ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଗୋରୂପାଣାଂ ପୁରସ୍ତାତ୍ତୁ ମଧ୍ଯମାଂଶସ୍ତୁ ପର୍ଯ୍ଯଯଃ। ତଯୋର୍ଵିଭାଗୋ ଗୀତାନାଂ ଲାଵଣ୍ଯମାର୍ଗସଂସ୍ଥିତଃ ।। ୨୫.

ଗୋ-ସ୍ୱରମାନେ ଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ମଧ୍ୟମ ଅଂଶକୁ ବିପରୀତ ଭାବରେ ଧରାଯାଏ; ଏହି ଦୁଇଟିର ଭେଦ ଗୀତରେ ଥିବା ଶୌଭାଗ୍ୟ ରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

ଅନୁଷଙ୍ଗଂ ମଯୋଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ସ୍ଵସାରଞ୍ଚ ସ୍ଵରାନ୍ତରମ୍। ପର୍ଯ୍ଯଯଃ ସଂପ୍ରଵର୍ତ୍ତେତ ସପ୍ତସ୍ଵରପଦକ୍ରମମ୍ ।। ୨୫.

ମୁଁ ଏଠାରେ ସମ୍ପର୍କ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ସ୍ୱର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି; ବିପରୀତ ଅବସ୍ଥା ସପ୍ତସ୍ୱରର କ୍ରମରେ ଚାଲିଥାଏ।

ଗାନ୍ଧାରାଂଶେନ ଗୀଯନ୍ତେ ଚତ୍ଵାରି ମନ୍ଦ୍ରକାଣି ଚ। ପଞ୍ଚମୋ ମଧ୍ଯମଶ୍ଚୈଵ ଧୈଵତେ ତୁ ନିଷାଦଜୈଃ। ଷଡ୍ଜର୍ଷଭୈଶ୍ଚ ଜାନୀମୋ ମନ୍ଦ୍ରକେଷ୍ଵେଵ ନାନ୍ତରେ ।। ୨୫.

ଗାନ୍ଧାର ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ଚାରିଟି ଗଭୀର ସ୍ୱର ଗାଯାଯାଏ; ପଞ୍ଚମଟି ହେଉଛି ମଧ୍ୟମ, ଧୈବତରେ ନିଷାଦ ଦ୍ୱାରା; ଷଡ୍ଜ ଓ ଋଷଭ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଜାଣୁ, ଏହାମାନେ କେବଳ ଗଭୀର ସ୍ୱରରେ, ମଧ୍ୟସ୍ଥ ନୁହେଁ।

ଦ୍ଵେ ଚାପରାନ୍ତିକେ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଧଯଶୁଲ୍ଲାଷ୍ଟକସ୍ଯ ତୁ। ପ୍ରାକୃତେ ଵୈଣଵୈଶ୍ଚୈଵ ଗାନ୍ଧାରାଂଶେ ପ୍ରଯୁଜ୍ଯତେ ।। ୨୫.

ଘୋଡ଼ା ଓ ଅଷ୍ଟକର ନିମ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଦୁଇଟି ଅଛି ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ସାଧାରଣ ଓ ବୈଣବ ଗୀତରେ ଗାନ୍ଧାର ଅଂଶ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

ପଦସ୍ଯ ତୁ ତ୍ରଯଂ ରୂପଂ ସପ୍ତରୂପନ୍ତୁ କୌଶିକମ୍। ଗାନ୍ଧାରାଂଶେନ କାର୍ତ୍ସ୍ନ୍ଯେନ ପର୍ଯଯସ୍ଯ ଵିଧିଃ ସ୍ମୃତଃ । ଏଵଞ୍ଚୈଵ କ୍ରମୋଦ୍ଦିଷ୍ଟୋ ମଧ୍ଯମାଂଶସ୍ଯ ମଧ୍ଯମଃ ।। ୨୫.

