ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଦାରାଂସ୍ତୁ ତସ୍ଯ ଵିଷଯେ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାତପାଃ। ସଂନ୍ଯସ୍ଯ ସାଗରାନୂପେ ଚଚାର ଵିପୁଲଂ ତପଃ ।। ୨୬.

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାତପା, ସେ ଦେଶରେ ତାଙ୍କ ଜନନୀକୁ ଛାଡ଼ି, ସାଗର ତଟରେ ଗଭୀର ତପସ୍ୟା କଲେ।

ତସ୍ଯ ପତ୍ନୀ ଗଲେ ବଦ୍ଧ୍ଵା ମଧ୍ଯମଂ ପୁତ୍ରମୌରସମ୍। ଶିଖଯା ଭରଣାର୍ଥାଯ ଵ୍ଯକ୍ରୀଣାଦ୍ଘୋଶତେନ ଵୈ ।। ୨୬.

ତାଙ୍କ ଜନନୀ ମଧ୍ୟମ ପୁଅକୁ ଗଳାରେ ଦୂରି ଛେଇ, ଜୀବିକା ପାଇଁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଚିଁହାରି ଏହି ପୁଅକୁ ବିକ୍ରି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।

ତଂ ତୁ ବଦ୍ଧଂ ଗଲେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିକ୍ରୀତଂ ତଂ ନରୋତ୍ତମଃ। ମହର୍ଷିପୁତ୍ରଂ ଧର୍ମ୍ମାତ୍ମା ମୋକ୍ଷଯାମାସ ସୁଵ୍ରତଃ ।। ୨୬.

ସେ ମହାର୍ଷିପୁତ୍ରକୁ ଗଳାରେ ବାନ୍ଧି ବିକ୍ରି ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ଶୁଭ୍ର ଚରିତ୍ର ସତ୍ୟବ୍ରତ ତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କଲେ।

ସତ୍ଯଵ୍ରତୋ ମହାବୁଦ୍ଧିର୍ଭରଣଂ ତସ୍ଯ ଚାକରୋତ୍ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ତୁଷ୍ଟ୍ଯର୍ଥମନୁକମ୍ପାର୍ଥମେଵ ଚ ।। ୨୬.

ମହାବୁଦ୍ଧି ସତ୍ୟବ୍ରତ ତାଙ୍କ ଜୀବିକା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସନ୍ତୋଷ ଓ ଦୟାରୁ।

ସୋଽଭଵଦ୍ଘାଲଵୋ ନାମ ଗଲେ ବଦ୍ଧୋ ମହାତପାଃ। ମହର୍ଷିଃ କୌଶିକସ୍ତାତସ୍ତେନ ଵୀର୍ଯେଣ ମୋକ୍ଷିତଃ ।। ୨୬.

ଗଳାରେ ବାନ୍ଧି ଥିବା ଏହି ମହାତପା ପୁଅ 'ଗାଳବ' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ପିତା କୌଶିକ ମହାର୍ଷି ତାଙ୍କ ଶୌର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହେଲେ।

ତସ୍ଯ ଵ୍ରତେନ ଭକ୍ତ୍ଯା ଚ କୃପଯା ଚ ପ୍ରତିଜ୍ଞଯା। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରକଲତ୍ରଞ୍ଚ ବଭାର ଵିନଯେ ସ୍ଥିତଃ ।। ୨୬.

ତାଙ୍କ ବ୍ରତ, ଭକ୍ତି, କୃପା ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା, ଶିଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର ସତ୍ୟବ୍ରତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଜନନୀକୁ ନିର୍ବାହ କଲେ।

ହତ୍ଵା ମୃଗାନ୍ ଵରାହାଂଶ୍ଚ ମହିଷାଂଶ୍ଚ ଵନେଚରାନ୍। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାଶ୍ରମାଭ୍ଯାଶେ ତନ୍ମାଂସମପଚତ୍ତତଃ ।। ୨୬.

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ ହରିଣ, ଦୁଃସା, ମହିଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁ ମାରି, ସେ ତାଙ୍କ ମାଂସ ରନ୍ଧିଲେ।

ଉପାଂଶୁଵ୍ରତମାସ୍ଥାଯ ଦୀକ୍ଷାଂ ଦ୍ଵାଦଶଵାର୍ଷିକୀମ୍। ପିତୁର୍ନିଯୋଗାତଭଜନ୍ନୃପେ ତୁ ଵନମାସ୍ଥିତେ ।। ୨୬.

