ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଷଡ୍ଜର୍ଷଭୌ ଚ ଗାନ୍ଧାରୋ ମଧ୍ଯମଃ ପଞ୍ଚମସ୍ତଥା। ଧୈଵତଶ୍ଚାପି ଵିଜ୍ଞେଯସ୍ତଥା ଚାପି ନିଷାଦଵାନ୍ ।। ୨୪.

ଷଡ୍ଜ, ଋଷଭ, ଗାନ୍ଧାର, ମଧ୍ୟମ, ପଞ୍ଚମ, ଧୈବତ ଓ ନିଷାଦ—ଏହି ସବୁ ସ୍ୱର ଭାବେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ସୌଵୀରୀ ମଧ୍ଯମଗ୍ରାମୋ ହରିଣାସ୍ଯା ତଥୈଵ ଚ। ସ୍ଯାତ୍କଲୋପବଲୋପେତା ଚତୁର୍ଥୀ ଶୁଦ୍ଧମଧ୍ଯମା ।। ୨୪.

ମଧ୍ୟମ ଗ୍ରାମରେ ସୌବୀରୀ, ହରିଣାସ୍ୟା ଓ ଚତୁର୍ଥୀ ଶୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟମା ଅଛି, ଯାହା କାଳ ଓ ଶକ୍ତିରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ।

ଶାର୍ଙ୍ଗୀ ଚ ପାଵନୀ ଚୈଵ ଦୃଷ୍ଟାକା ଚ ଯଥାକ୍ରମମ୍। ମ୍ଧ୍ଯମଗ୍ରାମିକୀଃ ଖ୍ଯାତାଃ ଷଡ୍ଜଗ୍ରାମଂ ନିବୋଧତ ।। ୨୪.

ଶାର୍ଙ୍ଗୀ, ପାବନୀ ଓ ଦୃଷ୍ଟାକା—ଏହି ଅନୁକ୍ରମରେ—ମଧ୍ୟମଗ୍ରାମୀକୀ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏବେ ଷଡ୍ଜଗ୍ରାମ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।

ଉତ୍ତରମନ୍ଦ୍ରା ରଜନୀ ତଥା ଯା ଚୋତ୍ତରାଯତା। ଶୁଦ୍ଧଷଡ୍ଜା ତଥା ଚୈଵ ଜାନୀଯାତ୍ ସପ୍ତମାଂ ଚ ତାମ୍ ।। ୨୪.

ଉତ୍ତରମନ୍ଦ୍ରା, ରଜନୀ, ଉତ୍ତରାୟତା, ଶୁଦ୍ଧଷଡ୍ଜା ଓ ସପ୍ତମୀ—ଏହି ସବୁ ଏପରି ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ଗାନ୍ଧାରଗ୍ରାମି କାଂଶ୍ଚାନ୍ଯାନ୍ କୀର୍ତ୍ଯମାନାନ୍ ନିବୋଧତ। ଆଗ୍ନିଷ୍ଟୋମିକମାଦ୍ଯନ୍ତୁ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଵାଜପେଯିକମ୍ ।। ୨୪.

ଏବେ ଗାନ୍ଧାର ଗ୍ରାମର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯେଉଁଗୁଡିକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଉଛି, ସେଗୁଡିକୁ ଶୁଣ। ପ୍ରଥମଟି ହେଉଛି ଆଗ୍ନିଷ୍ଟୋମିକ, ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଉଛି ବାଜପେୟିକ।

ତୃତୀଯଂ ପୌଣ୍ଡ୍ରକଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଚତୁର୍ଥଂ ଚାଶ୍ଵମେଧିକମ୍। ପଞ୍ଚମଂ ରାଜସୂଯଂ ଵ ଷଷ୍ଠଂ ଚକ୍ରସୁଵର୍ଣକମ୍ ।। ୨୪.

ତୃତୀୟଟି ପୌଣ୍ଡ୍ରକ, ଚତୁର୍ଥଟି ଅଶ୍ୱମେଧିକ, ପଞ୍ଚମଟି ରାଜସୂୟ ଓ ଷଷ୍ଠଟି ଚକ୍ରସୁବର୍ଣ୍ଣକ।

ସପ୍ତମଂ ଗୋସଵଂ ନାମ ମହାଵୃଷ୍ଟିକମଷ୍ଟମମ୍। ବ୍ରହ୍ମଦାନଞ୍ଚ ନଵମଂ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯମନନ୍ତରମ୍ ।। ୨୪.

