଵା ତାଲଜଂଘାନ୍ ସହୈହଯାନ୍ ।। ୨୬.

ଭାର୍ଗବଙ୍କଠାରୁ ଅଗ୍ନିଅସ୍ତ୍ର ପାଇ ସଗର ରାଜା ପୃଥିବୀ ଜିତି, ତାଳଜଂଘ ଓ ହୈହୟମାନୋକୁ ମାରିଦେଲେ।

ଶକାନାଂ ପହ୍ଲଵାନାଞ୍ଚ ଧର୍ମ୍ମାନ୍ନିରସଦଚ୍ଯୁତଃ। କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ତଥା ତେଷାଂ ପାରଦାନାଞ୍ଚ ଧର୍ମ୍ମଵିତ୍ ।। ୨୬.

ଅଚଳ ମନେ ଥିବା ସେ ଶକ ଓ ପହ୍ଲବମାନୋକୁ ତାଙ୍କର ଧର୍ମରୁ ବାହାର କରିଦେଲେ। ଏହିପରି ଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା ସେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ପାରଦମାନୋକୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର କୁଳ ଉଚିତ କାମରୁ ବାହାର କରିଦେଲେ।