ପଦର ତିନିଟି ରୂପ ଅଛି, କୌଶିକର ସାତଟି ରୂପ ଅଛି; ଗାନ୍ଧାର ଅଂଶ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିପରୀତ ନିୟମ ରୂପେ ମନାଯାଏ; ଏହିପରି ମଧ୍ୟମ ଅଂଶ ପାଇଁ ମଧ୍ୟମର କ୍ରମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

ଯାନି ଗୀତାନି ପ୍ରୋକ୍ତାନି ରୂପେଣ ତୁ ଵିଶେଷତଃ। ତତ୍ତୁ ସପ୍ତସ୍ଵରଂ କାର୍ଯ୍ଯଂ ସପ୍ତରୂପଞ୍ଚ କୌଶିକମ୍ ।। ୨୫.

ଯେଉଁ ଗୀତଗୁଡ଼ିକୁ ବିଶେଷ ରୂପରେ କୁହାଯାଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସପ୍ତସ୍ୱର ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ କୌଶିକରେ ସାତଟି ରୂପ ଥିବା ଦରକାର।

ଅଙ୍ଗଦର୍ଶନମିତ୍ଯାହୁର୍ମାନେ ଦ୍ଵେ ସମକେ ତଥା। ଦ୍ଵିତୀଯଭାଵାଚରଣା ମାତ୍ରା ନାଭିପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ।। ୨୫.

ଏହାକୁ ଅଙ୍ଗଦର୍ଶନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସମାନ ମୂଲ୍ୟର ଦୁଇଟି ମାପ ଅଛି, ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ଥାନରୁ ମାପ ନାଭିରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।

ଉତ୍ତରେ ଚ ପ୍ରକୃତ୍ଯେଵଂ ମାତ୍ରା ତଲ୍ଲୀଯତେ ତଥା । ହନ୍ତାରଃ ପିଣ୍ଡକୋ ଯତ୍ର ମାତ୍ରାଯାଂ ନାତିଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୨୫.

ଉତ୍ତର ଦିଗରେ, ପ୍ରକୃତିର ନିୟମ ଭଳି, ମାପ ଏଭଳି ଲୟ ହୁଏ; ଯେଉଁଠି ହନ୍ତାମାନେ ଗୋଲାକାର ଅଂଶରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ମାପ ଅଧିକ ହୁଏ ନାହିଁ।

ପାଦେନୈକେନ ମାତ୍ରାଯାଂ ପାଦୋନାମତି ଵୀରଣା। ସଂଖ୍ଯାଯାଶ୍ଚୋପହନନଂ ତତ୍ର ଯାନମିତି ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୨୫.

ଏକ ପାଦ ମାପରେ ରହି, ଅନ୍ୟ ପାଦ ଭିତରେ ଭିନ୍ନ ଅଂଶରେ ନଥିବାବେଳେ, ସେଠାରେ ସଂଖ୍ୟା କମିଯିବାକୁ 'ଗତି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଦ୍ଵିତୀଯଂ ପାଦଭଙ୍ଗଞ୍ଚ ଗ୍ରହେଣାଭିପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍। ପୂର୍ଵ୍ଵମଷ୍ଟତୃତୀଯେ ତୁ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଚାପରୀତକେ ।। ୨୫.

ଦ୍ୱିତୀୟ ପାଦର ଭଙ୍ଗ ଧରିବା ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ; ପୂର୍ବରୁ ଅଷ୍ଟମ ଓ ତୃତୀୟରେ, ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଥାଏ।

ଅର୍ଦ୍ଧେନ ପାଦସାମ୍ଯସ୍ଯ ପାଦଭାଗାଚ୍ଚ ପଞ୍ଚକେ। ପାଦଭାଗଂ ସପାଦଂ ତୁ ପ୍ରକୃତ୍ଯାମପି ସଂସ୍ଥିତମ୍ ।। ୨୫.

