ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଅର୍ଦ୍ଧେନ ପାଦସାମ୍ଯସ୍ଯ ପାଦଭାଗାଚ୍ଚ ପଞ୍ଚକେ। ପାଦଭାଗଂ ସପାଦଂ ତୁ ପ୍ରକୃତ୍ଯାମପି ସଂସ୍ଥିତମ୍ ।। ୨୫.

ପାଦର ଅର୍ଧ ସମତା ଓ ପଞ୍ଚମ ଅଂଶରେ ପାଦ ଅଂଶ ଯୋଗେ, ପାଦ ସହିତ ଅଂଶ ପ୍ରକୃତିରେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ।

ଚତୁର୍ଥମୁତ୍ତରେ ଚୈଵ ମଦ୍ରଵତ୍ଯାଂ ଚ ମଦ୍ରକେ। ମଦ୍ରକେ ଦକ୍ଷିଣସ୍ଯାପି ଯଥୋକ୍ତା ଵର୍ତ୍ତତେ କଲା ।। ୨୫.

ଚତୁର୍ଥ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ, ମଦ୍ରବତୀ ଓ ମଦ୍ରକରେ, ଦକ୍ଷିଣ ମଦ୍ରକରେ ମଧ୍ୟ, ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମାପ ଅଛି, ସେହିପରି ଚାଲିଥାଏ।

ପୂର୍ଵ୍ଵମେଵାନୁଯୋଗନ୍ତୁ ଦ୍ଵିତୀଯା ବୁଦ୍ଧିରିଷ୍ଯତେ। ପାଦୌ ଚାହରଣଂ ଚାସ୍ମତ୍ ପାରଂ ନାତ୍ର ଵିଧୀଯତେ ।। ୨୫.

ପ୍ରଥମେ ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ, ଦ୍ୱିତୀୟଟିକୁ ବୁଝିବା ବୋଲି ଧରାଯାଏ; ପାଦ ନେବା ଆମ ପକ୍ଷରୁ, ଏଠାରେ କୌଣସି ପାର ନାହିଁ।

ଏକତ୍ଵମୁପଯୋଗସ୍ଯ ଦ୍ଵଯୋର୍ଯଦ୍ଧି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ। ଅନେକସମଵାଯସ୍ତୁ ପତାକାହରିଣଂ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୨୫.

ପ୍ରୟୋଗର ଏକତା ଦୁଇଟି ଅଂଶର; ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ, ଅନେକ ମିଶ୍ରଣକୁ 'ପତାକାହରିଣ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତିସୄଣାଂ ଚୈଵ ଵୃତ୍ତୀନାଂ ଵୃତ୍ତୌ ଵୃତ୍ତା ଚ ଦକ୍ଷିଣା। ଅଷ୍ଟୌ ତୁ ସମଵାଯାସ୍ତେ ସୌଵୀରା ମୂର୍ଚ୍ଛନା ତଥା। କୁଶତ୍ଯନୁତ୍ତରଃ ସତ୍ଯଂ ସପ୍ତ ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଵରଂ ତୁ ଯଃ ।। ୨୫.

ତିନିଟି ଛନ୍ଦରେ, ଛନ୍ଦ ହେଉଛି ଦକ୍ଷିଣ ଅଂଶ; ଏଠି ଅଷ୍ଟଟି ମିଶ୍ରଣ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସୌବୀର ଓ ମୂର୍ଚ୍ଛନା କୁହାଯାଏ; କୁଶତ୍ୟରୁ ଯିଏ ଉତ୍ତମ, ସେ ସତ୍ୟରେ ସପ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱର ଧାରଣ କରିଥାଏ।

ସୂତ ଉଵାଚ।। କକୁଦ୍ମିନସ୍ତୁ ତଂ ଲୋକଂ ରୈଵତସ୍ଯ ଗତସ୍ଯ ହ। ହତାଃ ପୁଣ୍ଯଜନୈଃ ସର୍ଵ୍ଵା ରାକ୍ଷସୈଃ ସା କୁଶସ୍ଥଲୀ ।। ୨୬.

ସୂତ କହିଲେ: ରୈବତ ଏହି ଲୋକରୁ ଚାଲିଗଲାପରେ, ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟବାନ ଲୋକମାନେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦ୍ୱାରା ହତ ହେଲେ, ଏହିପରି କୁଶସ୍ଥଳୀ ନଶ୍ଟ ହେଲା।

ତଦ୍ଵୈ ଭ୍ରାତୃଶତଂ ତସ୍ଯ ଧାର୍ମ୍ମିକସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ନିବଧ୍ଯମାନା ରକ୍ଷୋଭିର୍ଦିଶଃ ସଂପ୍ରାଦ୍ରଵନ୍ ଭଯାତ୍ ।। ୨୬.

