ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ପୂର୍ଵ୍ଵାଚାର୍ଯ୍ଯମତଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯନୁପୂର୍ଵ୍ଵଶଃ। ତ୍ରିଂଶତଂ ଵୈ ଅଲଙ୍କାରାଂସ୍ତାନ୍ ମେ ନିଗଦତଃ ଶ୍ରୃଣୁ ।। ୨୫.

ପୂର୍ବ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କ ମତ ବୁଝି, ମୁଁ କ୍ରମକ୍ରମେ କହିବି; ତିରିଶି ଅଳଙ୍କାର ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୋ ମୁଖରୁ ଶୁଣ।

ଅଲଙ୍କାରାସ୍ତୁ ଵକ୍ତଵ୍ଯାଃ ସ୍ଵୈଃସ୍ଵୈର୍ଵର୍ଣୈଃ ପ୍ରହେତଵଃ। ସଂସ୍ଥାନଯୋଗୈଶ୍ଚ ତଥା ପାଦାନାଂ ଚାନ୍ଵଵେକ୍ଷଯା ।। ୨୫.

ସଜ୍ଜାବଟିକୁ ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ କାରଣ ଅନୁଯାୟୀ, ପଦଗୁଡିକର ଗଠନ ଓ ଯୋଗ ଦେଖି, ଏବଂ ସାବଧାନ ଅନୁସନ୍ଧାନ ସହିତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ଉଚିତ।

ଵାକ୍ଯାର୍ଥପଦଯୋଗାର୍ଥୈରଲଙ୍କାରସ୍ଯ ପୂରଣମ୍। ପଦାନି ଗୀତକସ୍ଯାହୁଃ ପୁରସ୍ତାତ୍ ପୃଷ୍ଠତୋଽଥଵା ।। ୨୫.

ବାକ୍ୟର ଅର୍ଥ, ପଦ ଓ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ସଜ୍ଜାବଟି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ଗୀତର ପଦଗୁଡିକୁ କେବେ କେବେ ଆରମ୍ଭରେ କିମ୍ବା ଶେଷରେ ରଖାଯାଏ।

ସ୍ଥାନାନି ତ୍ରୀଣି ଜାନୀଯାଦୁରଃକଣ୍ଠଶିରସ୍ତଥା। ଏତେଷୁ ତ୍ରିଷୁ ସ୍ଥାନେଷୁ ପ୍ରଵୃତ୍ତୋ ଵିଧିରୁତ୍ତମଃ ।। ୨୫.

ତିନିଟି ସ୍ଥାନ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ—ଉର, କଣ୍ଠ ଓ ମୁଣ୍ଡ; ଏହି ତିନିଟି ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଣାଳୀ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ।

ଚତ୍ଵାରଃ ପ୍ରକୃତୌ ଵର୍ଣାଃ ପ୍ରଵିଚାରଶ୍ଚତୁର୍ଵିଧଃ। ଵିକଲ୍ପମଷ୍ଟଧା ଚୈଵ ଦେଵାଃ ଷୋଡଶଧା ଵିଦୁଃ ।। ୨୫.

ଚାରି ପ୍ରକୃତି ବର୍ଣ୍ଣ ଅଛି, ଚାରି ପ୍ରକାର ତତ୍ତ୍ୱ ବିଚାର ଅଛି; ଏବଂ ଆଠ ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା ଅଛି, ଦେବତାମାନେ ଏହାକୁ ଶୋଳ ଭାଗରେ ଜାଣନ୍ତି।

ସ୍ଥାଯୀ ଵର୍ଣଃ ପ୍ରସଂଚାରୀ ତୃତୀଯମଵରୋହଣମ୍। ଆରୋହଣଂ ଚତୁର୍ଥନ୍ତୁ ଵର୍ଣଂ ଵର୍ଣଵିଦୋ ଵିଦୁଃ ।। ୨୫.