ପାଦର ଅର୍ଧ ସମତା ଓ ପଞ୍ଚମ ଅଂଶରେ ପାଦ ଅଂଶ ଯୋଗେ, ପାଦ ସହିତ ଅଂଶ ପ୍ରକୃତିରେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ।

ଚତୁର୍ଥମୁତ୍ତରେ ଚୈଵ ମଦ୍ରଵତ୍ଯାଂ ଚ ମଦ୍ରକେ। ମଦ୍ରକେ ଦକ୍ଷିଣସ୍ଯାପି ଯଥୋକ୍ତା ଵର୍ତ୍ତତେ କଲା ।। ୨୫.

ଚତୁର୍ଥ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ, ମଦ୍ରବତୀ ଓ ମଦ୍ରକରେ, ଦକ୍ଷିଣ ମଦ୍ରକରେ ମଧ୍ୟ, ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମାପ ଅଛି, ସେହିପରି ଚାଲିଥାଏ।

ପୂର୍ଵ୍ଵମେଵାନୁଯୋଗନ୍ତୁ ଦ୍ଵିତୀଯା ବୁଦ୍ଧିରିଷ୍ଯତେ। ପାଦୌ ଚାହରଣଂ ଚାସ୍ମତ୍ ପାରଂ ନାତ୍ର ଵିଧୀଯତେ ।। ୨୫.

ପ୍ରଥମେ ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ, ଦ୍ୱିତୀୟଟିକୁ ବୁଝିବା ବୋଲି ଧରାଯାଏ; ପାଦ ନେବା ଆମ ପକ୍ଷରୁ, ଏଠାରେ କୌଣସି ପାର ନାହିଁ।

ଏକତ୍ଵମୁପଯୋଗସ୍ଯ ଦ୍ଵଯୋର୍ଯଦ୍ଧି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ। ଅନେକସମଵାଯସ୍ତୁ ପତାକାହରିଣଂ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୨୫.

ପ୍ରୟୋଗର ଏକତା ଦୁଇଟି ଅଂଶର; ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ, ଅନେକ ମିଶ୍ରଣକୁ 'ପତାକାହରିଣ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତିସୄଣାଂ ଚୈଵ ଵୃତ୍ତୀନାଂ ଵୃତ୍ତୌ ଵୃତ୍ତା ଚ ଦକ୍ଷିଣା। ଅଷ୍ଟୌ ତୁ ସମଵାଯାସ୍ତେ ସୌଵୀରା ମୂର୍ଚ୍ଛନା ତଥା। କୁଶତ୍ଯନୁତ୍ତରଃ ସତ୍ଯଂ ସପ୍ତ ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଵରଂ ତୁ ଯଃ ।। ୨୫.

ତିନିଟି ଛନ୍ଦରେ, ଛନ୍ଦ ହେଉଛି ଦକ୍ଷିଣ ଅଂଶ; ଏଠି ଅଷ୍ଟଟି ମିଶ୍ରଣ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସୌବୀର ଓ ମୂର୍ଚ୍ଛନା କୁହାଯାଏ; କୁଶତ୍ୟରୁ ଯିଏ ଉତ୍ତମ, ସେ ସତ୍ୟରେ ସପ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱର ଧାରଣ କରିଥାଏ।

ସୂତ ଉଵାଚ।। କକୁଦ୍ମିନସ୍ତୁ ତଂ ଲୋକଂ ରୈଵତସ୍ଯ ଗତସ୍ଯ ହ। ହତାଃ ପୁଣ୍ଯଜନୈଃ ସର୍ଵ୍ଵା ରାକ୍ଷସୈଃ ସା କୁଶସ୍ଥଲୀ ।। ୨୬.

ସୂତ କହିଲେ: ରୈବତ ଏହି ଲୋକରୁ ଚାଲିଗଲାପରେ, ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟବାନ ଲୋକମାନେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦ୍ୱାରା ହତ ହେଲେ, ଏହିପରି କୁଶସ୍ଥଳୀ ନଶ୍ଟ ହେଲା।

ତଦ୍ଵୈ ଭ୍ରାତୃଶତଂ ତସ୍ଯ ଧାର୍ମ୍ମିକସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ନିବଧ୍ଯମାନା ରକ୍ଷୋଭିର୍ଦିଶଃ ସଂପ୍ରାଦ୍ରଵନ୍ ଭଯାତ୍ ।। ୨୬.

ସେ ଧାର୍ମିକ ମହାତ୍ମାଙ୍କର ଶତଭାଇ ରାକ୍ଷସମାନେ ବାନ୍ଧିଦେଲେ, ଭୟରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ।

ତେଷାନ୍ତୁ ତେ ଭଯାକ୍ରାନ୍ତାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯାସ୍ତତ୍ର ତତ୍ର ହି। ଅନ୍ଵଵାଯସ୍ତୁ ସୁମହାନ୍ ମହାଂସ୍ତତ୍ର ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ ।। ୨୬.

ସେମାନେ ଭୟରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ସେଠାଏଠାଏ ବିକିର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ଏକ ବଡ଼ ବଂଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ।

ପ୍ରଯତା ଇତି ଵିଖ୍ଯାତା ଦିକ୍ଷୁ ସର୍ଵ୍ଵାସୁ ଧାର୍ମ୍ମିକାଃ। ଧୃଷ୍ଟସ୍ଯ ଧାର୍ଷ୍ଟକଂ କ୍ଷତ୍ରଂ ରଣଧୃଷ୍ଟଂ ବଭୂଵ ହ ।। ୨୬.

ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ 'ପ୍ରୟତା' ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ, ଧାର୍ମିକ ଲୋକ; ଧୃଷ୍ଟରୁ ଧାର୍ଷ୍ଟକ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଧୃଷ୍ଟ ଥିଲେ।

ତ୍ରିସାହସ୍ରନ୍ତୁ ସଗଣଂ କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍। ନଭଗସ୍ଯ ଚ ଦାଯାଦୋ ନାଭାଗୋ ନାମ ଵୀର୍ଯ୍ଯଵାନ୍ ।। ୨୬.

ତାଙ୍କ ସହିତ ତିନି ହଜାର ମହାତ୍ମା କ୍ଷତ୍ରିୟ ଥିଲେ; ନଭଗଙ୍କର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ନାଭାଗ, ଯିଏ ବହୁତ ପ୍ରବଳ ଥିଲେ।

ଅମ୍ବରୀଷସ୍ତୁ ନାଭାଗିର୍ଵିରୂପସ୍ତସ୍ଯ ଚାତ୍ମଜଃ। ପୃଷଦଶ୍ଵୋ ଵିରୂପସ୍ଯ ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ରଥୀତରଃ ।। ୨୬.

ନାଭାଗଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅମ୍ବରୀଷ, ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ବିରୂପ, ବିରୂପଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୃଷଦଶ୍ୱ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ରଥୀତର।

ଏତେ କ୍ଷତ୍ରପ୍ରସୂତା ଵୈ ପୁନଶ୍ଚାଙ୍ଗିରସଃ ସ୍ମୃତାଃ । ରଥୀତରାଣାଂ ପ୍ରଵରାଃ କ୍ଷାତ୍ରୋପେତା ଦ୍ଵିଜାତଯଃ ।। ୨୬.

ଏମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଜନ୍ମର, କିନ୍ତୁ ଆଙ୍ଗିରସ ବଂଶର ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନଟ; ରଥୀତରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଦେଶଜ ବ୍ରାହ୍ମଣ।

କ୍ଷୁଵତସ୍ତୁ ମନୋଃ ପୂର୍ଵ୍ଵମିକ୍ଷ୍ଯାକୁରଭିନିଃସୃତଃ । ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରଶତଂ ତ୍ଵାସୀଦିକ୍ଷ୍ଵାକୋର୍ଭୂରିଦକ୍ଷିଣମ୍ ।। ୨୬.