ସପ୍ତମଟି ଗୋସବ, ଅଷ୍ଟମଟି ମହାବୃଷ୍ଟିକ, ନବମଟି ବ୍ରହ୍ମଦାନ ଓ ପରେ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ।

ନାଗପକ୍ଷାଶ୍ରଯଂ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଗୋତରଞ୍ଚ ତଥୈଵ ଚ। ହଯକ୍ରାନ୍ତଂ ମୃଗକ୍ରାନ୍ତଂ ଵିଷ୍ଣୁକ୍ରାନ୍ତଂ ମନୋହରମ୍ ।। ୨୪.

ନାଗପକ୍ଷାଶ୍ରୟ ଓ ଗୋତର, ଏହା ସହିତ ହୟକ୍ରାନ୍ତ, ମୃଗକ୍ରାନ୍ତ ଓ ମନୋହର ବିଷ୍ଣୁକ୍ରାନ୍ତ—ଏହି ସବୁକୁ ଜାଣ।

ସୂର୍ଯ୍ଯକ୍ରାନ୍ତଂ ଵରେଣ୍ଯଞ୍ଚ ମତ୍ତକୋକିଲଵାଦିନମ୍। ସାଵିତ୍ରମର୍ଦ୍ଧସାଵିତ୍ରଂ ସର୍ଵ୍ଵତୋ ମଦ୍ରମେଵ ଚ ।। ୨୪.

ସୂର୍ଯ୍ୟକ୍ରାନ୍ତ, ବରେଣ୍ୟ ଓ ମତ୍ତ କୋକିଳ ଗାଇଥିବା, ସାବିତ୍ର, ଅର୍ଧସାବିତ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମଦ୍ରମ।

ସୁଵର୍ଣଞ୍ଚ ସୁତନ୍ଦ୍ରଞ୍ଚ ଵିଷ୍ଣୁଵୈଷ୍ଣୁଵରାଵୁଭୌ। ସାଗରଂ ଵିଜଯଞ୍ଚୈଵ ସର୍ଵଭୂତମନୋହରମ୍ ।। ୨୪.

ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ସୁତନ୍ଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ବୈଷ୍ଣୁବର—ଏହି ଦୁଇଟି, ସାଗର ଓ ବିଜୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଆକର୍ଷଣ କରେ।

ହଂସଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ଵିଜାନୀମସ୍ତୁମ୍ବୁରୁପ୍ରିଯମେଵ ଚ। ମନୋହରମଧାତ୍ର୍ଯଞ୍ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵାନୁଗତଶ୍ଚ ଯଃ ।। ୨୪.

ହଂସ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଓ ତୁମ୍ବୁରୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ମନୋହର ମଧାତ୍ର୍ୟ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା।

ଅଲମ୍ବୁଷେଷ୍ଟଶ୍ଚ ତଥା ନାରଦପ୍ରିଯ ଏଵ ଚ। କଥିତୋ ଭୀମସେନେନ ନାଗରାଣାଂ ଯଥା ପ୍ରିଯଃ ।। ୨୪.

ଅଲମ୍ବୁଷାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ନାରଦଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଭୀମସେନ କହିଥିବା ନାଗମାନେ ପ୍ରିୟ ଯେଉଁଟି।

କରୋପନୀତ ଵିନତା ଶ୍ରୀରାଖ୍ଯୋ ଭାର୍ଗଵପ୍ରିଯଃ। ଵିଂଶତିର୍ମଧ୍ଯମଗ୍ରାମଃ ଷଡ୍ଜଗ୍ରାମଶ୍ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ।। ୨୪.

କରୋପନୀତ, ବିନତା, ଶ୍ରୀରାଖ୍ୟ ଓ ଭୃଗୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ମଧ୍ୟମଗ୍ରାମର ବିଶଟି ଓ ଷଡ୍ଜଗ୍ରାମର ଚଉଦଟି।

ତଥା ପଞ୍ଚଦଶେଚ୍ଛନ୍ତି ଗାନ୍ଧାରଗ୍ରାମସଂସ୍ଥିତାନ୍ । ସସୌଵୀରା ତୁ ଗାନ୍ଧାରୀ ବ୍ରହ୍ମଣା ହ୍ଯୁପଗୀଯତେ ।। ୨୪.

ଏଭଳି, ପନ୍ଦର ଜଣେ ଗାନ୍ଧାର ଗ୍ରାମରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଆଶା କରନ୍ତି; ଗାନ୍ଧାରୀ ଓ ସୌବୀର ସହିତ, ଏହି ଗାନ୍ଧାରୀକୁ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।

ଉତ୍ତରାଦିସ୍ଵରସ୍ଯୈଵ ବ୍ରହ୍ମା ଵୈ ଦେଵତାଽତ୍ର ଚ। ହରିଦେଶସମୁତ୍ପନ୍ନା ହରିଣାସ୍ଯା ଵ୍ଯଜାଯତ। ମୂର୍ଚ୍ଛନା ହରିଣାସ୍ଯୈଵ ଅସ୍ଯା ଇନ୍ଦ୍ରୋଽଧିଦୈଵତମ୍ ।। ୨୪.

ଉତ୍ତର ସ୍ୱରର ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମା ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି; ହରି ଦେଶରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ହରିଙ୍କ ମୁଁହରୁ ଏହା ଜନ୍ମ ନେଇଛି; ଏହି ସ୍ୱରର ମୂର୍ଚ୍ଛନା ହରିଙ୍କ ମୁଁହରୁ ହୋଇଛି, ଏଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବତା।

କରୋପନୀତଵିତତା ମରୁଦ୍ଭିଃ ସ୍ଵରମଣ୍ଡଲେ। ସା କଲୋପନତା ତସ୍ମାନ୍ମାରୁତଶ୍ଚାତ୍ର ଦୈଵତମ୍ ।। ୨୪.

ମରୁତମାନେ ସ୍ୱରମଣ୍ଡଳରେ ଏହି ସ୍ୱରକୁ ପ୍ରସାରିତ ଓ ଆଣିଛନ୍ତି; ଏହିପରି ଏହା କଳିରେ ଆସିଛି, ଏଠାରେ ମରୁତ ଦେବତା।

ମନୁଦେଶସମୁତ୍ପନ୍ନା ମୂର୍ଚ୍ଛନା ଶୁଦ୍ଧମଧ୍ଯମ୍। ମଧ୍ଯମୋଽତ୍ର ସ୍ଵରଃ ଶୁଦ୍ଧୋ ଗନ୍ଧର୍ଵ୍ଵଶ୍ଚାତ୍ର ଦେଵତା ।। ୨୪.

ମନୁ ଦେଶରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଏହି ମୂର୍ଚ୍ଛନା ଶୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟମ; ଏଠାରେ ଶୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟମ ସ୍ୱର ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ ଦେବତା।

ମୃଗୈଃ ସହ ସଞ୍ଚରତେ ସିଦ୍ଧାନାଂ ମାର୍ଗଦର୍ଶନେ। ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାତ୍ ସ୍ମୃତା ମାର୍ଗୀ ମୃଗେନ୍ଦ୍ରୋଽସ୍ଯାଶ୍ଚ ଦେଵତା ।। ୨୪.

ମୃଗମାନେ ସହିତ ଏହି ସ୍ୱର ଚଳିଥାଏ, ସିଦ୍ଧମାନେ ପାଇଁ ପଥ ଦେଖାଏ; ଏହିକାରଣରୁ ଏହାକୁ ମାର୍ଗୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହାର ଦେବତା ମୃଗେନ୍ଦ୍ର।

ସା ଚାଶ୍ରମସମାଯୁକ୍ତା ଅନେକାନ୍ ପୌରଵାନ୍ ରଵାନ୍। ମୂର୍ଚ୍ଛନା ଯୋଜନା ହ୍ଯେଷା ରଜସା ରଜନୀ ତତଃ ।। ୨୪.

ଏହି ସ୍ୱର ଆଶ୍ରମ ସହିତ ଏବଂ ଅନେକ ପୌରବ ଓ ରବମାନେ ସହିତ ଯୁକ୍ତ; ଏହି ମୂର୍ଚ୍ଛନା ଯୋଜନା, ଏହିପରି ରାତି ଧୂଳି ସହିତ ଅଛି।

ତାଲ ଉତ୍ତରମନ୍ଦ୍ରାଂଶଃ ଷଡ୍ଜଦୈଵତକାଂ ଵିଦୁଃ। ତସ୍ମାଦୁତ୍ତରତାଲଞ୍ଚ ପ୍ରଥମଂ ସ୍ଵାଯତଂ ଵିଦୁଃ। ତସ୍ମାଦୁତ୍ତରମନ୍ଦ୍ରୋଽଯଂ ଦେଵତାସ୍ଯ ଧ୍ରୁଵୋ ଧ୍ରୁଵମ୍ ।। ୨୪.

ତାଳକୁ ଉତ୍ତରମନ୍ଦ୍ର ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଏଠାରେ ଛଅ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି; ଏହିପରି ପ୍ରଥମ ଉତ୍ତରତାଳକୁ ବିସ୍ତୃତ ବୋଲି କୁହନ୍ତି; ଏହିପରି ଉତ୍ତରମନ୍ଦ୍ର ଏଠାରେ, ଏହାର ଦେବତା ଧ୍ରୁବ।

ଅପାନାଦୁତ୍ତରତ୍ଵାଚ୍ଚ ଧୈଵତସ୍ଯୋତ୍ତରାଯଣଃ। ସ୍ଯାଦିଯଂ ମୂର୍ଚ୍ଛନା ହ୍ଯେଵଂ ପିତରଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେଵତାଃ ।। ୨୪.

ଅପାନ ଓ ଧୈବତ ସ୍ୱରର ଉତ୍ତରତା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ମୂର୍ଚ୍ଛନା ଏପରି; ପିତୃମାନେ ଏଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଦେବତା।

ଶୁଦ୍ଧଷଡ୍ଜସ୍ଵରଂ କୃତ୍ଵା ଯସ୍ମାଦଗ୍ନିଂ ମହର୍ଷଯଃ। ଉପତିଷ୍ଠନ୍ତି ତସ୍ମାତ୍ତଂ ଜାନୀଯାଚ୍ଛୁଦ୍ଧଷଡ୍‌ଜିକମ୍ ।। ୨୪.

ଶୁଦ୍ଧ ଷଡ୍ଜ ସ୍ୱର ନିର୍ମାଣ କରି, ମହାର୍ଷିମାନେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି; ଏହିକାରଣରୁ ଏହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଷଡ୍ଜିକ ବୋଲି ଜାଣ।

ଯଃ ସତାଂ ମୂର୍ଚ୍ଛନାଂ କୃତ୍ଵା ପଞ୍ଚମସ୍ଵରକୋ ଭଵେତ୍ । ଯକ୍ଷୀଣାଂ ମୂର୍ଚ୍ଛନା ସା ତୁ ଯାକ୍ଷିକା ମୂର୍ଚ୍ଛନା ସ୍ମୃତା ।। ୨୪.

ଯେଉଁଜଣେ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ମୂର୍ଚ୍ଛନା କରି, ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱର ହୁଅନ୍ତି; ଯକ୍ଷମାନଙ୍କର ଏହି ମୂର୍ଚ୍ଛନାକୁ ଯାକ୍ଷିକା ମୂର୍ଚ୍ଛନା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ନାଗଦୃଷ୍ଟିର୍ଵିଷା ଗୀତା ନୋପସର୍ପନ୍ତି ମୂର୍ଚ୍ଛନାମ୍। ଭଵନ୍ତୀଵ ହୃତା ହ୍ଯେତେ ବ୍ରହ୍ମଣା ନାଗଦେଵତାଃ। ଅହୀନାଂ ମୂର୍ଚ୍ଛନା ହ୍ଯେଷା ଵରୁଣଶ୍ଚାତ୍ର ଦେଵତା ।। ୨୪.

ନାଗମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ବିଷ ହୁଏ; ଗୀତ ଏହି ମୂର୍ଚ୍ଛନାକୁ ନଅନୁସରନ୍ତି; ଏମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିୟତ ହୋଇଛନ୍ତି, ନାଗମାନେ ଏଠାରେ ଦେବତା; ଏହି ଅହିମାନଙ୍କର ମୂର୍ଚ୍ଛନା, ଏଠାରେ ଦେବତା ବରୁଣ।

ଶକୁନ୍ତକାନାଂ କୃତ୍ଵା ଚ ଉପମାଂ ଯାନ୍ତି କିନ୍ନରାଃ । ଉତ୍ତମାଂ ମୂର୍ଚ୍ଛନା ତସ୍ମାତ୍ ପକ୍ଷିରାଜୋଽତ୍ର ଦେଵତା ।। ୨୪.

ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଉପମା କରି, କିନ୍ନରମାନେ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି; ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ମୂର୍ଚ୍ଛନା, ଏଠାରେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ରାଜା ଦେବତା।

ଗାନ୍ଧାରରାଗଶବ୍ଦେନ ଗାଂ ଚ ଧାରଯତେଽର୍ଥତଃ। ତସ୍ମାଦ୍ଵିଶୁଦ୍ଧଗାନ୍ଧାରୀ ଗନ୍ଧର୍ଵଶ୍ଚାଧିଦୈଵତମ୍ ।। ୨୪.

ଗାନ୍ଧାର ରାଗ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀକୁ ଅର୍ଥରେ ଧାରଣ କରାଯାