ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

କୁମାରମପରଂ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଵିସ୍ତରଂ ଵମନଂ ଗତମ୍। ଏଷ ଵୈ ଚାପ୍ଯପାଙ୍ଗସ୍ତୁ କୁତାରେକଃ କଲାଧିକଃ ।। ୨୫.

କୁମାର ଅନ୍ୟ ଏକ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର, ଯାହା ବିସ୍ତୃତ ଓ ଦୂରକୁ ଯାଏ; ଏହାକୁ ଅପାଙ୍ଗ କୁହାଯାଏ, ଯାହା କଳାଠାରୁ ଗୋଟିଏ ଅଧିକ।

ଶ୍ଯେନସ୍ତ୍ଵେକାନ୍ତରେ ଜାତଃ କଲାମାତ୍ରାନ୍ତରେ ସ୍ଥିତଃ। ତସ୍ମିଂଶ୍ଚୈଵ ସ୍ଵରେ ଵୃଦ୍ଧିସ୍ତିଷ୍ଠତେ ତଦ୍ଵିଲକ୍ଷଣା ।। ୨୫.

ଶ୍ୟେନ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅନ୍ତରାଳରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା କଳାର ମାପ ଭିତରେ ରହିଥାଏ; ସେଇ ସ୍ୱରରେ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଯାହା ପୂର୍ବ ଠାରୁ ଭିନ୍ନ।

ଶ୍ଯେନସ୍ତୁ ଅପରୋହସ୍ତୁ ଉତ୍ତରଃ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତଃ। କଲାକଲପ୍ରମାଣାଚ୍ଚ ସ ବିନ୍ଦୁର୍ନାମ ଚାଯତେ ।। ୨୫.

ଶ୍ୟେନ ଅବରୋହଣ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କଳା ଓ ତାହାର ଗୋଷ୍ଠୀ ମାପରେ ଏହାକୁ ବିନ୍ଦୁ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

ବିନ୍ଦୁରେକକଲା କାର୍ଯା ଵର୍ଣାନ୍ତସ୍ଥାଯିନୀ ଭଵେତ୍। ଵିପର୍ଯଯସ୍ଵରୋଽପି ସ୍ଯାଦ୍ଯସ୍ଯ ଦୁର୍ଘଟିତୋଽପି ନ ।। ୨୫.

ବିନ୍ଦୁକୁ ଗୋଟିଏ କଳା ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ବର୍ଣ୍ଣର ଶେଷରେ ରହିଥାଏ; ଯଦିଓ ବିପରୀତ ସ୍ୱର ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଅସୁବିଧା ସହିତ ନୁହେଁ।

ଏକାନ୍ତରା ତୁ ଵାଦ୍ଯନ୍ତୁ ଷଡ୍ଜତଃ ପରମଃ ସ୍ଵରଃ। ଆକ୍ଷେପାସ୍କନ୍ଦନଂ କାର୍ଯ୍ଯଂ କାକସ୍ଯେଵୋଚ୍ଚପୁଷ୍କଲମ୍ ।। ୨୫.

ପ୍ରମୁଖ ସ୍ୱର ହେଉଛି ଷଡ୍ଜ ଠାରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅନ୍ତରାଳରେ ଥିବାଟି; ଉପରକୁ ଉଠାଇବା ଓ ତଳକୁ ନମାଇବା କାମ କରିବା ଉଚିତ, କାକର ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱର ପରି।

ସନ୍ତାରୌ ତୌ ତୁ ସଞ୍ଚାର୍ଯୌ କାର୍ଯଂ ଵା କାରଣଂ ତଥା। ଆକ୍ଷିପ୍ତମଵରୋହ୍ଯାପି ପ୍ରୋକ୍ଷମଦ୍ଯନ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୫.

ସନ୍ତାର ନାମକ ଦୁଇଟିକୁ ଚଳାଇବା ଓ ତାହାର କାରଣକୁ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି କରିବା ଉଚିତ; ଉଠାଇବା କିମ୍ବା ତଳକୁ ନେଇଲେ ମଧ୍ୟ ସେଇପରି ଛିଟାଇବା ଦରକାର।

ଦ୍ଵାଦଶଞ୍ଚ କଲାସ୍ଥାନମେକାନ୍ତରଗତନ୍ତତଃ। ପ୍ରେଙ୍ଖୋଲିତମଲଙ୍କାରମେଵଂ ସ୍ଵରସମନ୍ଵିତମ୍ ।। ୨୫.

ବାରଟି କଳାର ସ୍ଥାନ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅନ୍ତରାଳରେ ଅଛି; ପ୍ରେଂଖଳିତ ନାମକ ସଜ୍ଜାବଟି ଏଭଳି ସ୍ୱର ଯୁକ୍ତ।

ସ୍ଵରସଂକ୍ରାମକାଚ୍ଚୈଵ ତତଃ ପ୍ରୋକ୍ତନ୍ତୁ ପୁଷ୍କଲମ୍। ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ତମେଵ କଲଯା ପାଦାନୀତରଯୋର୍ଭଵେତ୍ ।। ୨୫.

ସ୍ୱର ପରିବର୍ତ୍ତନରୁ ପୁଷ୍କଳ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ; ଏହା କଳା ଦ୍ୱାରା ପଦ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରଖାଯାଏ।

ଦ୍ଵିକଲଂ ଵା ଯଥା ଭୂତଂ ଯତ୍ତଦ୍ ହ୍ରାସିତମୁଚ୍ଯତେ। ଉଚ୍ଚାରାଦ୍ଵିସ୍ଵରାରୂଢା ତଥା ଚାଷ୍ଟସ୍ଵରାନ୍ତରମ୍ ।। ୨୫.

ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଇ କଳା କମିଯାଏ, ସେଉଁଠି ତାହାକୁ କ୍ଷୟିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ବିସ୍ୱର ସ୍ୱରକୁ ଓ ଅଷ୍ଟମ ସ୍ୱରକୁ ଉଠିଯାଏ।

ଯସ୍ତୁ ସ୍ଯାଦଵରୋହୋ ଵା ତାରତୋ ମନ୍ଦ୍ରତୋଽପି ଵା। ଏକାନ୍ତରହିତା ହ୍ଯେତେ ତମେଵ ସ୍ଵରମନ୍ତତଃ ।। ୨୫.

ଯଦିଓ ସେ ସ୍ୱର କିଛି ଅଧିକ ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ଅଧିକ ଗଭୀର କିଏ ହେଉନାହିଁ, ଯଦି ସେଥିରେ କୌଣସି ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ନାହିଁ, ସେଗୁଡିକୁ ଶେଷରେ ଏକେ ସ୍ୱର ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।

ମକ୍ଷିପ୍ରଚ୍ଛେଦନୋ ନାମ ଚତୁଷ୍କଲଗଣଃ ସ୍ମୃତଃ। ଅଲଙ୍କାରା ଭଵନ୍ତ୍ଯେତେ ତ୍ରିଂଶଦ୍ଯେ ଵୈ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ। ଵର୍ଣସ୍ଥାନପ୍ରଯୋଗେଣ କଲାମାତ୍ରା ପ୍ରମାଣତଃ ।। ୨୫.

ଚାରି ଭାଗର ଏକ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ 'ମକ୍ଷିପ୍ରଛେଦନ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିଗୁଡିକୁ ତିରିଶଟି ଶୃଙ୍ଗାର ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି, ଯାହା ବର୍ଣ୍ଣସ୍ଥାନ ଓ କାଳମାନ ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

ସଂସ୍ଥାନଞ୍ଚ ପ୍ରମାଣଂ ଚ ଵିକାରୋ ଲକ୍ଷଣନ୍ତଥା। ଚତୁର୍ଵିଧମିଦଂ ଜ୍ଞେଯମଲଙ୍କାରପ୍ରଯୋଜନମ୍ ।। ୨୫.

ଗଠନ, ମାପ, ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଲକ୍ଷଣ—ଏହି ଚାରିଟି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅଳଙ୍କାରର ମୂଳ ଅର୍ଥ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ।

ଯଥାତ୍ମନୋ ହ୍ଯଲଙ୍କାରୋ ଵିପର୍ଯସ୍ତୋଽତିଗର୍ହିତଃ। ଵର୍ଣମେଵାପ୍ଯଲଂକର୍ତ୍ତୁଂ ଵିଷମଂ ହ୍ଯାତ୍ମସମ୍ଭଵାତ୍ ।। ୨୫.

ଯେପରି ନିଜ ଶରୀରରେ ଭୁଲ୍ ଭାବରେ ପିନ୍ଧାଯାଇଥିବା ଅଳଙ୍କାର ଅପରାଧ ମନ୍ୟ, ସେପରି ଏକ ବର୍ଣ୍ଣକୁ ତାହାର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱଭାବ ବିରୋଧରେ ଅଳଙ୍କୃତ କରିବା ଅନୁଚିତ।

ନାନାଭରଣସଂଯୋଗାଦ୍ଯଥା ନାର୍ଯା ଵିଭୂଷଣମ୍। ଵର୍ଣସ୍ଯ ଚୈଵାଲଙ୍କାରୋ ଵିପର୍ଯସ୍ତୋଽତିଗର୍ହିତଃ ।। ୨୫.

ଯେପରି ଏକ ନାରୀ ନିଜ ଅଳଙ୍କାରକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଯଦି ଭୁଲ୍ ସ୍ଥାନରେ ପିନ୍ଧେ, ତେବେ ସେ ଅନୁଚିତ ହୁଏ; ସେପରି ଏକ ବର୍ଣ୍ଣର ଅଳଙ୍କାର ଯଦି ଭୁଲ୍ ଭାବରେ ଲଗାଯାଏ, ତାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିନ୍ଦନୀୟ।

ନ ପାଦେ କୁଣ୍ଡଲେ ଦୃଷ୍ଟେ ନ କଣ୍ଠେ ରସନା ଯଥା। ଏଵମେଵ ହ୍ଯଲଙ୍କାରୋ ଵିପର୍ଯସ୍ତୋ ଵିଗର୍ହିତଃ ।। ୨୫.

ଯେପରି ପାଉଁରେ କୁଣ୍ଡଳ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, କିମ୍ବା କଣ୍ଠରେ କମରବନ୍ଧ ନାହିଁ, ସେପରି ଅଳଙ୍କାର ଭୁଲ୍ ସ୍ଥାନରେ ଥିଲେ ତାହା ନିନ୍ଦା ଯୋଗ୍ୟ।

କ୍ରିଯମାଣୋଽପ୍ଯଲଙ୍କାରୋ ରାଗଂ ଯଶ୍ଚୈଵ ଦର୍ଶଯେତ୍। ଯଥୋଦ୍ଦିଷ୍ଟସ୍ଯ ମାର୍ଗସ୍ଯ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯସ୍ଯ ଵିଧୀଯତେ ।। ୨୫.

ଅଳଙ୍କାର କରାଯାଉଥିବାବେଳେ ତାହା ସଠିକ୍ ରାଗ ଦେଖାଇବା ଉଚିତ, ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମାର୍ଗ ଓ ପ୍ରଣାଳୀ ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଦରକାର।

ଲକ୍ଷଣଂ ପର୍ଯ୍ଯଵସ୍ଥାପି ଵର୍ଣିକାଭିଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନମ୍। ଯାଥାତଥ୍ଯେନ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମାସେଦ୍ଭଵମୁଖୋଦ୍ଭଵେ ।। ୨୫.

ଲକ୍ଷଣ, ଠିକ୍ ବ୍ୟବହାର ଓ ଗାୟକମାନେ କିପରି କରନ୍ତି, ଏହାକୁ ମୁଁ ଏଠାରେ ଯଥାର୍ଥ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, କେବଳ ମୁଖପାଠ ଉପରେ ନୁହେଁ।

ତ୍ରଯୋଵିଂଶତ୍ଯଶୀତିସ୍ତୁ ତେଷାମେତଦ୍ଵିପର୍ଯଯଃ। ଷଡ୍ଜପକ୍ଷୋଽପି ତତ୍ତ୍ଵାଦୌ ମଧ୍ଯୋ ହୀନସ୍ଵରୋ ଭଵେତ୍ ।। ୨୫.

ଏହାର ବିପରୀତ ଅବସ୍ଥା ଏକାଠି ଏଠାରେ ତିରାଶିଟି ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ; ଆରମ୍ଭରେ ଯଦି ଷଡ୍ଜ ଗୋଷ୍ଠୀ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଯାଏ, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟମ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ସ୍ୱର ହୋଇଯାଏ।

ଷଡ୍ଜମଧ୍ଯମଯୋଶ୍ଚୈଵ ଗ୍ରାମଯୋଃ ପର୍ଯ୍ଯପସ୍ତଥା। ମାନୋଯୋତ୍ତରମନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଷଡେଵାତ୍ରାଵିକସ୍ଯ ଚ ।। ୨୫.

ଷଡ୍ଜ ଓ ମଧ୍ୟମ ଦୁଇ ଗାମରେ ମଧ୍ୟ ବିପରୀତ ଅବସ୍ଥା ଦେଖାଯାଏ; ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ସ୍ୱରର ମାପ ଷଡ୍ଜ ଓ ଆବିକ ନିମିତ୍ତେ ଜଣାଯିବା ଦରକାର।

ସ୍ଵରାଲଂପ୍ରତ୍ଯଯଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵ୍ଵେଷାଂ ପ୍ରତ୍ଯଯଃ ସ୍ମୃତଃ। ଅନୁଗମ୍ଯ ବହିର୍ଗୀତଂ ଵିଜ୍ଞାତଂ ପଞ୍ଚଦୈଵତମ୍ ।। ୨୫.

ସମସ୍ତ ସ୍ୱରରେ ଅଳଙ୍କାର ଲାଗୁ କରାଯିବା ଉଚିତ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ବାହ୍ୟ ଗୀତକୁ ଅନୁସରି ଏହି ପନ୍ଦରଟି ଦେବତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିବାଯାଏ।

ଗୋରୂପାଣାଂ ପୁରସ୍ତାତ୍ତୁ ମଧ୍ଯମାଂଶସ୍ତୁ ପର୍ଯ୍ଯଯଃ। ତଯୋର୍ଵିଭାଗୋ ଗୀତାନାଂ ଲାଵଣ୍ଯମାର୍ଗସଂସ୍ଥିତଃ ।। ୨୫.

ଗୋ-ସ୍ୱରମାନେ ଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ମଧ୍ୟମ ଅଂଶକୁ ବିପରୀତ ଭାବରେ ଧରାଯାଏ; ଏହି ଦୁଇଟିର ଭେଦ ଗୀତରେ ଥିବା ଶୌଭାଗ୍ୟ ରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

ଅନୁଷଙ୍ଗଂ ମଯୋଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ସ୍ଵସାରଞ୍ଚ ସ୍ଵରାନ୍ତରମ୍। ପର୍ଯ୍ଯଯଃ ସଂପ୍ରଵର୍ତ୍ତେତ ସପ୍ତସ୍ଵରପଦକ୍ରମମ୍ ।। ୨୫.

ମୁଁ ଏଠାରେ ସମ୍ପର୍କ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ସ୍ୱର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି; ବିପରୀତ ଅବସ୍ଥା ସପ୍ତସ୍ୱରର କ୍ରମରେ ଚାଲିଥାଏ।

ଗାନ୍ଧାରାଂଶେନ ଗୀଯନ୍ତେ ଚତ୍ଵାରି ମନ୍ଦ୍ରକାଣି ଚ। ପଞ୍ଚମୋ ମଧ୍ଯମଶ୍ଚୈଵ ଧୈଵତେ ତୁ ନିଷାଦଜୈଃ। ଷଡ୍ଜର୍ଷଭୈଶ୍ଚ ଜାନୀମୋ ମନ୍ଦ୍ରକେଷ୍ଵେଵ ନାନ୍ତରେ ।। ୨୫.

ଗାନ୍ଧାର ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ଚାରିଟି ଗଭୀର ସ୍ୱର ଗାଯାଯାଏ; ପଞ୍ଚମଟି ହେଉଛି ମଧ୍ୟମ, ଧୈବତରେ ନିଷାଦ ଦ୍ୱାରା; ଷଡ୍ଜ ଓ ଋଷଭ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଜାଣୁ, ଏହାମାନେ କେବଳ ଗଭୀର ସ୍ୱରରେ, ମଧ୍ୟସ୍ଥ ନୁହେଁ।

ଦ୍ଵେ ଚାପରାନ୍ତିକେ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଧଯଶୁଲ୍ଲାଷ୍ଟକସ୍ଯ ତୁ। ପ୍ରାକୃତେ ଵୈଣଵୈଶ୍ଚୈଵ ଗାନ୍ଧାରାଂଶେ ପ୍ରଯୁଜ୍ଯତେ ।। ୨୫.

ଘୋଡ଼ା ଓ ଅଷ୍ଟକର ନିମ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଦୁଇଟି ଅଛି ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ସାଧାରଣ ଓ ବୈଣବ ଗୀତରେ ଗାନ୍ଧାର ଅଂଶ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

ପଦସ୍ଯ ତୁ ତ୍ରଯଂ ରୂପଂ ସପ୍ତରୂପନ୍ତୁ କୌଶିକମ୍। ଗାନ୍ଧାରାଂଶେନ କାର୍ତ୍ସ୍ନ୍ଯେନ ପର୍ଯଯସ୍ଯ ଵିଧିଃ ସ୍ମୃତଃ । ଏଵଞ୍ଚୈଵ କ୍ରମୋଦ୍ଦିଷ୍ଟୋ ମଧ୍ଯମାଂଶସ୍ଯ ମଧ୍ଯମଃ ।। ୨୫.

ପଦର ତିନିଟି ରୂପ ଅଛି, କୌଶିକର ସାତଟି ରୂପ ଅଛି; ଗାନ୍ଧାର ଅଂଶ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିପରୀତ ନିୟମ ରୂପେ ମନାଯାଏ; ଏହିପରି ମଧ୍ୟମ ଅଂଶ ପାଇଁ ମଧ୍ୟମର କ୍ରମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

ଯାନି ଗୀତାନି ପ୍ରୋକ୍ତାନି ରୂପେଣ ତୁ ଵିଶେଷତଃ। ତତ୍ତୁ ସପ୍ତସ୍ଵରଂ କାର୍ଯ୍ଯଂ ସପ୍ତରୂପଞ୍ଚ କୌଶିକମ୍ ।। ୨୫.

ଯେଉଁ ଗୀତଗୁଡ଼ିକୁ ବିଶେଷ ରୂପରେ କୁହାଯାଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସପ୍ତସ୍ୱର ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ କୌଶିକରେ ସାତଟି ରୂପ ଥିବା ଦରକାର।

ଅଙ୍ଗଦର୍ଶନମିତ୍ଯାହୁର୍ମାନେ ଦ୍ଵେ ସମକେ ତଥା। ଦ୍ଵିତୀଯଭାଵାଚରଣା ମାତ୍ରା ନାଭିପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ।। ୨୫.

ଏହାକୁ ଅଙ୍ଗଦର୍ଶନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସମାନ ମୂଲ୍ୟର ଦୁଇଟି ମାପ ଅଛି, ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ଥାନରୁ ମାପ ନାଭିରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।

ଉତ୍ତରେ ଚ ପ୍ରକୃତ୍ଯେଵଂ ମାତ୍ରା ତଲ୍ଲୀଯତେ ତଥା । ହନ୍ତାରଃ ପିଣ୍ଡକୋ ଯତ୍ର ମାତ୍ରାଯାଂ ନାତିଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୨୫.

ଉତ୍ତର ଦିଗରେ, ପ୍ରକୃତିର ନିୟମ ଭଳି, ମାପ ଏଭଳି ଲୟ ହୁଏ; ଯେଉଁଠି ହନ୍ତାମାନେ ଗୋଲାକାର ଅଂଶରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ମାପ ଅଧିକ ହୁଏ ନାହିଁ।

ପାଦେନୈକେନ ମାତ୍ରାଯାଂ ପାଦୋନାମତି ଵୀରଣା। ସଂଖ୍ଯାଯାଶ୍ଚୋପହନନଂ ତତ୍ର ଯାନମିତି ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୨୫.

ଏକ ପାଦ ମାପରେ ରହି, ଅନ୍ୟ ପାଦ ଭିତରେ ଭିନ୍ନ ଅଂଶରେ ନଥିବାବେଳେ, ସେଠାରେ ସଂଖ୍ୟା କମିଯିବାକୁ 'ଗତି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।