କ୍ଷୁବତ ମନୁଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର, ତାଙ୍କଠାରୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଜନ୍ମିଲେ; ତାଙ୍କର ଶତପୁତ୍ର ଥିଲେ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବହୁତ ଦାନଶୀଳ ଥିଲେ।

ତେଷାଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ଵିକୁକ୍ଷିଶ୍ଚ ନେମିର୍ଦଣ୍ଡଶ୍ଚ ତେ ତ୍ରଯଃ। ଶକୁନିପ୍ରମୁଖାସ୍ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରାଃ ପଂଚାଶତସ୍ତୁ ତେ ।। ୨୬.

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବଡ଼ ଭାଇ ଥିଲେ ବିକୁକ୍ଷି, ଏବଂ ନେମି ଓ ଦଣ୍ଡ; ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରମାନେ ଶକୁନି ଆଦି ପଞ୍ଚାଶିଜଣ ଥିଲେ।

ଉତ୍ତରାପଥଦେଶସ୍ଯ ରକ୍ଷିତାରୋ ମହୀକ୍ଷିତଃ। ଚତ୍ଵାରିଂଶତ୍ତଥାଷ୍ଟୌ ଚ ଦକ୍ଷିଣସ୍ଯାଞ୍ଚ ତେ ଦିଶି ।। ୨୬.

ଉତ୍ତରାପଥ ଦେଶର ରକ୍ଷାକାରୀ ରାଜାମାନେ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ମଧ୍ୟ ଚାଳିଶିଏଠାରୁ ଅଠଜଣ ଥିଲେ।

ଵିଂଶତିପ୍ରମୁଖାସ୍ତେ ତୁ ଦକ୍ଷିଣାପଥରକ୍ଷିଣଃ। ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁସ୍ତୁ ଵିକୁକ୍ଷିଂ ଵୈ ଅଷ୍ଟକାଯାମଥାଦିଶେତ୍ ।। ୨୬.

ସେହି କୁଳିଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବିଶିଷ୍ଟ ବିଶ୍ ଜଣେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ । ତାପରେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଅଷ୍ଟକା କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବିକୁକ୍ଷିଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ ।

ରାଜୋଵାଚ।। ମାଂସମାନଯ ଶ୍ରାଦ୍ଧେଯଂ ମୃଗାନ୍ ହତ୍ଵା ମହାବଲ। ଶ୍ରାଦ୍ଧମଦ୍ଯ ନୁ କର୍ତଵ୍ଯମଷ୍ଟକାଯାଂ ନ ସଂଶଯଃ ।। ୨୬.

ରାଜା କହିଲେ: 'ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ ମାଂସ ଆଣ, ବଳବାନ, ପଶୁ ମାରି । ଆଜି ଅଷ୍ଟକାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏହି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ ହେବ ।'

ସ ଗତସ୍ତୁ ମୃଗଵ୍ଯାଂ ଵୈ ଵଚନାତ୍ତସ୍ଯ ଧୀମତଃ। ମୃଗାନ୍ ସହସ୍ରଶୋ ହତ୍ଵା ପରିଶ୍ରାନ୍ତଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯ୍ଯଵାନ୍। ଭକ୍ଷଯଚ୍ଛଶକନ୍ତତ୍ର ଵିକୁକ୍ଷିର୍ମୃଗଯାଙ୍ଗତଃ ।। ୨୬.

ବିକୁକ୍ଷି ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ଶିକାରକୁ ଗଲେ । ସେ ହଜାର ହଜାର ପଶୁ ମାରି, କ୍ଳାନ୍ତ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ଶେଷରେ ଏକ ଖରା ଖାଇଲେ ।

ଆଗତେ ସ ଵିକୁକ୍ଷୌ ତୁ ସମାଂସେ ସହସୈନିକେ। ଵସିଷ୍ଠଞ୍ଚୋଦଯାମାସ ମାଂସଂ ପ୍ରୋକ୍ଷଯତାମିତି ।। ୨୬.

ବିକୁକ୍ଷି ସେନା ସହିତ ମାଂସ ନେଇ ଫେରିଲେ । ସେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ମାଂସ ପବିତ୍ର କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ ।