ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଅନ୍ତରଂ ଚାକ୍ଷୁଷସ୍ଯାତ୍ର ମନୋଃ ଷଷ୍ଠନ୍ତୁ ହୀଯତେ। ମନୋର୍ଵୈଵସ୍ଵତସ୍ଯାପି ସପ୍ତମସ୍ଯ ପ୍ରଜାପତେଃ ।। ୨.

ଏଠି, ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁ ଓ ଛଠଠ ମନୁଙ୍କ ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତରାଳ ଛାଡ଼ାଯାଇଛି; ଏହିପରି ସପ୍ତମ ପ୍ରଜାପତି ବୈବସ୍ବତ ମନୁଙ୍କ ଅନ୍ତରାଳ ମଧ୍ୟ।

ତାସୁ ଦେଵାଃ ଖଗା ଗାଵୋ ନାଗା ଦିତିଜଦାନଵାଃ। ଗନ୍ଧର୍ଵୋପ୍ସରସଶ୍ଚୈଵ ଜଜ୍ଞିରେଽନ୍ଯାଶ୍ଚ ଜାତଯଃ ।। ୨.

ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଦେବତା, ପକ୍ଷୀ, ଗାଈ, ସର୍ପ, ଦିତି ଓ ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜାତିମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ ପ୍ରଜା ମୈଥୁନସମ୍ଭଵାଃ। ସଙ୍କଲ୍ପାଦ୍ଦର୍ଶନାତ୍ସ୍ପର୍ଶାତ୍ପୂର୍ଵେଷାଂ ସୃଷ୍ଟିରୁଚ୍ଯତେ ।। ୨.

ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଏହି ଲୋକରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯୌନ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି; ପୂର୍ବରୁ ସୃଷ୍ଟି ଇଚ୍ଛା, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିଲା।

ଦେଵାନାଂ ଦାନଵାନାଞ୍ଚ ଦେଵର୍ଷୀଣାଞ୍ଚ ତେ ଶୁଭଃ। ସମ୍ଭଵଃ କଥିତଃ ପୂର୍ଵଂ ଦକ୍ଷସ୍ଯ ଚ ମହାତ୍ମନଃ ।। ୨.

ଦେବତାମାନେ, ଦାନବମାନେ, ଦେବଋଷିମାନେ ଏବଂ ମହାତ୍ମା ଦକ୍ଷଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ପୂର୍ବରୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହାଯାଇଛି।

ପ୍ରାଣାତ୍ପ୍ରଜାପତେର୍ଜନ୍ମ ଦକ୍ଷସ୍ଯ କଥିତଂ ତ୍ଵଯା। କଥଂ ପ୍ରଚେତସତ୍ଵଞ୍ଚ ପୁନର୍ଲେଭେ ମହାତପାଃ ।। ୨.

ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ପ୍ରାଣରୁ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଜନ୍ମ ତୁମେ କହିଛ; ଏହି ମହାତପସ୍ବୀ କିପରି ପୁନି ପ୍ରଚେତସ ରୂପକୁ ପାଇଲେ?

ଏତନ୍ନଃ ସଂଶଯଂ ସୂତ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତୁଂ ତ୍ଵମିହାର୍ହସି। ସ ଦୌହିତ୍ରଶ୍ଚ ସୋମସ୍ଯ କଥଂ ଶ୍ଵଶୁରତାଙ୍ଗତଃ ।। ୨.

ହେ ସୂତ, ଏହି ଆମର ସନ୍ଦେହ—ଦୟାକରି ଏଠାରେ ଖୋଲାସା କର; ସୋମଙ୍କର ନାତି ଥିବା ସେ କିପରି ସେଠାରେ ଶ୍ୱଶୁର ହେଲେ?

ଉତ୍ପତ୍ତିଶ୍ଚ ନିରୋଧଶ୍ଚ ନିତ୍ଯଂ ଭୂତେଷୁ ସତ୍ତମାଃ। ଋଷଯୋଽତ୍ର ନ ମୁହ୍ଯନ୍ତି ଵିଦ୍ଯାଵନ୍ତଶ୍ଚ ଯେ ନରାଃ ।। ୨.

ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶ ସବୁବେଳେ ଚାଲିଥାଏ; ଯେମାନେ ଋଷି ଓ ଜ୍ଞାନୀ, ସେମାନେ ଏଥିରେ କେବେ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଭଵନ୍ତ୍ଯେତେ ସର୍ଵେ ଦକ୍ଷାଦଯୋ ଦ୍ଵିଜାଃ । ପୁନଶ୍ଚୈଵ ନିରୁଧ୍ଯନ୍ତେ ଵିଦ୍ଵାଂସ୍ତତ୍ର ନ ମୁହ୍ଯତି ।। ୨.

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଦକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପୁନିପୁନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ପୁନି ନିଃଶେଷ ହୁଅନ୍ତି; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏଥିରେ କେବେ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

ଜ୍ଯୈଷ୍‌ଠ୍ଯଂ କାନିଷ୍ଠ୍ଯମପ୍ଯେଷାଂ ପୂର୍ଵଂ ନାସୀଦ୍ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ। ତପ ଏଵ ଗରୀଯୋଽଭୂତ୍ ପ୍ରଭାଵଶ୍ଚୈଵ କାରଣମ୍ ।। ୨.

ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ପୂର୍ବରୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ କିମ୍ବା ଛୋଟ କିଛି ଥିଲା ନାହିଁ; ତପସ୍ୟାକୁ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମନାଯାଉଥିଲା ଏବଂ ଶକ୍ତି ହେଉଥିଲା କାରଣ।

ଇମାଂ ଵିସୃଷ୍ଟିଂ ଯୋ ଵେଦ ଚାକ୍ଷୁଷସ୍ଯ ଚରାଚରମ୍। ପ୍ରଜାନାମାଯୁରୁତ୍ତୀର୍ଣଃ ସ୍ଵର୍ଗଲୋକେ ମହୀଯତେ ।। ୨.

ଯେଉଁଯଣେ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରର ଏହି ସୃଷ୍ଟି, ଚଳାଞ୍ଚଳ ଦୁହିଁକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ମାନବ ଆୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନ ପାଆନ୍ତି।

ଏଷ ସର୍ଗଃ ସମାଖ୍ଯାତଶ୍ଚାକ୍ଷୁଷସ୍ଯ ସମା ସତଃ। ଇତ୍ଯେତେ ଷଢଵିସର୍ଗା ହିକ୍ରାନ୍ତା ମନ୍ଵନ୍ତରାତ୍ମକାଃ। ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵାଦ୍ଯା- ସଂକ୍ଷେପାଚ୍ଚାକ୍ଷୁଷାନ୍ତା ଯଥାକ୍ରମମ୍ ।। ୨.

ଏଭଳି ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରର ସୃଷ୍ଟି ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହାଯାଇଛି; ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଚାକ୍ଷୁଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଛଅଟି ଉପସୃଷ୍ଟି କ୍ରମକ୍ରମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।

ଏତେ ସର୍ଗା ଯଥାପ୍ରଜ୍ଞଂ ପ୍ରୋକ୍ତା ଵୈ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ। ଵୈଵସ୍ଵତନିସର୍ଗେଣ ତେଷାଂ ଜ୍ଞେଯସ୍ତୁ ଵିସ୍ତରଃ ।। ୨.

ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମୋର ଜ୍ଞାନ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ସୃଷ୍ଟିମାନେ କହାଯାଇଛି; ସେମାନଙ୍କର ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାର ଭବିଷ୍ୟତରେ ବୈବସ୍ବତ ସୃଷ୍ଟିରେ ଜାଣିବାକୁ ମିଳିବ।

ଅନନ୍ତା ନାତିରିକ୍ତାଶ୍ଚ ସର୍ଵେ ସର୍ଗା ଵିଵସ୍ଵତଃ। ଆରୋଗ୍ଯାଯୁଷ୍ପ୍ରମାଣେନ ଧର୍ମତଃ କାମତୋଽର୍ଥତଃ। ଏତାନେଵ ଗୁଣାନେତି ଯଃ ପଠତ୍ଯନସୂଯକଃ ।। ୨.

ବିବସ୍ବତଙ୍କ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଅନେକ, କିନ୍ତୁ ଅତିରିକ୍ତ ନୁହେଁ; ଆରୋଗ୍ୟ, ଆୟୁ, ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ଅନୁଯାୟୀ—ଯେଉଁଯଣେ ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଇର୍ଷ୍ୟା ଛାଡ଼ି ପାଠ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଗୁଣ ପାଆନ୍ତି।

ଵୈଵସ୍ଵତସ୍ଯ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସାମ୍ପ୍ରତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ସମାସାଦ୍ଵ୍ଯାସତଃ ସର୍ଗଂ ବ୍ରୁଵତୋ ମେ ନିବୋଧତ ।। ୨.

ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁଁ ବୈବସ୍ବତ ମନୁଙ୍କ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକୁ ସଂକ୍ଷେପ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିବି; ମୋ କଥାକୁ ଆଗ୍ରହରେ ଶୁଣ।

ସୂତ ଉଵାଚ।। ସପ୍ତମେ ତ୍ଵଥ ପର୍ଯାଯେ ମନୋର୍ଵୈଵସ୍ଵତସ୍ଯ ହ। ମାରୀଚାତ୍କଶ୍ଯପାଦ୍ଦେଵା ଜଜ୍ଞିରେ ପରମର୍ଷଯଃ ।। ୩.

ସୂତ କହିଲେ—ସପ୍ତମ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ, ବୈବସ୍ବତ ମନୁଙ୍କ ସମୟରେ, ମାରୀଚି ଓ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଉପରେ ଦେବତା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ଆଦିତ୍ଯା ଵସଵୋ ରୁଦ୍ରାଃ ସାଧ୍ଯା ଵିଶ୍ଵେ ମରୁଦ୍ଗଣାଃ। ଭୃଗଵୋଽଙ୍ଗିରସଶ୍ଚୈଵ ହ୍ଯଷ୍ଟୌ ଦେଵଗଣାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୩.

ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ସାଧ୍ୟ, ବିଶ୍ୱେ, ମରୁତ୍, ଭୃଗୁ ଓ ଅଙ୍ଗିରା—ଏହି ଅଷ୍ଟ ପ୍ରକାର ଦେବଗଣ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛନ୍ତି।

ଆଦିତ୍ଯା ମରୁତୋ ରୁଦ୍ରା ଵିଜ୍ଞେଯାଃ କଶ୍ଯପାତ୍ମଜାଃ। ସାଧ୍ଯାଶ୍ଚ ଵସଵୋ ଵିଶ୍ଵେ ଧର୍ମପୁତ୍ରାସ୍ତ୍ରଯୋ ଗଣାଃ ।। ୩.

ଆଦିତ୍ୟ, ମରୁତ୍ ଓ ରୁଦ୍ରମାନେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ସନ୍ତାନ; ସାଧ୍ୟ, ବସୁ ଓ ବିଶ୍ୱେ—ଏହି ତିନି ଦେବଗଣ ଧର୍ମଙ୍କ ପୁଅ।

ଭୃଗୋସ୍ତୁ ଭାର୍ଗଵୋ ଦେଵୋ ହ୍ଯଙ୍ଗିରୋଽଙ୍ଗିରସଃ ସୁତଃ । ଵୈଵସ୍ଵତେଽନ୍ତେରେ ହ୍ଯସ୍ମିନ୍ ନିତ୍ଯଂ ତେ ଛନ୍ଦଜାଃ ସୁରାଃ ।। ୩.

ଭୃଗୁଙ୍କୁ ଭାର୍ଗବ ଦେବ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଅଙ୍ଗିରାଙ୍କୁ ଅଙ୍ଗିରସ ପୁଅ ହେଲେ; ବୈବସ୍ବତ ମନ୍ବନ୍ତରର ଶେଷରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଇଚ୍ଛାରୁ ପ୍ରତିବାର ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।

ଏଷ ସର୍ଗସ୍ତୁ ମାରୀଚୋ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସାମ୍ପ୍ରତଃ ଶୁଭଃ। ତେଜସ୍ଵୀ ସାମ୍ପ୍ରତସ୍ତେଷାମିନ୍ଦ୍ରୋ ନାମ୍ନା ମହାବଲଃ ।। ୩.

ଏହି ବର୍ତ୍ତମାନ ସୃଷ୍ଟିକୁ ମାରୀଚି ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି ଜାଣ; ଏଠାରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଯେଉଁ ଇନ୍ଦ୍ର ଅଛନ୍ତି, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ଅତୀତାନାଗତା ଯେ ଚ ଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ଯେ ଚ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍। ସର୍ଵେ ମନ୍ଵନ୍ତରେନ୍ଦ୍ରାସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯାସ୍ତୁଲ୍ଯଲକ୍ଷଣାଃ ।। ୩.

ଯେଉଁମାନେ ଗତ, ଯେଉଁମାନେ ଆସିବେ, ଓ ଏବେ ଅଛନ୍ତି—ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରର ଇନ୍ଦ୍ରମାନେ ସମାନ ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

ଭୂତଭଵ୍ଯଭଵନ୍ନାଥଃ ସହସ୍ରାକ୍ଷଃ ପୁରନ୍ଦରଃ । ମଘଵନ୍ତଶ୍ଚ ତେ ସର୍ଵେ ଶ୍ରୃଙ୍ଗିଣୋ ଵଜ୍ରପାଣଯଃ। ସର୍ଵୈଃ କ୍ରତୁଶତେନେଷ୍ଟଂ ପୃଥକ୍ ଶତଗୁଣେନ ତୁ ।। ୩.

ଭୂତ, ଭବ୍ୟ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନର ନାଥ, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ପୁରନ୍ଦର, ସମସ୍ତ ମଘବାନ, ଶୃଙ୍ଗୀ ଓ ବଜ୍ରଧାରୀ—ସେମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଶତଶତ ଯଜ୍ଞ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶତଗୁଣ ଫଳ ଲାଗିଛି।

ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ଯାନି ସତ୍ତ୍ଵାନି ଗତିମନ୍ତ୍ଯବଲାନି ଚ। ଅଭିଭୂଯାଵତିଷ୍ଠନ୍ତେ ଧର୍ମାଦ୍ଯୈଃ କାରଣୈରପି ।। ୩.

ତିନି ଲୋକରେ ଯେତେ ସଜୀବ ପ୍ରାଣୀ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କିମ୍ବା ଦୁର୍ବଳ ଯେହେଉନାହିଁ, ଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବଶୀଭୂତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି।

ତେଜସା ତପସା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ବଲଶ୍ରୁତପରାକ୍ରମୈଃ। ଭୂତଭଵ୍ଯଭଵନ୍ନାଥା ଯଥା ତେ ପ୍ରଭଵିଷ୍ଣଵଃ। ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ବ୍ରୁଵତୋ ମେନିବୋଧତ ।। ୩.

ତେଜ, ତପ, ବୁଦ୍ଧି, ଶକ୍ତି, ଶିକ୍ଷା ଓ ପ୍ରାକ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁମାନେ ଭୂତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତର ନାଥ ହେଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ସବୁ କଥା ମୁଁ ଏବେ କହିବି—ମୋ କଥା ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ।

ଭୂତଂ ଭଵ୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯଂ ତତ୍ ସ୍ମୃତଂ ଲୋକତ୍ରଯଂ ଦ୍ଵିଜୈଃ। ଭୂର୍ଲୋକୋଽଯଂ ସ୍ମୃତୋ ଭୂମିରନ୍ତରିକ୍ଷଂ ଭୁଵଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଭଵ୍ଯଂ ସ୍ମୃତଂ ଦିଵଂ ହ୍ଯେତତ୍ତେଷାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସାଧନମ୍ ।। ୩.

ଭୂତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ—ଏହି ତିନିଟିକୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ତିନି ଲୋକ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଭୂର୍ଲୋକ, ଆକାଶକୁ ଭୁଵଃ ଓ ଭବିଷ୍ୟତକୁ ସ୍ୱର୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଏହାର ସାଧନା ମୁଁ ଏବେ କହିବି।

ଧ୍ଯାଯତା ପୁତ୍ରକାମେନ ବ୍ରହ୍ମଣାଗ୍ରେ ଵିଭାଷିତମ୍। ଭୂରିତି ଵ୍ଯାହୃତଂ ପୂର୍ଵଂ ଭୂର୍ଲୋକୋଽଯମଭୂତ୍ତଦା ।। ୩.

ପୁତ୍ର ଇଚ୍ଛାରେ ଧ୍ୟାନ କରିବାବେଳେ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ‘ଭୂଃ’ ଶବ୍ଦ ପ୍ରଥମେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲା, ଏବଂ ଏହି ଭୂର୍ଲୋକ ତାହାପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

ଭୂତେଽସ୍ମିନ୍ ଭଵଦିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ବ୍ରହ୍ମଣା ପୁନଃ। ଭଵତ୍ଵାଦ୍ଦର୍ଶନତ୍ଵାଚ୍ଚ ଭୂର୍ଲୋକୋଽଯମଭୂତ୍ତତଃ। ଅତୋଽଯଂ ପ୍ରଥମୋ ଲୋକୋ ଭୂତତ୍ଵାଦ୍ଭୂର୍ଦ୍ଵିଜୈଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩.

ଏହି ଥିବା ବସ୍ତୁରେ ବ୍ରହ୍ମା ପୁଣି ‘ଭବତ୍’ ଶବ୍ଦ କହିଲେ। ଥିବା ଓ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଲୋକ ଭୂର୍ଲୋକ ହେଲା। ଏହିପରି, ଏହି ପ୍ରଥମ ଲୋକ ଥିବା ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱିଜମାନେ ‘ଭୂଃ’ ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

ଭୂତେଽସ୍ମିନ୍ ଭଵଦିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ବ୍ରହ୍ମଣା ପୁନଃ। ଭଵତ୍ଯୁତ୍ପଦ୍ଯମାନେନ କାଲଶବ୍ଦୋଽଯମୁଚ୍ଯତେ ।। ୩.

ଏହି ଥିବା ବସ୍ତୁରେ ବ୍ରହ୍ମା ପୁଣି ‘ଭବତ୍’ ଶବ୍ଦ କହିଲେ। ‘ଭବତ୍’ ଅର୍ଥାତ୍ ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି, ଏହାକୁ କାଳର ଶବ୍ଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଭଵନାତ୍ତୁ ଭୁଵର୍ଲୋକୋ ନିରୁକ୍ତଜ୍ଞୈର୍ନିରୁଚ୍ଯତେ। ଅନ୍ତରିକ୍ଷଂ ଭୁଵସ୍ତସ୍ମାଦ୍ ଦ୍ଵିତୀଯୋ ଲୋକ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୩.

‘ଭବନ’ ରୁ ଭୁଵର୍ଲୋକ ବିଶେଷଜ୍ଞମାନେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଆକାଶକୁ ଭୁଵଃ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହିପରି ଦ୍ୱିତୀୟ ଲୋକ ନାମ ପାଇଛି।

ଉତ୍ପନ୍ନେ ତୁ ଭୁଵର୍ଲୋକେ ତୃତୀଯଂ ବ୍ରହ୍ମଣା ପୁନଃ । ଭଵ୍ଯେତି ଵ୍ଯାହୃତଂ ଯସ୍ମାଦ୍ଭଵ୍ଯୋ ଲୋକସ୍ତଦାଽଭଵତ୍ ।। ୩.

ଭୁଵର୍ଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ତୃତୀୟ ଶବ୍ଦ ‘ଭବ୍ୟ’ କହିଲେ। ତେଣୁ ଭବ୍ୟ ନାମକ ଲୋକ ତାହାପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।