ଉପାଂଶୁ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଦୀକ୍ଷା ନେଇ, ରାଜା ଜଙ୍ଗଲରେ ଥିବାବେଳେ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ସେ ସେବା କଲେ।

ଅଯୋଧ୍ଯାଞ୍ଚୈଵ ରାଜ୍ଯଞ୍ଚ ତଥୈଵାନ୍ତଃପୁରଂ ମୁନିଃ। ଯାଜ୍ଯୋପାଧ୍ଯାଯସଂଯୋଗାଦ୍ଵସିଷ୍ଠଃ ପରିରକ୍ଷିତଃ ।। ୨୬.

ବସିଷ୍ଠ ମୁନି, ଯାଜ୍ୟ ଓ ଉପାଧ୍ୟାୟଙ୍କ ସହଯୋଗରେ, ଅୟୋଧ୍ୟା, ରାଜ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିଲେ।

ସତ୍ଯଵ୍ରତସ୍ତୁ ବାଲ୍ଯାତ୍ତୁ ଭାଵିନୋଽର୍ଥସ୍ଯ ଵୈ ବଲାତ୍। ଵସିଷ୍ଠେଽଭ୍ଯାଧିକଂ ମନ୍ଯୁଂ ଧାରଯାମାସ ମନ୍ଯୁନା ।। ୨୬.

ସତ୍ୟବ୍ରତ ଶିଶୁକାଳରୁ, ଭବିଷ୍ୟତ ଘଟଣାର ଚାପରେ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ କ୍ରୋଧ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।

ପିତ୍ରା ରୁଦଂସ୍ତଦା ରାଷ୍ଟ୍ରାତ୍ ପରିତ୍ଯକ୍ତଂ ସ୍ଵମାତ୍ମଜମ୍। ନ ଵାରଯାମାସ ମୁନିର୍ଵସିଷ୍ଠଃ କାରଣେନ ଵୈ ।। ୨୬.

ତାଙ୍କ ପିତା କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ନିଜ ପୁଅକୁ ରାଜ୍ୟରୁ ବିଦାୟ କରିଥିବାବେଳେ, ବସିଷ୍ଠ ମୁନି କିଛି କାରଣରୁ ଏହି ଘଟଣା ରୋକିଲେ ନାହିଁ।

ପାଣିଗ୍ରହଣମନ୍ତ୍ରାଣାଂ ନିଷ୍ଠା ସ୍ଯାତ୍ ସପ୍ତମେ ପଦେ। ଏଵଂ ସତ୍ଯଵ୍ରତସ୍ତାନ୍ ଵୈ କୃତଵାନ୍ ସପ୍ତମେ ପଦେ ।। ୨୬.

ବିବାହ ମନ୍ତ୍ରର ଶେଷ ଦାନ ସପ୍ତମ ପଦେ ହୁଏ; ଏଭଳି, ସତ୍ୟବ୍ରତ ସପ୍ତମ ପଦେ ସେମାନେ କରିଥିଲେ।

ଜାନନ୍ ଧର୍ମ୍ମାନ୍ ଵସିଷ୍ଠସ୍ତୁ ନ ଚ ମନ୍ତ୍ରାନିହେଚ୍ଛତି। ଇତି ସତ୍ଯଵ୍ରତେ ରୋଷଂ ଵସିଷ୍ଠୋ ମନସାକରୋତ୍ ।। ୨୬.

ବସିଷ୍ଠ ଧର୍ମ ଜାଣିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମନ୍ତ୍ର ପଠିବା ଇଚ୍ଛା କଲେ ନାହିଁ; ଏହିପରି, ସତ୍ୟବ୍ରତ ଉପରେ ବସିଷ୍ଠ ମନରେ କ୍ରୋଧ ଧାରଣ କଲେ।

ଗୁରୁର୍ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ତୁ ଭଗଵାନ୍ ଵସିଷ୍ଠଃ କୃତଵାଂସ୍ତଦା। ନ ତୁ ସତ୍ଯଵ୍ରତୋ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଉପାଂଶୁଵ୍ରତମସ୍ଯ ଵୈ ।। ୨୬.

ବସିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷି ଗୁରୁ ଭାବରେ ସମୟରେ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟବ୍ରତ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଉପାଂଶୁ ବ୍ରତ ନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ।

ତସ୍ମିଂଶ୍ଚୋପରତେ ଯୋ ଯତ୍ପିତୁରାସୀନ୍ମହାମନାଃ। ତେନ ଦ୍ଵାଦଶଵର୍ଷାଣି ନାଵର୍ଷତ୍ ପାକଶାସନଃ ।। ୨୬.

ସେ ଚାଲିଗଲା ପରେ, ଯେଉଁଠାରେ ପିତାଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ମହାମନା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଅବଧି ଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା ଦେଲେ ନାହିଁ।

ତେନ ତ୍ଵିଦାନୀଂ ବହୁଧା ଦୀକ୍ଷାଂ ତାଂ ଦୁର୍ବଲାଂ ଭୁଵି। କୁଲସ୍ଯ ନିଷ୍କୃତିଃ ସ୍ଵସ୍ଯ କୃତେଯଞ୍ଚ ଭଵେଦିତି ।। ୨୬.

ଏହି ଦୀକ୍ଷା, ଏବେ ପୃଥିବୀରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ହୋଇ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଇଛି; ଏହା ପରିବାର ଓ ନିଜ ପାଇଁ ପାପର ମାନ୍ୟତା ଭାବେ ହେଉଛି।

ତତୋ ଵସିଷ୍ଠୋ ଭଗଵାନ୍ ପିତ୍ରା ତ୍ଯକ୍ତଂ ନ୍ଯଵାରଯତ୍। ଅଭିଷେକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ରାଜ୍ଯେ ପଶ୍ଚାଦେନମିତି ପ୍ରଭୁଃ ।। ୨୬.

ତାପରେ ପ୍ରଭୁ ବସିଷ୍ଠ, ଯେଉଁଥିରେ ପିତା ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ବାରଣ କଲେ; 'ମୁଁ ପରେ ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷେକ କରିବି' ବୋଲି କହିଲେ।

ସ ତୁ ଦ୍ଵାଦଶଵର୍ଷାଣି ଦୀକ୍ଷାନ୍ତାମୁଦ୍ଵହନ୍ ବଲୀ। ଅଵିଦ୍ଯମାନେ ମାଂସେ ତୁ ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ।। ୨୬.

ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଦୀକ୍ଷାର ସମୟ ଭୋଗ କଲେ; ବସିଷ୍ଠ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ପାଖରେ ମାଂସ ଉପଲବ୍ଧ ନଥିଲା।

ସର୍ଵ୍ଵକାମଦୁଘାଂ ଧେନୁଂ ସଂଦଦର୍ଶ ନୃପାତ୍ମଜଃ। ତାଂ ଵୈ କ୍ରୋଧାଚ୍ଚ ମୋହାଚ୍ଚ ଶ୍ରମାଚ୍ଚୈଵ କ୍ଷୁଧାନ୍ଵିତଃ ।। ୨୬.

ନରପୁତ୍ର ଏକ ଗାଁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ; କ୍ରୋଧ, ମୋହ, କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଖାଦ୍ୟ ଅଭାବରେ ତିନି କାରଣରୁ ସେ ଏହି କାମ କଲେ।

ଦସ୍ଯୁଧର୍ମ୍ମଂ ଗତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜଘାନ ବଲିନାଂ ଵରଃ। ସ ତୁ ମାଂସଂ ସ୍ଵଯଂ ଚୈଵ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ଚାତ୍ମଜାନ୍ ।। ୨୬.

ବଳିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦସ୍ୟୁ ଚରିତ୍ର ଦେଖି, ଗାଁକୁ ମାରିଦେଲେ; ସେ ନିଜେ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ମାଂସ ଖାଇଲେ।

ଭୋଜଯାମାସ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵସିଷ୍ଠସ୍ତଂ ତଦାତ୍ଯଜତ୍। ପ୍ରୋଵାଚ ଚୈଵ ଭଗଵାନ୍ ଵସିଷ୍ଠସ୍ତଂ ନୃପାତ୍ମଜମ୍ ।। ୨୬.

ଏହି ଘଟଣା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ପ୍ରଭୁ ବସିଷ୍ଠ ତା ନରପୁତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ।

ପାତଯେ କ୍ରୂର ହେ କ୍ରୂର ତଵ ଶଂକୁମଯୋମଯମ୍ । ଯଦି ତେ ତ୍ରୀଣି ଶଂକୂନି ନ ସ୍ଯୁର୍ହି ପୁରୁଷାଧମ ।। ୨୬.

‘ନିର୍ଦୟ, ଓ ନିର୍ଦୟ, ତୋ ଦେହ ତିନି ଲୋହାର କିଳିରେ ବିଦ୍ରାହିତ ହେଉ; ଯଦି ତୁ ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ସବୁଠୁ ନିମ୍ନ ନୁହେଁ।’

ପିତୁଶ୍ଚାପରିତୋଷେଣ ଗୁରୋର୍ଦୋଗ୍ଧ୍ରୀଵଧେନ ଚ। ଅପ୍ରୋଷିତୋପଯୋଗାଚ୍ଚ ତ୍ରିଵିଧସ୍ତେ ଵ୍ଯତିକ୍ରମଃ ।। ୨୬.

ପିତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିପାରିବାର ଅଭାବ, ଗୁରୁଙ୍କ ଗାଁକୁ ମାରିବା, ଏବଂ ବନବାସରେ ନିଷିଦ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା — ତୋ ତିନି ପ୍ରକାର ଅପରାଧ ହୋଇଛି।

ଏଵଂ ସ ତ୍ରୀଣି ଶଂକୂନି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତସ୍ଯ ମହା ତପାଃ। ତ୍ରିଶଙ୍କୁରିତି ହୋଵାଚ ତ୍ରିଶଙ୍କୁସ୍ତେନ ସ ସ୍ମୃତଃ ।। ୨୬.

ଏଭଳି, ତିନି କିଳି ଦେଖି ବଡ଼ ତପସ୍ବୀ ତାଙ୍କୁ 'ତ୍ରିଶଙ୍କୁ' ଭାବରେ ଡାକିଲେ; ଏହିଠୁ ତାଙ୍କୁ 'ତ୍ରିଶଙ୍କୁ' ନାମରେ ଜଣାଯାଇଛି।

ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତୁ ଦାରାଣାମାଗତୋ ଭରଣେ କୃତେ। ତତସ୍ତସ୍ମୈ ଵରଂ ପ୍ରାଦାତ୍ତଦା ପ୍ରୀତସ୍ତ୍ରିଶଙ୍କଵେ ।। ୨୬.

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନିଜ ପରିବାର ପାଇଁ ଭରଣ କରିବାକୁ ଫେରିଲେ; ତାପରେ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଉପରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଏକ ଵର ଦେଲେ।

ଛନ୍ଦ୍ଯମାନୋ ଵରେଣାଥ ଗୁରୁଂ ଵ୍ରଵେ ନୃପାତ୍ମଜଃ। ଅନାଵୃଷ୍ଟିଭଯେ ତସ୍ମିନ୍ ଗତେ ଦ୍ଵାଦଶଵାର୍ଷିକେ ।। ୨୬.

ବର ଚାହିଁବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ ହେଲେ, ନରପୁତ୍ର ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ; ସେ ସମୟରେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଅଵୱର୍ଷା ଓ ଦୁଃଖର ଭୟ ଥିଲା।

ଅଭିଷିଚ୍ଯ ରାଜ୍ଯେ ପିତ୍ର୍ଯେ ଯାଜଯାମାସ ତଂ ମୁନିଃ। ମିଷତାଂ ଦୈଵତାନାଞ୍ଚ ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ଚ କୌଶିକଃ। ସଶରୀରଂ ତଦା ତଂ ଵୈ ଦିଵମାରୋପଯତ୍ ପ୍ରଭୁଃ ।। ୨୬.

ମୁନି ତାଙ୍କୁ ପିତୃପରମ୍ପରା ରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷିକ୍ତ କରି, ଯଜ୍ଞ କରାଇଲେ; ଦେବତାମାନେ ଓ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦେଖିବା ସମୟରେ, କୌଶିକ ତାଙ୍କୁ ଶରୀର ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉଠାଇଲେ।

ମିଷତସ୍ତୁ ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ତଦଦ୍ଭୁତମିଵାଭଵତ୍। ଅତ୍ରାପ୍ଯୁଦାହରନ୍ତୀମୌ ଶ୍ଲୋକୌ ପୌରାଣିକା ଜନାଃ ।। ୨୬.

ବସିଷ୍ଠ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ଏହା ଅଦ୍ଭୁତ ଲାଗିଲା; ଏଠି ମଧ୍ୟ ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ଦୁଇଟି ଶ୍ଲୋକ ପଢିଥାନ୍ତି।

ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରପ୍ରସାଦେନ ତ୍ରିଶଙ୍କୁର୍ଦିଵି ରାଜତେ । ଦେଵୈ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ମହାତେଜାନୁଗ୍ରହାତ୍ତସ୍ଯ ଧୀମତଃ ।। ୨୬.

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କୃପାରେ, ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତାମାନେ ସହିତ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀଙ୍କ ଦୟାରେ।