ସେ ଧାର୍ମିକ ମହାତ୍ମାଙ୍କର ଶତଭାଇ ରାକ୍ଷସମାନେ ବାନ୍ଧିଦେଲେ, ଭୟରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ।

ତେଷାନ୍ତୁ ତେ ଭଯାକ୍ରାନ୍ତାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯାସ୍ତତ୍ର ତତ୍ର ହି। ଅନ୍ଵଵାଯସ୍ତୁ ସୁମହାନ୍ ମହାଂସ୍ତତ୍ର ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ ।। ୨୬.

ସେମାନେ ଭୟରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ସେଠାଏଠାଏ ବିକିର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ଏକ ବଡ଼ ବଂଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ।

ପ୍ରଯତା ଇତି ଵିଖ୍ଯାତା ଦିକ୍ଷୁ ସର୍ଵ୍ଵାସୁ ଧାର୍ମ୍ମିକାଃ। ଧୃଷ୍ଟସ୍ଯ ଧାର୍ଷ୍ଟକଂ କ୍ଷତ୍ରଂ ରଣଧୃଷ୍ଟଂ ବଭୂଵ ହ ।। ୨୬.

ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ 'ପ୍ରୟତା' ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ, ଧାର୍ମିକ ଲୋକ; ଧୃଷ୍ଟରୁ ଧାର୍ଷ୍ଟକ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଧୃଷ୍ଟ ଥିଲେ।

ତ୍ରିସାହସ୍ରନ୍ତୁ ସଗଣଂ କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍। ନଭଗସ୍ଯ ଚ ଦାଯାଦୋ ନାଭାଗୋ ନାମ ଵୀର୍ଯ୍ଯଵାନ୍ ।। ୨୬.

ତାଙ୍କ ସହିତ ତିନି ହଜାର ମହାତ୍ମା କ୍ଷତ୍ରିୟ ଥିଲେ; ନଭଗଙ୍କର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ନାଭାଗ, ଯିଏ ବହୁତ ପ୍ରବଳ ଥିଲେ।

ଅମ୍ବରୀଷସ୍ତୁ ନାଭାଗିର୍ଵିରୂପସ୍ତସ୍ଯ ଚାତ୍ମଜଃ। ପୃଷଦଶ୍ଵୋ ଵିରୂପସ୍ଯ ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ରଥୀତରଃ ।। ୨୬.

ନାଭାଗଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅମ୍ବରୀଷ, ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ବିରୂପ, ବିରୂପଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୃଷଦଶ୍ୱ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ରଥୀତର।

ଏତେ କ୍ଷତ୍ରପ୍ରସୂତା ଵୈ ପୁନଶ୍ଚାଙ୍ଗିରସଃ ସ୍ମୃତାଃ । ରଥୀତରାଣାଂ ପ୍ରଵରାଃ କ୍ଷାତ୍ରୋପେତା ଦ୍ଵିଜାତଯଃ ।। ୨୬.

ଏମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଜନ୍ମର, କିନ୍ତୁ ଆଙ୍ଗିରସ ବଂଶର ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନଟ; ରଥୀତରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଦେଶଜ ବ୍ରାହ୍ମଣ।

କ୍ଷୁଵତସ୍ତୁ ମନୋଃ ପୂର୍ଵ୍ଵମିକ୍ଷ୍ଯାକୁରଭିନିଃସୃତଃ । ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରଶତଂ ତ୍ଵାସୀଦିକ୍ଷ୍ଵାକୋର୍ଭୂରିଦକ୍ଷିଣମ୍ ।। ୨୬.

କ୍ଷୁବତ ମନୁଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର, ତାଙ୍କଠାରୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଜନ୍ମିଲେ; ତାଙ୍କର ଶତପୁତ୍ର ଥିଲେ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବହୁତ ଦାନଶୀଳ ଥିଲେ।

ତେଷାଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ଵିକୁକ୍ଷିଶ୍ଚ ନେମିର୍ଦଣ୍ଡଶ୍ଚ ତେ ତ୍ରଯଃ। ଶକୁନିପ୍ରମୁଖାସ୍ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରାଃ ପଂଚାଶତସ୍ତୁ ତେ ।। ୨୬.

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବଡ଼ ଭାଇ ଥିଲେ ବିକୁକ୍ଷି, ଏବଂ ନେମି ଓ ଦଣ୍ଡ; ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରମାନେ ଶକୁନି ଆଦି ପଞ୍ଚାଶିଜଣ ଥିଲେ।

ଉତ୍ତରାପଥଦେଶସ୍ଯ ରକ୍ଷିତାରୋ ମହୀକ୍ଷିତଃ। ଚତ୍ଵାରିଂଶତ୍ତଥାଷ୍ଟୌ ଚ ଦକ୍ଷିଣସ୍ଯାଞ୍ଚ ତେ ଦିଶି ।। ୨୬.