ବର୍ଣ୍ଣର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସ୍ଥିର ବର୍ଣ୍ଣ, ଚଳନଶୀଳ ବର୍ଣ୍ଣ, ତୃତୀୟ ହେଉଛି ଅବରୋହଣ ଓ ଚତୁର୍ଥ ହେଉଛି ଆରୋହଣ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

ତତ୍ରୈକଃ ସଂଚରସ୍ଥାଯୀ ସଚରାସ୍ତଚରୀଭଵନ୍। ଅଥ ରୋହଣଵର୍ଣାନାମଵରୋହଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ ।। ୨୫.

ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ବର୍ଣ୍ଣ ଏକାଥିରେ ଚଳନ ଓ ସ୍ଥିରତା ଦୁହିଁ ହୁଏ; ଆରୋହଣ ବର୍ଣ୍ଣ ପାଇଁ ଅବରୋହଣ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶାଯାଏ।

ଆରୋହଣେନ ଚାରୋହଵର୍ଣଂ ଵର୍ଣଵିଦୋ ଵିଦୁଃ। ଏତେଷାମେଵ ଵର୍ଣାନାମଲଙ୍କାରାନ୍ନିବୋଧତ ।। ୨୫.

ଆରୋହଣ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଆରୋହ ବର୍ଣ୍ଣକୁ ଜାଣନ୍ତି; ଏହି ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କର ସଜ୍ଜାବଟି ବିଷୟରେ ଏବେ ଶୁଣ।

ଅଲଙ୍କାରାସ୍ତୁ ଚତ୍ଵାରଃ ସ୍ଥାପନୀ କ୍ରମରେଜିନଃ। ପ୍ରମାଦଶ୍ଚାପ୍ରମାଦଶ୍ଚ ତେଷାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଲକ୍ଷଣମ୍ ।। ୨୫.

ସଜ୍ଜାବଟି ଚାରି ପ୍ରକାର—ସ୍ଥାପନ, କ୍ରମଗତ ଚଳନ, ଭୁଲ ଓ ଅଭୁଲ; ଏମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଏବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।

ଵିସ୍ଵରୋଷ୍ଟ୍ରକଲାଶ୍ଚୈଵ ସ୍ଥାନାଦେକାନ୍ତରଂ ଗତାଃ। ଆଵର୍ତ୍ତସ୍ଯାକ୍ରମୋତ୍ପତ୍ତୀ ଦ୍ଵେ କାର୍ଯ୍ଯେ ପରିମାଣତଃ ।। ୨୫.

ବିସ୍ୱର, ଉଷ୍ଟ୍ର ଓ କଳା ଏମାନେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଚକ୍ରରେ ଦୁଇଟି କ୍ରମଗତ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ, ମାପ ଅନୁଯାୟୀ।

କୁମାରମପରଂ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଵିସ୍ତରଂ ଵମନଂ ଗତମ୍। ଏଷ ଵୈ ଚାପ୍ଯପାଙ୍ଗସ୍ତୁ କୁତାରେକଃ କଲାଧିକଃ ।। ୨୫.

କୁମାର ଅନ୍ୟ ଏକ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର, ଯାହା ବିସ୍ତୃତ ଓ ଦୂରକୁ ଯାଏ; ଏହାକୁ ଅପାଙ୍ଗ କୁହାଯାଏ, ଯାହା କଳାଠାରୁ ଗୋଟିଏ ଅଧିକ।

ଶ୍ଯେନସ୍ତ୍ଵେକାନ୍ତରେ ଜାତଃ କଲାମାତ୍ରାନ୍ତରେ ସ୍ଥିତଃ। ତସ୍ମିଂଶ୍ଚୈଵ ସ୍ଵରେ ଵୃଦ୍ଧିସ୍ତିଷ୍ଠତେ ତଦ୍ଵିଲକ୍ଷଣା ।। ୨୫.

ଶ୍ୟେନ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅନ୍ତରାଳରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା କଳାର ମାପ ଭିତରେ ରହିଥାଏ; ସେଇ ସ୍ୱରରେ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଯାହା ପୂର୍ବ ଠାରୁ ଭିନ୍ନ।

ଶ୍ଯେନସ୍ତୁ ଅପରୋହସ୍ତୁ ଉତ୍ତରଃ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତଃ। କଲାକଲପ୍ରମାଣାଚ୍ଚ ସ ବିନ୍ଦୁର୍ନାମ ଚାଯତେ ।। ୨୫.

