ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ହଂସଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ଵିଜାନୀମସ୍ତୁମ୍ବୁରୁପ୍ରିଯମେଵ ଚ। ମନୋହରମଧାତ୍ର୍ଯଞ୍ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵାନୁଗତଶ୍ଚ ଯଃ ।। ୨୪.

ହଂସ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଓ ତୁମ୍ବୁରୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ମନୋହର ମଧାତ୍ର୍ୟ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା।

ଅଲମ୍ବୁଷେଷ୍ଟଶ୍ଚ ତଥା ନାରଦପ୍ରିଯ ଏଵ ଚ। କଥିତୋ ଭୀମସେନେନ ନାଗରାଣାଂ ଯଥା ପ୍ରିଯଃ ।। ୨୪.

ଅଲମ୍ବୁଷାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ନାରଦଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଭୀମସେନ କହିଥିବା ନାଗମାନେ ପ୍ରିୟ ଯେଉଁଟି।

କରୋପନୀତ ଵିନତା ଶ୍ରୀରାଖ୍ଯୋ ଭାର୍ଗଵପ୍ରିଯଃ। ଵିଂଶତିର୍ମଧ୍ଯମଗ୍ରାମଃ ଷଡ୍ଜଗ୍ରାମଶ୍ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ।। ୨୪.

କରୋପନୀତ, ବିନତା, ଶ୍ରୀରାଖ୍ୟ ଓ ଭୃଗୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ମଧ୍ୟମଗ୍ରାମର ବିଶଟି ଓ ଷଡ୍ଜଗ୍ରାମର ଚଉଦଟି।

ତଥା ପଞ୍ଚଦଶେଚ୍ଛନ୍ତି ଗାନ୍ଧାରଗ୍ରାମସଂସ୍ଥିତାନ୍ । ସସୌଵୀରା ତୁ ଗାନ୍ଧାରୀ ବ୍ରହ୍ମଣା ହ୍ଯୁପଗୀଯତେ ।। ୨୪.

ଏଭଳି, ପନ୍ଦର ଜଣେ ଗାନ୍ଧାର ଗ୍ରାମରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଆଶା କରନ୍ତି; ଗାନ୍ଧାରୀ ଓ ସୌବୀର ସହିତ, ଏହି ଗାନ୍ଧାରୀକୁ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।

ଉତ୍ତରାଦିସ୍ଵରସ୍ଯୈଵ ବ୍ରହ୍ମା ଵୈ ଦେଵତାଽତ୍ର ଚ। ହରିଦେଶସମୁତ୍ପନ୍ନା ହରିଣାସ୍ଯା ଵ୍ଯଜାଯତ। ମୂର୍ଚ୍ଛନା ହରିଣାସ୍ଯୈଵ ଅସ୍ଯା ଇନ୍ଦ୍ରୋଽଧିଦୈଵତମ୍ ।। ୨୪.

ଉତ୍ତର ସ୍ୱରର ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମା ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି; ହରି ଦେଶରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ହରିଙ୍କ ମୁଁହରୁ ଏହା ଜନ୍ମ ନେଇଛି; ଏହି ସ୍ୱରର ମୂର୍ଚ୍ଛନା ହରିଙ୍କ ମୁଁହରୁ ହୋଇଛି, ଏଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବତା।

କରୋପନୀତଵିତତା ମରୁଦ୍ଭିଃ ସ୍ଵରମଣ୍ଡଲେ। ସା କଲୋପନତା ତସ୍ମାନ୍ମାରୁତଶ୍ଚାତ୍ର ଦୈଵତମ୍ ।। ୨୪.

ମରୁତମାନେ ସ୍ୱରମଣ୍ଡଳରେ ଏହି ସ୍ୱରକୁ ପ୍ରସାରିତ ଓ ଆଣିଛନ୍ତି; ଏହିପରି ଏହା କଳିରେ ଆସିଛି, ଏଠାରେ ମରୁତ ଦେବତା।

ମନୁଦେଶସମୁତ୍ପନ୍ନା ମୂର୍ଚ୍ଛନା ଶୁଦ୍ଧମଧ୍ଯମ୍। ମଧ୍ଯମୋଽତ୍ର ସ୍ଵରଃ ଶୁଦ୍ଧୋ ଗନ୍ଧର୍ଵ୍ଵଶ୍ଚାତ୍ର ଦେଵତା ।। ୨୪.

ମନୁ ଦେଶରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଏହି ମୂର୍ଚ୍ଛନା ଶୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟମ; ଏଠାରେ ଶୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟମ ସ୍ୱର ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ ଦେବତା।

ମୃଗୈଃ ସହ ସଞ୍ଚରତେ ସିଦ୍ଧାନାଂ ମାର୍ଗଦର୍ଶନେ। ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାତ୍ ସ୍ମୃତା ମାର୍ଗୀ ମୃଗେନ୍ଦ୍ରୋଽସ୍ଯାଶ୍ଚ ଦେଵତା ।। ୨୪.

ମୃଗମାନେ ସହିତ ଏହି ସ୍ୱର ଚଳିଥାଏ, ସିଦ୍ଧମାନେ ପାଇଁ ପଥ ଦେଖାଏ; ଏହିକାରଣରୁ ଏହାକୁ ମାର୍ଗୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହାର ଦେବତା ମୃଗେନ୍ଦ୍ର।

ସା ଚାଶ୍ରମସମାଯୁକ୍ତା ଅନେକାନ୍ ପୌରଵାନ୍ ରଵାନ୍। ମୂର୍ଚ୍ଛନା ଯୋଜନା ହ୍ଯେଷା ରଜସା ରଜନୀ ତତଃ ।। ୨୪.

ଏହି ସ୍ୱର ଆଶ୍ରମ ସହିତ ଏବଂ ଅନେକ ପୌରବ ଓ ରବମାନେ ସହିତ ଯୁକ୍ତ; ଏହି ମୂର୍ଚ୍ଛନା ଯୋଜନା, ଏହିପରି ରାତି ଧୂଳି ସହିତ ଅଛି।

ତାଲ ଉତ୍ତରମନ୍ଦ୍ରାଂଶଃ ଷଡ୍ଜଦୈଵତକାଂ ଵିଦୁଃ। ତସ୍ମାଦୁତ୍ତରତାଲଞ୍ଚ ପ୍ରଥମଂ ସ୍ଵାଯତଂ ଵିଦୁଃ। ତସ୍ମାଦୁତ୍ତରମନ୍ଦ୍ରୋଽଯଂ ଦେଵତାସ୍ଯ ଧ୍ରୁଵୋ ଧ୍ରୁଵମ୍ ।। ୨୪.

ତାଳକୁ ଉତ୍ତରମନ୍ଦ୍ର ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଏଠାରେ ଛଅ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି; ଏହିପରି ପ୍ରଥମ ଉତ୍ତରତାଳକୁ ବିସ୍ତୃତ ବୋଲି କୁହନ୍ତି; ଏହିପରି ଉତ୍ତରମନ୍ଦ୍ର ଏଠାରେ, ଏହାର ଦେବତା ଧ୍ରୁବ।

ଅପାନାଦୁତ୍ତରତ୍ଵାଚ୍ଚ ଧୈଵତସ୍ଯୋତ୍ତରାଯଣଃ। ସ୍ଯାଦିଯଂ ମୂର୍ଚ୍ଛନା ହ୍ଯେଵଂ ପିତରଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେଵତାଃ ।। ୨୪.

ଅପାନ ଓ ଧୈବତ ସ୍ୱରର ଉତ୍ତରତା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ମୂର୍ଚ୍ଛନା ଏପରି; ପିତୃମାନେ ଏଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଦେବତା।

ଶୁଦ୍ଧଷଡ୍ଜସ୍ଵରଂ କୃତ୍ଵା ଯସ୍ମାଦଗ୍ନିଂ ମହର୍ଷଯଃ। ଉପତିଷ୍ଠନ୍ତି ତସ୍ମାତ୍ତଂ ଜାନୀଯାଚ୍ଛୁଦ୍ଧଷଡ୍‌ଜିକମ୍ ।। ୨୪.

ଶୁଦ୍ଧ ଷଡ୍ଜ ସ୍ୱର ନିର୍ମାଣ କରି, ମହାର୍ଷିମାନେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି; ଏହିକାରଣରୁ ଏହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଷଡ୍ଜିକ ବୋଲି ଜାଣ।

ଯଃ ସତାଂ ମୂର୍ଚ୍ଛନାଂ କୃତ୍ଵା ପଞ୍ଚମସ୍ଵରକୋ ଭଵେତ୍ । ଯକ୍ଷୀଣାଂ ମୂର୍ଚ୍ଛନା ସା ତୁ ଯାକ୍ଷିକା ମୂର୍ଚ୍ଛନା ସ୍ମୃତା ।। ୨୪.

ଯେଉଁଜଣେ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ମୂର୍ଚ୍ଛନା କରି, ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱର ହୁଅନ୍ତି; ଯକ୍ଷମାନଙ୍କର ଏହି ମୂର୍ଚ୍ଛନାକୁ ଯାକ୍ଷିକା ମୂର୍ଚ୍ଛନା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ନାଗଦୃଷ୍ଟିର୍ଵିଷା ଗୀତା ନୋପସର୍ପନ୍ତି ମୂର୍ଚ୍ଛନାମ୍। ଭଵନ୍ତୀଵ ହୃତା ହ୍ଯେତେ ବ୍ରହ୍ମଣା ନାଗଦେଵତାଃ। ଅହୀନାଂ ମୂର୍ଚ୍ଛନା ହ୍ଯେଷା ଵରୁଣଶ୍ଚାତ୍ର ଦେଵତା ।। ୨୪.

ନାଗମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ବିଷ ହୁଏ; ଗୀତ ଏହି ମୂର୍ଚ୍ଛନାକୁ ନଅନୁସରନ୍ତି; ଏମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିୟତ ହୋଇଛନ୍ତି, ନାଗମାନେ ଏଠାରେ ଦେବତା; ଏହି ଅହିମାନଙ୍କର ମୂର୍ଚ୍ଛନା, ଏଠାରେ ଦେବତା ବରୁଣ।

ଶକୁନ୍ତକାନାଂ କୃତ୍ଵା ଚ ଉପମାଂ ଯାନ୍ତି କିନ୍ନରାଃ । ଉତ୍ତମାଂ ମୂର୍ଚ୍ଛନା ତସ୍ମାତ୍ ପକ୍ଷିରାଜୋଽତ୍ର ଦେଵତା ।। ୨୪.

ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଉପମା କରି, କିନ୍ନରମାନେ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି; ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ମୂର୍ଚ୍ଛନା, ଏଠାରେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ରାଜା ଦେବତା।

ଗାନ୍ଧାରରାଗଶବ୍ଦେନ ଗାଂ ଚ ଧାରଯତେଽର୍ଥତଃ। ତସ୍ମାଦ୍ଵିଶୁଦ୍ଧଗାନ୍ଧାରୀ ଗନ୍ଧର୍ଵଶ୍ଚାଧିଦୈଵତମ୍ ।। ୨୪.

ଗାନ୍ଧାର ରାଗ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀକୁ ଅର୍ଥରେ ଧାରଣ କରାଯାଏ; ଏହିକାରଣରୁ ଶୁଦ୍ଧ ଗାନ୍ଧାରୀ, ଏଠାରେ ଗନ୍ଧର୍ବ ଅଧିଦେବତା।

ଗାନ୍ଧାରାନନ୍ତରଂ ଗତ୍ଵା ସୃଷ୍ଟେଯଂ ମୂର୍ଚ୍ଛନା ଯତଃ। ତସ୍ମାଦୁତ୍ତରଗାନ୍ଧାରୀ ଵସଵଶ୍ଚାତ୍ର ଦେଵତାଃ ।। ୨୪.

ଗାନ୍ଧାର ପରେ ଯାଇ, ଏହି ମୂର୍ଚ୍ଛନା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି; ଏହିକାରଣରୁ ଉତ୍ତର ଗାନ୍ଧାରୀ, ଏଠାରେ ବସୁମାନେ ଦେବତା।

ସେଯଂ ଖଲୁ ମହାଭୂତା ପିତାମହ ମୁପସ୍ଥିତା। ଷଡ୍ଜେଯଂ ମୂର୍ଚ୍ଛନା ତସ୍ମାତ୍ ସ୍ମୃତା ହ୍ଯନଲଦେଵତା ।। ୨୪.

ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ମହାଭୂତ, ପିତାମହଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ଏହିକାରଣରୁ ଏହି ଷଡ୍ଜ ମୂର୍ଚ୍ଛନାକୁ ଅନଳ ଦେବତା ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ଦିଵ୍ଯେଯଂ ଚାଯତା ତେନ ମନ୍ଦଷଷ୍ଠା ଚ ମୂର୍ଚ୍ଛନେ। ନିଵୃତ୍ତଗୁଣନାମାନଂ ପଞ୍ଚମଞ୍ଚାତ୍ର ଧୈଵତମ୍ ।। ୨୪.

ଏହି ଦିବ୍ୟ ଓ ବିସ୍ତୃତ, ଏହିପରି ମୂର୍ଚ୍ଛନା ମନ୍ଦ ଷଷ୍ଠ; ଯେଉଁମାନେ ଗୁଣ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ଧୈବତ।

ପୂର୍ଣାଃ ସପ୍ତସ୍ଵରା ହ୍ଯେଵଂ ମୂର୍ଚ୍ଛନାଃ ସଂପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ। ନାନାସାଧାରଣାଶ୍ଚୈଵ ଷଡେଵାନୁଵିଦସ୍ତଥା ।। ୨୪.

ଏଭଳି, ସପ୍ତ ସ୍ୱର ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ମୂର୍ଚ୍ଛନାମାନେ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ଏହିପରି, ଛଅଟି ସାଧାରଣ ନୁହେଁ, ଛଅଟି ଅନୁଗତ।

ପୂର୍ଵ୍ଵାଚାର୍ଯ୍ଯମତଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯନୁପୂର୍ଵ୍ଵଶଃ। ତ୍ରିଂଶତଂ ଵୈ ଅଲଙ୍କାରାଂସ୍ତାନ୍ ମେ ନିଗଦତଃ ଶ୍ରୃଣୁ ।। ୨୫.

ପୂର୍ବ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କ ମତ ବୁଝି, ମୁଁ କ୍ରମକ୍ରମେ କହିବି; ତିରିଶି ଅଳଙ୍କାର ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୋ ମୁଖରୁ ଶୁଣ।

ଅଲଙ୍କାରାସ୍ତୁ ଵକ୍ତଵ୍ଯାଃ ସ୍ଵୈଃସ୍ଵୈର୍ଵର୍ଣୈଃ ପ୍ରହେତଵଃ। ସଂସ୍ଥାନଯୋଗୈଶ୍ଚ ତଥା ପାଦାନାଂ ଚାନ୍ଵଵେକ୍ଷଯା ।। ୨୫.

ସଜ୍ଜାବଟିକୁ ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ କାରଣ ଅନୁଯାୟୀ, ପଦଗୁଡିକର ଗଠନ ଓ ଯୋଗ ଦେଖି, ଏବଂ ସାବଧାନ ଅନୁସନ୍ଧାନ ସହିତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ଉଚିତ।

ଵାକ୍ଯାର୍ଥପଦଯୋଗାର୍ଥୈରଲଙ୍କାରସ୍ଯ ପୂରଣମ୍। ପଦାନି ଗୀତକସ୍ଯାହୁଃ ପୁରସ୍ତାତ୍ ପୃଷ୍ଠତୋଽଥଵା ।। ୨୫.

ବାକ୍ୟର ଅର୍ଥ, ପଦ ଓ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ସଜ୍ଜାବଟି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ଗୀତର ପଦଗୁଡିକୁ କେବେ କେବେ ଆରମ୍ଭରେ କିମ୍ବା ଶେଷରେ ରଖାଯାଏ।

ସ୍ଥାନାନି ତ୍ରୀଣି ଜାନୀଯାଦୁରଃକଣ୍ଠଶିରସ୍ତଥା। ଏତେଷୁ ତ୍ରିଷୁ ସ୍ଥାନେଷୁ ପ୍ରଵୃତ୍ତୋ ଵିଧିରୁତ୍ତମଃ ।। ୨୫.

ତିନିଟି ସ୍ଥାନ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ—ଉର, କଣ୍ଠ ଓ ମୁଣ୍ଡ; ଏହି ତିନିଟି ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଣାଳୀ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ।

ଚତ୍ଵାରଃ ପ୍ରକୃତୌ ଵର୍ଣାଃ ପ୍ରଵିଚାରଶ୍ଚତୁର୍ଵିଧଃ। ଵିକଲ୍ପମଷ୍ଟଧା ଚୈଵ ଦେଵାଃ ଷୋଡଶଧା ଵିଦୁଃ ।। ୨୫.

ଚାରି ପ୍ରକୃତି ବର୍ଣ୍ଣ ଅଛି, ଚାରି ପ୍ରକାର ତତ୍ତ୍ୱ ବିଚାର ଅଛି; ଏବଂ ଆଠ ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା ଅଛି, ଦେବତାମାନେ ଏହାକୁ ଶୋଳ ଭାଗରେ ଜାଣନ୍ତି।

ସ୍ଥାଯୀ ଵର୍ଣଃ ପ୍ରସଂଚାରୀ ତୃତୀଯମଵରୋହଣମ୍। ଆରୋହଣଂ ଚତୁର୍ଥନ୍ତୁ ଵର୍ଣଂ ଵର୍ଣଵିଦୋ ଵିଦୁଃ ।। ୨୫.

ବର୍ଣ୍ଣର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସ୍ଥିର ବର୍ଣ୍ଣ, ଚଳନଶୀଳ ବର୍ଣ୍ଣ, ତୃତୀୟ ହେଉଛି ଅବରୋହଣ ଓ ଚତୁର୍ଥ ହେଉଛି ଆରୋହଣ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

ତତ୍ରୈକଃ ସଂଚରସ୍ଥାଯୀ ସଚରାସ୍ତଚରୀଭଵନ୍। ଅଥ ରୋହଣଵର୍ଣାନାମଵରୋହଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ ।। ୨୫.

ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ବର୍ଣ୍ଣ ଏକାଥିରେ ଚଳନ ଓ ସ୍ଥିରତା ଦୁହିଁ ହୁଏ; ଆରୋହଣ ବର୍ଣ୍ଣ ପାଇଁ ଅବରୋହଣ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶାଯାଏ।

ଆରୋହଣେନ ଚାରୋହଵର୍ଣଂ ଵର୍ଣଵିଦୋ ଵିଦୁଃ। ଏତେଷାମେଵ ଵର୍ଣାନାମଲଙ୍କାରାନ୍ନିବୋଧତ ।। ୨୫.

ଆରୋହଣ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଆରୋହ ବର୍ଣ୍ଣକୁ ଜାଣନ୍ତି; ଏହି ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କର ସଜ୍ଜାବଟି ବିଷୟରେ ଏବେ ଶୁଣ।

ଅଲଙ୍କାରାସ୍ତୁ ଚତ୍ଵାରଃ ସ୍ଥାପନୀ କ୍ରମରେଜିନଃ। ପ୍ରମାଦଶ୍ଚାପ୍ରମାଦଶ୍ଚ ତେଷାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଲକ୍ଷଣମ୍ ।। ୨୫.

ସଜ୍ଜାବଟି ଚାରି ପ୍ରକାର—ସ୍ଥାପନ, କ୍ରମଗତ ଚଳନ, ଭୁଲ ଓ ଅଭୁଲ; ଏମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଏବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।