ଉତ୍ତରାପଥ ଦେଶର ରକ୍ଷାକାରୀ ରାଜାମାନେ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ମଧ୍ୟ ଚାଳିଶିଏଠାରୁ ଅଠଜଣ ଥିଲେ।

ଵିଂଶତିପ୍ରମୁଖାସ୍ତେ ତୁ ଦକ୍ଷିଣାପଥରକ୍ଷିଣଃ। ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁସ୍ତୁ ଵିକୁକ୍ଷିଂ ଵୈ ଅଷ୍ଟକାଯାମଥାଦିଶେତ୍ ।। ୨୬.

ସେହି କୁଳିଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବିଶିଷ୍ଟ ବିଶ୍ ଜଣେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ । ତାପରେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଅଷ୍ଟକା କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବିକୁକ୍ଷିଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ ।

ରାଜୋଵାଚ।। ମାଂସମାନଯ ଶ୍ରାଦ୍ଧେଯଂ ମୃଗାନ୍ ହତ୍ଵା ମହାବଲ। ଶ୍ରାଦ୍ଧମଦ୍ଯ ନୁ କର୍ତଵ୍ଯମଷ୍ଟକାଯାଂ ନ ସଂଶଯଃ ।। ୨୬.

ରାଜା କହିଲେ: 'ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ ମାଂସ ଆଣ, ବଳବାନ, ପଶୁ ମାରି । ଆଜି ଅଷ୍ଟକାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏହି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ ହେବ ।'

ସ ଗତସ୍ତୁ ମୃଗଵ୍ଯାଂ ଵୈ ଵଚନାତ୍ତସ୍ଯ ଧୀମତଃ। ମୃଗାନ୍ ସହସ୍ରଶୋ ହତ୍ଵା ପରିଶ୍ରାନ୍ତଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯ୍ଯଵାନ୍। ଭକ୍ଷଯଚ୍ଛଶକନ୍ତତ୍ର ଵିକୁକ୍ଷିର୍ମୃଗଯାଙ୍ଗତଃ ।। ୨୬.

ବିକୁକ୍ଷି ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ଶିକାରକୁ ଗଲେ । ସେ ହଜାର ହଜାର ପଶୁ ମାରି, କ୍ଳାନ୍ତ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ଶେଷରେ ଏକ ଖରା ଖାଇଲେ ।

ଆଗତେ ସ ଵିକୁକ୍ଷୌ ତୁ ସମାଂସେ ସହସୈନିକେ। ଵସିଷ୍ଠଞ୍ଚୋଦଯାମାସ ମାଂସଂ ପ୍ରୋକ୍ଷଯତାମିତି ।। ୨୬.

ବିକୁକ୍ଷି ସେନା ସହିତ ମାଂସ ନେଇ ଫେରିଲେ । ସେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ମାଂସ ପବିତ୍ର କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ ।

ତଥେତି ଚୋଦିତୋ ରାଜ୍ଞା ଵିଧିଵତ୍ସମୁପସ୍ଥିତଃ। ସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୋପହତଂ ମାଂସଂ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ରାଜାନମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨୬.

ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ବସିଷ୍ଠ ବିଧିମତ ଭାବେ ମାଂସ ତିଆରି କଲେ । କିନ୍ତୁ ମାଂସ ଅପବିତ୍ର ଦେଖି, ସେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ ।

ଶୂଦ୍ରେଣୋପହତଂ ମାଂସଂ ପୁତ୍ରେଣ ତଵ ପାର୍ଥିଵ। ଶଶଭକ୍ଷାଦଭୋଜ୍ଯଂ ଵୈ ତଵ ମାଂସଂ ମହାଦ୍ଯୁତେ ।। ୨୬.

ହେ ରାଜା, ତୁମ ପୁଅ ଏକ ଶୂଦ୍ର ଭାବେ ଖରା ଖାଇ ଏହି ମାଂସକୁ ଅପବିତ୍ର କରିଛି । ଏହି ମାଂସ ଏବେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ ।

ଶଶୋ ଦୁରାତ୍ମନା ପୂର୍ଵମରଣ୍ଯେ ଭକ୍ଷିତୋଽନଘ। ତେନ ମାଂସମିଦଂ ଦୁଷ୍ଟଂ ପିତୄଣାଂ ନୃପସତ୍ତମ ।। ୨୬.

ଅପବିତ୍ର ମନରେ ତୁମ ପୁଅ ପୂର୍ବରୁ ଜଙ୍ଗଲରେ ଖରା ଖାଇଥିଲେ, ହେ ନିଷ୍ପାପ ରାଜା । ଏହି ଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ମାଂସ ଅପବିତ୍ର ହୋଇଛି ।

ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁସ୍ତୁ ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵିକୁକ୍ଷିମିଦମବ୍ରଵୀତ୍। ପିତୃକର୍ମ୍ମଣି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟୋ ମଯା ତ୍ଵଂ ମୃଗଯାଙ୍କତଃ। ଶଶଂ ଭକ୍ଷଯସେଽରଣ୍ଯେ ନିର୍ଘୃଣଃ ପୂର୍ଵ୍ଵମଦ୍ଯ ନୁ ।। ୨୬.

ତାପରେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ବିକୁକ୍ଷିଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ମୁଁ ତୁମକୁ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିଲି, ତୁମେ ଶିକାରକୁ ଗଲା, ଏବଂ ଅନୁଷ୍ଠାନ ପୂର୍ବରୁ ଜଙ୍ଗଲରେ ନିଷ୍ଠୁର ଭାବେ ଖରା ଖାଇଲ ।'

ତସ୍ମାତ୍ପରିତ୍ଯଜାମି ତ୍ଵାଂ ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ସ୍ଵେନ କର୍ମ୍ମଣା। ଏଵମିକ୍ଷ୍ଵାକୁନା ତ୍ଯକ୍ତୋ ଵସିଷ୍ଠଵଚନାତ୍ ସୁତଃ ।। ୨୬.

ଏହିକାରଣରୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛି; ତୁମେ ନିଜ ମାର୍ଗରେ ଚାଲ । ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ ।

ଇକ୍ଷ୍ଵାକୌ ସଂସ୍ଥିତେ ତସ୍ମିଞ୍ଛଶୀ ସ ପୃଥିଵୀମିମାମ୍ । ପ୍ରାପ୍ତଃ ପରମଧର୍ମ୍ମାତ୍ମା ସ ଚାଯୋଧ୍ଯାଧିପୋଽଭଵତ୍ ।। ୨୬.

ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଚଳିଯିବା ପରେ, ଶଶୀ ଏହି ପୃଥିବୀର ଅଧିକାରୀ ହେଲେ, ଉତ୍ତମ ଧର୍ମର ଅଧିକାରୀ ହୋଇ, ଆୟୋଧ୍ୟାର ରାଜା ହେଲେ ।

ତଦାକରୋତ୍ସ ରାଜ୍ଯଂ ଵୈ ଵସିଷ୍ଠପରିନୋଦିତଃ। ତତଃ ସ୍ତେନେନ ସା ପୂର୍ଣୋ ରାଜ୍ଯାଵସ୍ଥା ମହୀପତେଃ ।। ୨୬.

ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ସେ ରାଜ୍ୟ ଚଳାଇଲେ । ତାପରେ ରାଜାଙ୍କ ଶାସନରେ ସମୃଦ୍ଧି ଭରିଥିଲା ।

କାଲେନ ଗତଵାଂସ୍ତତ୍ର ସ ଚ ନ୍ଯୂନତରାଙ୍ଗତିମ୍। ଜ୍ଞାତ୍ଵୈଵମେତଦାଖ୍ଯାନଂ ନା ଵିଧିର୍ଭକ୍ଷଯେତ୍ତୁ ଵୈ ।। ୨୬.

ସମୟ କେତେକ ପରେ, ସେ ଏଠାରୁ ଚଳିଗଲେ ଏବଂ କମ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ । ଏହି କଥା ଜାଣି, କେବେ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ମାଂସ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।

ମାଂ ସଭକ୍ଷଯିତାମୁତ୍ର ଯସ୍ଯ ମାଂସମିହାଜ୍ଯହମ୍। ଏତନ୍ମାଂସସ୍ଯ ମାଂସତ୍ଵଂ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ ।। ୨୬.

ଯେଉଁଠାରେ କିଏ ମାଂସ ଖାଏ, ସେଠାରେ ମୁଁ ତାଙ୍କର ମାଂସ ଖାଇବି; ଏହିପରି ମାଂସର ସ୍ୱଭାବ ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହିଛନ୍ତି ।

ଶଶାଦସ୍ଯ ତୁ ଦାଯାଦଃ କକୁତ୍ସ୍ଥୋ ନାମ ଵୀର୍ଯ୍ଯଵାନ୍। ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଵୃଷଭୂତସ୍ଯ କକୁତ୍ସ୍ଥୋ ଜାଯତେ ପୁରା ।। ୨୬.

ଶଶୀଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଥିଲେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଶୂରବୀର ଓ ପ୍ରବଳ । ପୂର୍ବେ ଇନ୍ଦ୍ର ବୃଷ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବାବେଳେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ।