ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଅଭିଶସ୍ତା ତୁ ସା ଭର୍ତ୍ରା ନଦୀ ସା ବାହୁଦା କୃତା । ତସ୍ଯାସ୍ତୁ ଗୌରିକଃ ପୁତ୍ର ଶ୍ଚକ୍ରଵର୍ତ୍ତୀ ବଭୂଵ ହ ।। ୨୬.

ଗୌରୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପତି ଶାପ ଦେଇଥିଲେ, ଏହି ଶାପରେ ସେ ବାହୁଦା ନଦୀ ହେଇଗଲେ। ତାଙ୍କର ପୁଅ ଗୌରିକ ଏକ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ରାଜା ହେଲେ।

ମାନ୍ଧାତା ଯୌଵନାଶ୍ଵୋ ଵୈ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵିଜଯୀ ନୃପଃ। ଅତ୍ରାପ୍ଯୁଦାହରନ୍ତୀମୌ ଶ୍ଲୋକୌ ପୌରାଣିକୀ ଦ୍ଵିଜାଃ ।। ୨୬.

ଯୁବନାଶ୍ୱଙ୍କର ପୁଅ ମାନ୍ଧାତା ତିନି ଲୋକକୁ ଜିତିଥିବା ଏକ ରାଜା ଥିଲେ। ଏଠି ମଧ୍ୟ, ବିଦ୍ୱାନ ଲୋକେ ଦୁଇଟି ପୁରାତନ ଶ୍ଲୋକ ପଢିଥାନ୍ତି।

ଯାଵତ୍ସୂର୍ଯ ଉଦଯତି ଯାଵଚ୍ଚ ପ୍ରତିତିଷ୍ଠତି। ସର୍ଵଂ ତଦ୍ଯୌଵନାଶ୍ଵସ୍ଯ ମାନ୍ଧାତୁଃ କ୍ଷେତ୍ରମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୬.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେଉଁଠାରେ ଉଦୟ ହୁଏ ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ଅସ୍ତ ହୁଏ, ସେ ସମସ୍ତ ଭୂମି ଯୁବନାଶ୍ୱଙ୍କର ପୁଅ ମାନ୍ଧାତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।

ଅତ୍ରାପ୍ଯୁଦାହରନ୍ତୀମଂ ଶ୍ଲୋକଂ ଵଂଶଵିଦୋ ଜନାଃ । ଯୌଵନାଶ୍ଵଂ ମହାତ୍ମାନଂ ଯଜ୍ଵାନ ମମିତୌଜସମ୍। ମାନ୍ଧାତା ତୁ ତନୁର୍ଵିଷ୍ଣୋଃ ପୁରାଣଜ୍ଞାଃ ପ୍ରଜକ୍ଷତେ ।। ୨୬.

ଏଠି ମଧ୍ୟ ବଂଶ ବିଶେଷଜ୍ଞ ଲୋକେ ଏହି ଶ୍ଲୋକ ପଢିଥାନ୍ତି: ଯୁବନାଶ୍ୱ ମହାତ୍ମା ଏବଂ ବଳଶାଳୀ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ; ପୁରାତନ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ମାନ୍ଧାତା ହେଉଛନ୍ତି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅବତାର।

ତସ୍ଯ ଚୈତ୍ରରଥୀ ଭାର୍ଯ୍ଯା ଶଶବିନ୍ଦୋଃ ସୁତାଽଭଵତ୍। ସାଧ୍ଵୀ ବିନ୍ଦୁମତୀ ନାମ ରୂପେଣାପ୍ରତିମା ଭୁଵି ।। ୨୬.

ତାଙ୍କର ଜନା ଚୈତ୍ରରଥୀ, ଶଶବିନ୍ଦୁଙ୍କର ଝିଅ ଥିଲେ। ସେ ନାମରେ ବିନ୍ଦୁମତୀ, ଭୂମିରେ ତାଙ୍କର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଥିଲା।

ପତିଵ୍ରତା ଚ ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ଚ ଭ୍ରାତୄଣାମଯୁତସ୍ଯ ସା। ତସ୍ଯାମୁତ୍ପାଦଯାମାସ ମାନ୍ଧାତା ତ୍ରୀନ୍ ସୁତାନ୍ ପ୍ରଭୁଃ ।। ୨୬.

ସେ ଏକ ପତିବ୍ରତା ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦଶ ହଜାର ଭାଇମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ମାନ୍ଧାତା ତିନିଟି ପୁଅ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ।

ପୁରୁକୁତ୍ସମମ୍ବରୀଷଂ ମୁଚୁକୁନ୍ଦଞ୍ଚ ଵିଶ୍ରୁତମ୍। ଅମ୍ବରୀଷସ୍ଯ ଦାଯାଦୋ ଯୁଵନାଶ୍ଵୋଽପରଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୨୬.

ସେମାନେ ପୁରୁକୁତ୍ସ, ଅମ୍ବରୀଷ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମୁଚୁକୁନ୍ଦ। ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଆଉ ଏକ ଯୁବନାଶ୍ୱ ଥିଲେ।

ହରିତୋ ଯୁଵନାଶ୍ଵସ୍ଯ ହାରିତାଃ ଶୂରଯଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଏତେ ହ୍ଯଙ୍ଗିରସଃ ପୁତ୍ରାଃ କ୍ଷାତ୍ରୋପେତା ଦ୍ଵିଜାତଯଃ ।। ୨୬.

ହରିତ ଯୁବନାଶ୍ୱଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ, ହାରିତମାନେ ବୀର ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଏମାନେ ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କର ପୁଅ, ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଲେ ଏବଂ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ।

ପୁରୁକୁତ୍ସସ୍ଯ ଦାଯାଦସ୍ତ୍ରସଦ୍ଦସ୍ଯୁର୍ମହାଯଶାଃ। ନର୍ମଦାଯାଂ ସମୁତ୍ପନ୍ନଃ ସମ୍ଭୂତସ୍ତସ୍ଯ ଚାତ୍ମଜଃ ।। ୨୬.

ପୁରୁକୁତ୍ସଙ୍କର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଥିଲେ ତ୍ରସଦ୍ଦସ୍ୟୁ, ଯାହା ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। ସେ ନର୍ମଦା ନଦୀରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ତାଙ୍କର ପୁଅ ସମ୍ଭୂତ ଥିଲେ।

ସମ୍ଭୂତସ୍ଯାତ୍ମଜଃ ପୁତ୍ରୋ ହ୍ଯନରଣ୍ଯଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍। ରାଵଣେନ ହତୋ ଯେନ ତ୍ରିଲୋକୀଵିଜଯେ ପୁରା ।। ୨୬.

ସମ୍ଭୂତଙ୍କର ପୁଅ ଅନରଣ୍ୟ, ବଳଶାଳୀ ଥିଲେ। ତିନି ଲୋକ ଜୟ କରିବା ସମୟରେ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ।

ତ୍ରସଦଶ୍ଵୋଽନରଣ୍ଯସ୍ଯ ହର୍ଯ୍ଯଶ୍ଵସ୍ତସ୍ଯ ଚାତ୍ମଜଃ । ହର୍ଯ୍ଯଶ୍ଵାତ୍ତୁ ଦୃଷଦ୍ଵତ୍ଯାଂ ଜଜ୍ଞେ ଵସୁମତୋ ନୃପଃ ।। ୨୬.

