ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଅପାନାଦୁତ୍ତରତ୍ଵାଚ୍ଚ ଧୈଵତସ୍ଯୋତ୍ତରାଯଣଃ। ସ୍ଯାଦିଯଂ ମୂର୍ଚ୍ଛନା ହ୍ଯେଵଂ ପିତରଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେଵତାଃ ।। ୨୪.

ଅପାନ ଓ ଧୈବତ ସ୍ୱରର ଉତ୍ତରତା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ମୂର୍ଚ୍ଛନା ଏପରି; ପିତୃମାନେ ଏଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଦେବତା।

ଶୁଦ୍ଧଷଡ୍ଜସ୍ଵରଂ କୃତ୍ଵା ଯସ୍ମାଦଗ୍ନିଂ ମହର୍ଷଯଃ। ଉପତିଷ୍ଠନ୍ତି ତସ୍ମାତ୍ତଂ ଜାନୀଯାଚ୍ଛୁଦ୍ଧଷଡ୍‌ଜିକମ୍ ।। ୨୪.

ଶୁଦ୍ଧ ଷଡ୍ଜ ସ୍ୱର ନିର୍ମାଣ କରି, ମହାର୍ଷିମାନେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି; ଏହିକାରଣରୁ ଏହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଷଡ୍ଜିକ ବୋଲି ଜାଣ।

ଯଃ ସତାଂ ମୂର୍ଚ୍ଛନାଂ କୃତ୍ଵା ପଞ୍ଚମସ୍ଵରକୋ ଭଵେତ୍ । ଯକ୍ଷୀଣାଂ ମୂର୍ଚ୍ଛନା ସା ତୁ ଯାକ୍ଷିକା ମୂର୍ଚ୍ଛନା ସ୍ମୃତା ।। ୨୪.

ଯେଉଁଜଣେ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ମୂର୍ଚ୍ଛନା କରି, ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱର ହୁଅନ୍ତି; ଯକ୍ଷମାନଙ୍କର ଏହି ମୂର୍ଚ୍ଛନାକୁ ଯାକ୍ଷିକା ମୂର୍ଚ୍ଛନା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ନାଗଦୃଷ୍ଟିର୍ଵିଷା ଗୀତା ନୋପସର୍ପନ୍ତି ମୂର୍ଚ୍ଛନାମ୍। ଭଵନ୍ତୀଵ ହୃତା ହ୍ଯେତେ ବ୍ରହ୍ମଣା ନାଗଦେଵତାଃ। ଅହୀନାଂ ମୂର୍ଚ୍ଛନା ହ୍ଯେଷା ଵରୁଣଶ୍ଚାତ୍ର ଦେଵତା ।। ୨୪.

ନାଗମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ବିଷ ହୁଏ; ଗୀତ ଏହି ମୂର୍ଚ୍ଛନାକୁ ନଅନୁସରନ୍ତି; ଏମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିୟତ ହୋଇଛନ୍ତି, ନାଗମାନେ ଏଠାରେ ଦେବତା; ଏହି ଅହିମାନଙ୍କର ମୂର୍ଚ୍ଛନା, ଏଠାରେ ଦେବତା ବରୁଣ।

ଶକୁନ୍ତକାନାଂ କୃତ୍ଵା ଚ ଉପମାଂ ଯାନ୍ତି କିନ୍ନରାଃ । ଉତ୍ତମାଂ ମୂର୍ଚ୍ଛନା ତସ୍ମାତ୍ ପକ୍ଷିରାଜୋଽତ୍ର ଦେଵତା ।। ୨୪.

ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଉପମା କରି, କିନ୍ନରମାନେ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି; ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ମୂର୍ଚ୍ଛନା, ଏଠାରେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ରାଜା ଦେବତା।

ଗାନ୍ଧାରରାଗଶବ୍ଦେନ ଗାଂ ଚ ଧାରଯତେଽର୍ଥତଃ। ତସ୍ମାଦ୍ଵିଶୁଦ୍ଧଗାନ୍ଧାରୀ ଗନ୍ଧର୍ଵଶ୍ଚାଧିଦୈଵତମ୍ ।। ୨୪.

ଗାନ୍ଧାର ରାଗ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀକୁ ଅର୍ଥରେ ଧାରଣ କରାଯାଏ; ଏହିକାରଣରୁ ଶୁଦ୍ଧ ଗାନ୍ଧାରୀ, ଏଠାରେ ଗନ୍ଧର୍ବ ଅଧିଦେବତା।

ଗାନ୍ଧାରାନନ୍ତରଂ ଗତ୍ଵା ସୃଷ୍ଟେଯଂ ମୂର୍ଚ୍ଛନା ଯତଃ। ତସ୍ମାଦୁତ୍ତରଗାନ୍ଧାରୀ ଵସଵଶ୍ଚାତ୍ର ଦେଵତାଃ ।। ୨୪.

ଗାନ୍ଧାର ପରେ ଯାଇ, ଏହି ମୂର୍ଚ୍ଛନା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି; ଏହିକାରଣରୁ ଉତ୍ତର ଗାନ୍ଧାରୀ, ଏଠାରେ ବସୁମାନେ ଦେବତା।

ସେଯଂ ଖଲୁ ମହାଭୂତା ପିତାମହ ମୁପସ୍ଥିତା। ଷଡ୍ଜେଯଂ ମୂର୍ଚ୍ଛନା ତସ୍ମାତ୍ ସ୍ମୃତା ହ୍ଯନଲଦେଵତା ।। ୨୪.

ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ମହାଭୂତ, ପିତାମହଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ଏହିକାରଣରୁ ଏହି ଷଡ୍ଜ ମୂର୍ଚ୍ଛନାକୁ ଅନଳ ଦେବତା ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ଦିଵ୍ଯେଯଂ ଚାଯତା ତେନ ମନ୍ଦଷଷ୍ଠା ଚ ମୂର୍ଚ୍ଛନେ। ନିଵୃତ୍ତଗୁଣନାମାନଂ ପଞ୍ଚମଞ୍ଚାତ୍ର ଧୈଵତମ୍ ।। ୨୪.

ଏହି ଦିବ୍ୟ ଓ ବିସ୍ତୃତ, ଏହିପରି ମୂର୍ଚ୍ଛନା ମନ୍ଦ ଷଷ୍ଠ; ଯେଉଁମାନେ ଗୁଣ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ଧୈବତ।

ପୂର୍ଣାଃ ସପ୍ତସ୍ଵରା ହ୍ଯେଵଂ ମୂର୍ଚ୍ଛନାଃ ସଂପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ। ନାନାସାଧାରଣାଶ୍ଚୈଵ ଷଡେଵାନୁଵିଦସ୍ତଥା ।। ୨୪.

ଏଭଳି, ସପ୍ତ ସ୍ୱର ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ମୂର୍ଚ୍ଛନାମାନେ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ଏହିପରି, ଛଅଟି ସାଧାରଣ ନୁହେଁ, ଛଅଟି ଅନୁଗତ।

ପୂର୍ଵ୍ଵାଚାର୍ଯ୍ଯମତଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯନୁପୂର୍ଵ୍ଵଶଃ। ତ୍ରିଂଶତଂ ଵୈ ଅଲଙ୍କାରାଂସ୍ତାନ୍ ମେ ନିଗଦତଃ ଶ୍ରୃଣୁ ।। ୨୫.

ପୂର୍ବ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କ ମତ ବୁଝି, ମୁଁ କ୍ରମକ୍ରମେ କହିବି; ତିରିଶି ଅଳଙ୍କାର ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୋ ମୁଖରୁ ଶୁଣ।

ଅଲଙ୍କାରାସ୍ତୁ ଵକ୍ତଵ୍ଯାଃ ସ୍ଵୈଃସ୍ଵୈର୍ଵର୍ଣୈଃ ପ୍ରହେତଵଃ। ସଂସ୍ଥାନଯୋଗୈଶ୍ଚ ତଥା ପାଦାନାଂ ଚାନ୍ଵଵେକ୍ଷଯା ।। ୨୫.

ସଜ୍ଜାବଟିକୁ ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ କାରଣ ଅନୁଯାୟୀ, ପଦଗୁଡିକର ଗଠନ ଓ ଯୋଗ ଦେଖି, ଏବଂ ସାବଧାନ ଅନୁସନ୍ଧାନ ସହିତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ଉଚିତ।

ଵାକ୍ଯାର୍ଥପଦଯୋଗାର୍ଥୈରଲଙ୍କାରସ୍ଯ ପୂରଣମ୍। ପଦାନି ଗୀତକସ୍ଯାହୁଃ ପୁରସ୍ତାତ୍ ପୃଷ୍ଠତୋଽଥଵା ।। ୨୫.

ବାକ୍ୟର ଅର୍ଥ, ପଦ ଓ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ସଜ୍ଜାବଟି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ଗୀତର ପଦଗୁଡିକୁ କେବେ କେବେ ଆରମ୍ଭରେ କିମ୍ବା ଶେଷରେ ରଖାଯାଏ।

ସ୍ଥାନାନି ତ୍ରୀଣି ଜାନୀଯାଦୁରଃକଣ୍ଠଶିରସ୍ତଥା। ଏତେଷୁ ତ୍ରିଷୁ ସ୍ଥାନେଷୁ ପ୍ରଵୃତ୍ତୋ ଵିଧିରୁତ୍ତମଃ ।। ୨୫.

ତିନିଟି ସ୍ଥାନ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ—ଉର, କଣ୍ଠ ଓ ମୁଣ୍ଡ; ଏହି ତିନିଟି ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଣାଳୀ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ।

ଚତ୍ଵାରଃ ପ୍ରକୃତୌ ଵର୍ଣାଃ ପ୍ରଵିଚାରଶ୍ଚତୁର୍ଵିଧଃ। ଵିକଲ୍ପମଷ୍ଟଧା ଚୈଵ ଦେଵାଃ ଷୋଡଶଧା ଵିଦୁଃ ।। ୨୫.

ଚାରି ପ୍ରକୃତି ବର୍ଣ୍ଣ ଅଛି, ଚାରି ପ୍ରକାର ତତ୍ତ୍ୱ ବିଚାର ଅଛି; ଏବଂ ଆଠ ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା ଅଛି, ଦେବତାମାନେ ଏହାକୁ ଶୋଳ ଭାଗରେ ଜାଣନ୍ତି।

ସ୍ଥାଯୀ ଵର୍ଣଃ ପ୍ରସଂଚାରୀ ତୃତୀଯମଵରୋହଣମ୍। ଆରୋହଣଂ ଚତୁର୍ଥନ୍ତୁ ଵର୍ଣଂ ଵର୍ଣଵିଦୋ ଵିଦୁଃ ।। ୨୫.

ବର୍ଣ୍ଣର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସ୍ଥିର ବର୍ଣ୍ଣ, ଚଳନଶୀଳ ବର୍ଣ୍ଣ, ତୃତୀୟ ହେଉଛି ଅବରୋହଣ ଓ ଚତୁର୍ଥ ହେଉଛି ଆରୋହଣ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

ତତ୍ରୈକଃ ସଂଚରସ୍ଥାଯୀ ସଚରାସ୍ତଚରୀଭଵନ୍। ଅଥ ରୋହଣଵର୍ଣାନାମଵରୋହଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ ।। ୨୫.

ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ବର୍ଣ୍ଣ ଏକାଥିରେ ଚଳନ ଓ ସ୍ଥିରତା ଦୁହିଁ ହୁଏ; ଆରୋହଣ ବର୍ଣ୍ଣ ପାଇଁ ଅବରୋହଣ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶାଯାଏ।

ଆରୋହଣେନ ଚାରୋହଵର୍ଣଂ ଵର୍ଣଵିଦୋ ଵିଦୁଃ। ଏତେଷାମେଵ ଵର୍ଣାନାମଲଙ୍କାରାନ୍ନିବୋଧତ ।। ୨୫.

ଆରୋହଣ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଆରୋହ ବର୍ଣ୍ଣକୁ ଜାଣନ୍ତି; ଏହି ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କର ସଜ୍ଜାବଟି ବିଷୟରେ ଏବେ ଶୁଣ।

ଅଲଙ୍କାରାସ୍ତୁ ଚତ୍ଵାରଃ ସ୍ଥାପନୀ କ୍ରମରେଜିନଃ। ପ୍ରମାଦଶ୍ଚାପ୍ରମାଦଶ୍ଚ ତେଷାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଲକ୍ଷଣମ୍ ।। ୨୫.

ସଜ୍ଜାବଟି ଚାରି ପ୍ରକାର—ସ୍ଥାପନ, କ୍ରମଗତ ଚଳନ, ଭୁଲ ଓ ଅଭୁଲ; ଏମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଏବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।

ଵିସ୍ଵରୋଷ୍ଟ୍ରକଲାଶ୍ଚୈଵ ସ୍ଥାନାଦେକାନ୍ତରଂ ଗତାଃ। ଆଵର୍ତ୍ତସ୍ଯାକ୍ରମୋତ୍ପତ୍ତୀ ଦ୍ଵେ କାର୍ଯ୍ଯେ ପରିମାଣତଃ ।। ୨୫.

ବିସ୍ୱର, ଉଷ୍ଟ୍ର ଓ କଳା ଏମାନେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଚକ୍ରରେ ଦୁଇଟି କ୍ରମଗତ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ, ମାପ ଅନୁଯାୟୀ।

କୁମାରମପରଂ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଵିସ୍ତରଂ ଵମନଂ ଗତମ୍। ଏଷ ଵୈ ଚାପ୍ଯପାଙ୍ଗସ୍ତୁ କୁତାରେକଃ କଲାଧିକଃ ।। ୨୫.

କୁମାର ଅନ୍ୟ ଏକ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର, ଯାହା ବିସ୍ତୃତ ଓ ଦୂରକୁ ଯାଏ; ଏହାକୁ ଅପାଙ୍ଗ କୁହାଯାଏ, ଯାହା କଳାଠାରୁ ଗୋଟିଏ ଅଧିକ।

ଶ୍ଯେନସ୍ତ୍ଵେକାନ୍ତରେ ଜାତଃ କଲାମାତ୍ରାନ୍ତରେ ସ୍ଥିତଃ। ତସ୍ମିଂଶ୍ଚୈଵ ସ୍ଵରେ ଵୃଦ୍ଧିସ୍ତିଷ୍ଠତେ ତଦ୍ଵିଲକ୍ଷଣା ।। ୨୫.

ଶ୍ୟେନ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅନ୍ତରାଳରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା କଳାର ମାପ ଭିତରେ ରହିଥାଏ; ସେଇ ସ୍ୱରରେ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଯାହା ପୂର୍ବ ଠାରୁ ଭିନ୍ନ।

ଶ୍ଯେନସ୍ତୁ ଅପରୋହସ୍ତୁ ଉତ୍ତରଃ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତଃ। କଲାକଲପ୍ରମାଣାଚ୍ଚ ସ ବିନ୍ଦୁର୍ନାମ ଚାଯତେ ।। ୨୫.

ଶ୍ୟେନ ଅବରୋହଣ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କଳା ଓ ତାହାର ଗୋଷ୍ଠୀ ମାପରେ ଏହାକୁ ବିନ୍ଦୁ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

ବିନ୍ଦୁରେକକଲା କାର୍ଯା ଵର୍ଣାନ୍ତସ୍ଥାଯିନୀ ଭଵେତ୍। ଵିପର୍ଯଯସ୍ଵରୋଽପି ସ୍ଯାଦ୍ଯସ୍ଯ ଦୁର୍ଘଟିତୋଽପି ନ ।। ୨୫.

ବିନ୍ଦୁକୁ ଗୋଟିଏ କଳା ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ବର୍ଣ୍ଣର ଶେଷରେ ରହିଥାଏ; ଯଦିଓ ବିପରୀତ ସ୍ୱର ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଅସୁବିଧା ସହିତ ନୁହେଁ।

ଏକାନ୍ତରା ତୁ ଵାଦ୍ଯନ୍ତୁ ଷଡ୍ଜତଃ ପରମଃ ସ୍ଵରଃ। ଆକ୍ଷେପାସ୍କନ୍ଦନଂ କାର୍ଯ୍ଯଂ କାକସ୍ଯେଵୋଚ୍ଚପୁଷ୍କଲମ୍ ।। ୨୫.

ପ୍ରମୁଖ ସ୍ୱର ହେଉଛି ଷଡ୍ଜ ଠାରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅନ୍ତରାଳରେ ଥିବାଟି; ଉପରକୁ ଉଠାଇବା ଓ ତଳକୁ ନମାଇବା କାମ କରିବା ଉଚିତ, କାକର ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱର ପରି।

ସନ୍ତାରୌ ତୌ ତୁ ସଞ୍ଚାର୍ଯୌ କାର୍ଯଂ ଵା କାରଣଂ ତଥା। ଆକ୍ଷିପ୍ତମଵରୋହ୍ଯାପି ପ୍ରୋକ୍ଷମଦ୍ଯନ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୫.

ସନ୍ତାର ନାମକ ଦୁଇଟିକୁ ଚଳାଇବା ଓ ତାହାର କାରଣକୁ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି କରିବା ଉଚିତ; ଉଠାଇବା କିମ୍ବା ତଳକୁ ନେଇଲେ ମଧ୍ୟ ସେଇପରି ଛିଟାଇବା ଦରକାର।

ଦ୍ଵାଦଶଞ୍ଚ କଲାସ୍ଥାନମେକାନ୍ତରଗତନ୍ତତଃ। ପ୍ରେଙ୍ଖୋଲିତମଲଙ୍କାରମେଵଂ ସ୍ଵରସମନ୍ଵିତମ୍ ।। ୨୫.

ବାରଟି କଳାର ସ୍ଥାନ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅନ୍ତରାଳରେ ଅଛି; ପ୍ରେଂଖଳିତ ନାମକ ସଜ୍ଜାବଟି ଏଭଳି ସ୍ୱର ଯୁକ୍ତ।

ସ୍ଵରସଂକ୍ରାମକାଚ୍ଚୈଵ ତତଃ ପ୍ରୋକ୍ତନ୍ତୁ ପୁଷ୍କଲମ୍। ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ତମେଵ କଲଯା ପାଦାନୀତରଯୋର୍ଭଵେତ୍ ।। ୨୫.

ସ୍ୱର ପରିବର୍ତ୍ତନରୁ ପୁଷ୍କଳ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ; ଏହା କଳା ଦ୍ୱାରା ପଦ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରଖାଯାଏ।

ଦ୍ଵିକଲଂ ଵା ଯଥା ଭୂତଂ ଯତ୍ତଦ୍ ହ୍ରାସିତମୁଚ୍ଯତେ। ଉଚ୍ଚାରାଦ୍ଵିସ୍ଵରାରୂଢା ତଥା ଚାଷ୍ଟସ୍ଵରାନ୍ତରମ୍ ।। ୨୫.

ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଇ କଳା କମିଯାଏ, ସେଉଁଠି ତାହାକୁ କ୍ଷୟିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ବିସ୍ୱର ସ୍ୱରକୁ ଓ ଅଷ୍ଟମ ସ୍ୱରକୁ ଉଠିଯାଏ।