ଶ୍ୟେନ ଅବରୋହଣ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କଳା ଓ ତାହାର ଗୋଷ୍ଠୀ ମାପରେ ଏହାକୁ ବିନ୍ଦୁ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

ବିନ୍ଦୁରେକକଲା କାର୍ଯା ଵର୍ଣାନ୍ତସ୍ଥାଯିନୀ ଭଵେତ୍। ଵିପର୍ଯଯସ୍ଵରୋଽପି ସ୍ଯାଦ୍ଯସ୍ଯ ଦୁର୍ଘଟିତୋଽପି ନ ।। ୨୫.

ବିନ୍ଦୁକୁ ଗୋଟିଏ କଳା ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ବର୍ଣ୍ଣର ଶେଷରେ ରହିଥାଏ; ଯଦିଓ ବିପରୀତ ସ୍ୱର ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଅସୁବିଧା ସହିତ ନୁହେଁ।

ଏକାନ୍ତରା ତୁ ଵାଦ୍ଯନ୍ତୁ ଷଡ୍ଜତଃ ପରମଃ ସ୍ଵରଃ। ଆକ୍ଷେପାସ୍କନ୍ଦନଂ କାର୍ଯ୍ଯଂ କାକସ୍ଯେଵୋଚ୍ଚପୁଷ୍କଲମ୍ ।। ୨୫.

ପ୍ରମୁଖ ସ୍ୱର ହେଉଛି ଷଡ୍ଜ ଠାରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅନ୍ତରାଳରେ ଥିବାଟି; ଉପରକୁ ଉଠାଇବା ଓ ତଳକୁ ନମାଇବା କାମ କରିବା ଉଚିତ, କାକର ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱର ପରି।

ସନ୍ତାରୌ ତୌ ତୁ ସଞ୍ଚାର୍ଯୌ କାର୍ଯଂ ଵା କାରଣଂ ତଥା। ଆକ୍ଷିପ୍ତମଵରୋହ୍ଯାପି ପ୍ରୋକ୍ଷମଦ୍ଯନ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୫.

ସନ୍ତାର ନାମକ ଦୁଇଟିକୁ ଚଳାଇବା ଓ ତାହାର କାରଣକୁ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି କରିବା ଉଚିତ; ଉଠାଇବା କିମ୍ବା ତଳକୁ ନେଇଲେ ମଧ୍ୟ ସେଇପରି ଛିଟାଇବା ଦରକାର।

ଦ୍ଵାଦଶଞ୍ଚ କଲାସ୍ଥାନମେକାନ୍ତରଗତନ୍ତତଃ। ପ୍ରେଙ୍ଖୋଲିତମଲଙ୍କାରମେଵଂ ସ୍ଵରସମନ୍ଵିତମ୍ ।। ୨୫.

ବାରଟି କଳାର ସ୍ଥାନ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅନ୍ତରାଳରେ ଅଛି; ପ୍ରେଂଖଳିତ ନାମକ ସଜ୍ଜାବଟି ଏଭଳି ସ୍ୱର ଯୁକ୍ତ।

ସ୍ଵରସଂକ୍ରାମକାଚ୍ଚୈଵ ତତଃ ପ୍ରୋକ୍ତନ୍ତୁ ପୁଷ୍କଲମ୍। ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ତମେଵ କଲଯା ପାଦାନୀତରଯୋର୍ଭଵେତ୍ ।। ୨୫.

ସ୍ୱର ପରିବର୍ତ୍ତନରୁ ପୁଷ୍କଳ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ; ଏହା କଳା ଦ୍ୱାରା ପଦ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରଖାଯାଏ।

ଦ୍ଵିକଲଂ ଵା ଯଥା ଭୂତଂ ଯତ୍ତଦ୍ ହ୍ରାସିତମୁଚ୍ଯତେ। ଉଚ୍ଚାରାଦ୍ଵିସ୍ଵରାରୂଢା ତଥା ଚାଷ୍ଟସ୍ଵରାନ୍ତରମ୍ ।। ୨୫.

ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଇ କଳା କମିଯାଏ, ସେଉଁଠି ତାହାକୁ କ୍ଷୟିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ବିସ୍ୱର ସ୍ୱରକୁ ଓ ଅଷ୍ଟମ ସ୍ୱରକୁ ଉଠିଯାଏ।

ଯସ୍ତୁ ସ୍ଯାଦଵରୋହୋ ଵା ତାରତୋ ମନ୍ଦ୍ରତୋଽପି ଵା। ଏକାନ୍ତରହିତା ହ୍ଯେତେ ତମେଵ ସ୍ଵରମନ୍ତତଃ ।। ୨୫.

ଯଦିଓ ସେ ସ୍ୱର କିଛି ଅଧିକ ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ଅଧିକ ଗଭୀର କିଏ ହେଉନାହିଁ, ଯଦି ସେଥିରେ କୌଣସି ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ନାହିଁ, ସେଗୁଡିକୁ ଶେଷରେ ଏକେ ସ୍ୱର ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।

ମକ୍ଷିପ୍ରଚ୍ଛେଦନୋ ନାମ ଚତୁଷ୍କଲଗଣଃ ସ୍ମୃତଃ। ଅଲଙ୍କାରା ଭଵନ୍ତ୍ଯେତେ ତ୍ରିଂଶଦ୍ଯେ ଵୈ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ। ଵର୍ଣସ୍ଥାନପ୍ରଯୋଗେଣ କଲାମାତ୍ରା ପ୍ରମାଣତଃ ।। ୨୫.

ଚାରି ଭାଗର ଏକ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ 'ମକ୍ଷିପ୍ରଛେଦନ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିଗୁଡିକୁ ତିରିଶଟି ଶୃଙ୍ଗାର ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି, ଯାହା ବର୍ଣ୍ଣସ୍ଥାନ ଓ କାଳମାନ ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

ସଂସ୍ଥାନଞ୍ଚ ପ୍ରମାଣଂ ଚ ଵିକାରୋ ଲକ୍ଷଣନ୍ତଥା। ଚତୁର୍ଵିଧମିଦଂ ଜ୍ଞେଯମଲଙ୍କାରପ୍ରଯୋଜନମ୍ ।। ୨୫.

ଗଠନ, ମାପ, ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଲକ୍ଷଣ—ଏହି ଚାରିଟି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅଳଙ୍କାରର ମୂଳ ଅର୍ଥ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ।

ଯଥାତ୍ମନୋ ହ୍ଯଲଙ୍କାରୋ ଵିପର୍ଯସ୍ତୋଽତିଗର୍ହିତଃ। ଵର୍ଣମେଵାପ୍ଯଲଂକର୍ତ୍ତୁଂ ଵିଷମଂ ହ୍ଯାତ୍ମସମ୍ଭଵାତ୍ ।। ୨୫.

ଯେପରି ନିଜ ଶରୀରରେ ଭୁଲ୍ ଭାବରେ ପିନ୍ଧାଯାଇଥିବା ଅଳଙ୍କାର ଅପରାଧ ମନ୍ୟ, ସେପରି ଏକ ବର୍ଣ୍ଣକୁ ତାହାର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱଭାବ ବିରୋଧରେ ଅଳଙ୍କୃତ କରିବା ଅନୁଚିତ।

ନାନାଭରଣସଂଯୋଗାଦ୍ଯଥା ନାର୍ଯା ଵିଭୂଷଣମ୍। ଵର୍ଣସ୍ଯ ଚୈଵାଲଙ୍କାରୋ ଵିପର୍ଯସ୍ତୋଽତିଗର୍ହିତଃ ।। ୨୫.

ଯେପରି ଏକ ନାରୀ ନିଜ ଅଳଙ୍କାରକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଯଦି ଭୁଲ୍ ସ୍ଥାନରେ ପିନ୍ଧେ, ତେବେ ସେ ଅନୁଚିତ ହୁଏ; ସେପରି ଏକ ବର୍ଣ୍ଣର ଅଳଙ୍କାର ଯଦି ଭୁଲ୍ ଭାବରେ ଲଗାଯାଏ, ତାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିନ୍ଦନୀୟ।

ନ ପାଦେ କୁଣ୍ଡଲେ ଦୃଷ୍ଟେ ନ କଣ୍ଠେ ରସନା ଯଥା। ଏଵମେଵ ହ୍ଯଲଙ୍କାରୋ ଵିପର୍ଯସ୍ତୋ ଵିଗର୍ହିତଃ ।। ୨୫.

ଯେପରି ପାଉଁରେ କୁଣ୍ଡଳ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, କିମ୍ବା କଣ୍ଠରେ କମରବନ୍ଧ ନାହିଁ, ସେପରି ଅଳଙ୍କାର ଭୁଲ୍ ସ୍ଥାନରେ ଥିଲେ ତାହା ନିନ୍ଦା ଯୋଗ୍ୟ।

କ୍ରିଯମାଣୋଽପ୍ଯଲଙ୍କାରୋ ରାଗଂ ଯଶ୍ଚୈଵ ଦର୍ଶଯେତ୍। ଯଥୋଦ୍ଦିଷ୍ଟସ୍ଯ ମାର୍ଗସ୍ଯ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯସ୍ଯ ଵିଧୀଯତେ ।। ୨୫.

ଅଳଙ୍କାର କରାଯାଉଥିବାବେଳେ ତାହା ସଠିକ୍ ରାଗ ଦେଖାଇବା ଉଚିତ, ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମାର୍ଗ ଓ ପ୍ରଣାଳୀ ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଦରକାର।

ଲକ୍ଷଣଂ ପର୍ଯ୍ଯଵସ୍ଥାପି ଵର୍ଣିକାଭିଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନମ୍। ଯାଥାତଥ୍ଯେନ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମାସେଦ୍ଭଵମୁଖୋଦ୍ଭଵେ ।। ୨୫.

ଲକ୍ଷଣ, ଠିକ୍ ବ୍ୟବହାର ଓ ଗାୟକମାନେ କିପରି କରନ୍ତି, ଏହାକୁ ମୁଁ ଏଠାରେ ଯଥାର୍ଥ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, କେବଳ ମୁଖପାଠ ଉପରେ ନୁହେଁ।

ତ୍ରଯୋଵିଂଶତ୍ଯଶୀତିସ୍ତୁ ତେଷାମେତଦ୍ଵିପର୍ଯଯଃ। ଷଡ୍ଜପକ୍ଷୋଽପି ତତ୍ତ୍ଵାଦୌ ମଧ୍ଯୋ ହୀନସ୍ଵରୋ ଭଵେତ୍ ।। ୨୫.

ଏହାର ବିପରୀତ ଅବସ୍ଥା ଏକାଠି ଏଠାରେ ତିରାଶିଟି ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ; ଆରମ୍ଭରେ ଯଦି ଷଡ୍ଜ ଗୋଷ୍ଠୀ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଯାଏ, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟମ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ସ୍ୱର ହୋଇଯାଏ।

ଷଡ୍ଜମଧ୍ଯମଯୋଶ୍ଚୈଵ ଗ୍ରାମଯୋଃ ପର୍ଯ୍ଯପସ୍ତଥା। ମାନୋଯୋତ୍ତରମନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଷଡେଵାତ୍ରାଵିକସ୍ଯ ଚ ।। ୨୫.

ଷଡ୍ଜ ଓ ମଧ୍ୟମ ଦୁଇ ଗାମରେ ମଧ୍ୟ ବିପରୀତ ଅବସ୍ଥା ଦେଖାଯାଏ; ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ସ୍ୱରର ମାପ ଷଡ୍ଜ ଓ ଆବିକ ନିମିତ୍ତେ ଜଣାଯିବା ଦରକାର।