ତ୍ରସଦଶ୍ୱ ଅନରଣ୍ୟଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ, ହର୍ୟ୍ୟଶ୍ୱ ତ୍ରସଦଶ୍ୱଙ୍କର ପୁଅ। ହର୍ୟ୍ୟଶ୍ୱଙ୍କୁ ଦୃଷଦ୍ୱତୀ ନଦୀରେ ରାଜା ବସୁମତ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।

ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋଽଭଵଦ୍ରାଜା ତ୍ରିଧନ୍ଵା ନାମ ଧାର୍ମ୍ମିକଃ। ଆସୀତ୍ ତ୍ରୈଧନ୍ଵନଶ୍ଚାପି ଵିଦ୍ଵାଂସ୍ତ୍ରଯ୍ଯାଂ ରଣପ୍ରଭୁଃ ।। ୨୬.

ତାଙ୍କର ପୁଅ ଧର୍ମିକ ରାଜା ତ୍ରିଧନ୍ବା ଥିଲେ। ତ୍ରୈଧନ୍ବନ ତିନି ବେଦରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିଲେ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରଭୁ ଥିଲେ।

ତସ୍ଯ ସତ୍ଯଵ୍ରତୋ ନାମ କୁମାରୋଽଭୂନ୍ମହାବଲଃ। ତେନ ଭାର୍ଯ୍ଯା ଵିଦର୍ଭସ୍ଯ ହୃତା ହତ୍ଵା ଦିଵୌକସଃ ।। ୨୬.

ତାଙ୍କର ପୁଅ ମହାବଳୀ ସତ୍ୟବ୍ରତ ଥିଲେ। ସେ ବିଦର୍ଭର ଜନାକୁ ଦେବତାମାନେକୁ ମାରି ଚୋରି କରିଥିଲେ।

ପାଣିଗ୍ରହଣମନ୍ତ୍ରେଷୁ ନିଷ୍ଠାଂ ସମ୍ପ୍ରାପିତୋଷ୍ଵିହ। ଵିଷ୍ଣୁଵୃଦ୍ଧଃ ସୁତସ୍ତସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୁ ଵୃଦ୍ଧୋ ଯତଃ ସ୍ମୃତଃ । ଏତେ ହ୍ଯଙ୍ଗିରସଃ ପୁତ୍ରାଃ କ୍ଷାତ୍ରୋପେତାଃ ସମାଶ୍ରିତାଃ ।। ୨୬.

ସେ ବିବାହ ମନ୍ତ୍ରରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପୁଅ ବିଷ୍ଣୁବୃଦ୍ଧ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିବାରୁ ଏହି ନାମ ହେଲା। ଏମାନେ ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କର ପୁଅ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଲେ ଏବଂ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ।

କାମାଦ୍ବଲାଚ୍ଚ ମୋହାଚ୍ଚ ସଙ୍କର୍ଷଣବଲେନ ଚ। ଭାଵିନୋଽର୍ଥସ୍ଯ ଚ ବଲାତ୍ ତତ୍କୃତଂ ତେନ ଧୀମତା ।। ୨୬.

ଇଚ୍ଛା, ବଳ, ମୋହ ଏବଂ ସଂକର୍ଷଣଙ୍କର ବଳ ଦ୍ୱାରା, ଭବିଷ୍ୟତ ଘଟଣାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିଲା।

ତମଧର୍ମ୍ମେଣ ସଂଯୁକ୍ତଂ ପିତା ତ୍ରଯୀଗୁଣୋଽତ୍ଯଜତ୍। ଅପଧ୍ଵଂସେତି ବହୁଶୋଽଵଦତ୍ କ୍ରୋଧସମନ୍ଵିତଃ ।। ୨୬.

ତାଙ୍କର ପିତା, ତିନି ବେଦର ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ଅଧର୍ମ ସହିତ ଜଡିତ ଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ। କ୍ରୋଧରେ ବାରମ୍ବାର କହିଥିଲେ, 'ଚାଲିଯା।'

ପିତରଂ ସୋଽବ୍ରଵୀଦେକଃ କ୍ଵ ଗଚ୍ଛାମୀତି ଵୈ ମୁହୁଃ। ପିତା ଚୈନମଥୋଵାଚ ଶ୍ଵପାକୈଃ ସହ ଵର୍ତ୍ତଯ ।। ୨୬.

ସେ ବାରମ୍ବାର ପିତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି?' ପିତା ଉତ୍ତର ଦେଲେ, 'ଶ୍ୱପାକମାନେ ସହିତ ରହ।'

ନାହଂ ପୁତ୍ରେଣ ପୁତ୍ରାର୍ଥୀ ତ୍ଵଯାଦ୍ଯ କୁଲପାଂସନ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସ ନିରାକ୍ରାମନ୍ନଗରାଦ୍ଵଚନାଦ୍ଵିଭୋ ।। ୨୬.

ମୁଁ ତୋର ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ପୁଅ ଚାହିଁ ନାହିଁ, ହେ କୁଳର ଦାଗ; ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ସେ ଭଗବାନଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସହର ଛାଡି ଚାଲିଗଲା।

ନ ଚୈନଂ ଧାରଯାମାସ ଵସିଷ୍ଠୋ ଭଗଵାନୃଷିଃ। ସ ତୁ ସତ୍ଯଵ୍ରତୋ ଧୀମାଞ୍ଛ୍ଵପାକାଵସଥାନ୍ତିକମ୍। ପିତ୍ରା ମୁକ୍ତୋଽଵସଦ୍ଵୀରଃ ପିତା ଚାସ୍ଯ ଵନଂ ଯଯୌ ।। ୨୬.

ବସିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷି ତାଙ୍କୁ ରୋକିଲେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କ ପିତା ମୁକ୍ତ କରିବା ପରେ, ଧୀର ଏବଂ ଦୃଢ଼ ସତ୍ୟବ୍ରତ ଚଣ୍ଡାଳ ଘର ନିକଟରେ ରହିଲେ, ତାଙ୍କ ପିତା ତାଳ ଯାଇଲେ।

ତସ୍ମିଂସ୍ତୁ ଵିଷଯେ ତସ୍ଯ ନାଵର୍ଷତ୍ ପାକଶାସନଃ। ସମା ଦ୍ଵାଦଶ ସଂପୂର୍ଣାସ୍ତେନାଧର୍ମ୍ମେଣ ଵୈ ତଦା ।। ୨୬.

ତାଙ୍କ ଦେଶରେ ଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା ଦେଲେ ନାହିଁ; ସେ ଅନ୍ୟାୟ କାରଣରେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନାବୃଷ୍ଟି ହେଲା।

ଦାରାଂସ୍ତୁ ତସ୍ଯ ଵିଷଯେ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାତପାଃ। ସଂନ୍ଯସ୍ଯ ସାଗରାନୂପେ ଚଚାର ଵିପୁଲଂ ତପଃ ।। ୨୬.

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାତପା, ସେ ଦେଶରେ ତାଙ୍କ ଜନନୀକୁ ଛାଡ଼ି, ସାଗର ତଟରେ ଗଭୀର ତପସ୍ୟା କଲେ।

ତସ୍ଯ ପତ୍ନୀ ଗଲେ ବଦ୍ଧ୍ଵା ମଧ୍ଯମଂ ପୁତ୍ରମୌରସମ୍। ଶିଖଯା ଭରଣାର୍ଥାଯ ଵ୍ଯକ୍ରୀଣାଦ୍ଘୋଶତେନ ଵୈ ।। ୨୬.

ତାଙ୍କ ଜନନୀ ମଧ୍ୟମ ପୁଅକୁ ଗଳାରେ ଦୂରି ଛେଇ, ଜୀବିକା ପାଇଁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଚିଁହାରି ଏହି ପୁଅକୁ ବିକ୍ରି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।

ତଂ ତୁ ବଦ୍ଧଂ ଗଲେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିକ୍ରୀତଂ ତଂ ନରୋତ୍ତମଃ। ମହର୍ଷିପୁତ୍ରଂ ଧର୍ମ୍ମାତ୍ମା ମୋକ୍ଷଯାମାସ ସୁଵ୍ରତଃ ।। ୨୬.

ସେ ମହାର୍ଷିପୁତ୍ରକୁ ଗଳାରେ ବାନ୍ଧି ବିକ୍ରି ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ଶୁଭ୍ର ଚରିତ୍ର ସତ୍ୟବ୍ରତ ତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କଲେ।

ସତ୍ଯଵ୍ରତୋ ମହାବୁଦ୍ଧିର୍ଭରଣଂ ତସ୍ଯ ଚାକରୋତ୍ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ତୁଷ୍ଟ୍ଯର୍ଥମନୁକମ୍ପାର୍ଥମେଵ ଚ ।। ୨୬.

ମହାବୁଦ୍ଧି ସତ୍ୟବ୍ରତ ତାଙ୍କ ଜୀବିକା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସନ୍ତୋଷ ଓ ଦୟାରୁ।

ସୋଽଭଵଦ୍ଘାଲଵୋ ନାମ ଗଲେ ବଦ୍ଧୋ ମହାତପାଃ। ମହର୍ଷିଃ କୌଶିକସ୍ତାତସ୍ତେନ ଵୀର୍ଯେଣ ମୋକ୍ଷିତଃ ।। ୨୬.

ଗଳାରେ ବାନ୍ଧି ଥିବା ଏହି ମହାତପା ପୁଅ 'ଗାଳବ' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ପିତା କୌଶିକ ମହାର୍ଷି ତାଙ୍କ ଶୌର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହେଲେ।

ତସ୍ଯ ଵ୍ରତେନ ଭକ୍ତ୍ଯା ଚ କୃପଯା ଚ ପ୍ରତିଜ୍ଞଯା। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରକଲତ୍ରଞ୍ଚ ବଭାର ଵିନଯେ ସ୍ଥିତଃ ।। ୨୬.

ତାଙ୍କ ବ୍ରତ, ଭକ୍ତି, କୃପା ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା, ଶିଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର ସତ୍ୟବ୍ରତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଜନନୀକୁ ନିର୍ବାହ କଲେ।

ହତ୍ଵା ମୃଗାନ୍ ଵରାହାଂଶ୍ଚ ମହିଷାଂଶ୍ଚ ଵନେଚରାନ୍। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାଶ୍ରମାଭ୍ଯାଶେ ତନ୍ମାଂସମପଚତ୍ତତଃ ।। ୨୬.

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ ହରିଣ, ଦୁଃସା, ମହିଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁ ମାରି, ସେ ତାଙ୍କ ମାଂସ ରନ୍ଧିଲେ।

ଉପାଂଶୁଵ୍ରତମାସ୍ଥାଯ ଦୀକ୍ଷାଂ ଦ୍ଵାଦଶଵାର୍ଷିକୀମ୍। ପିତୁର୍ନିଯୋଗାତଭଜନ୍ନୃପେ ତୁ ଵନମାସ୍ଥିତେ ।। ୨୬.

ଉପାଂଶୁ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଦୀକ୍ଷା ନେଇ, ରାଜା ଜଙ୍ଗଲରେ ଥିବାବେଳେ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ସେ ସେବା କଲେ।

ଅଯୋଧ୍ଯାଞ୍ଚୈଵ ରାଜ୍ଯଞ୍ଚ ତଥୈଵାନ୍ତଃପୁରଂ ମୁନିଃ। ଯାଜ୍ଯୋପାଧ୍ଯାଯସଂଯୋଗାଦ୍ଵସିଷ୍ଠଃ ପରିରକ୍ଷିତଃ ।। ୨୬.

ବସିଷ୍ଠ ମୁନି, ଯାଜ୍ୟ ଓ ଉପାଧ୍ୟାୟଙ୍କ ସହଯୋଗରେ, ଅୟୋଧ୍ୟା, ରାଜ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିଲେ।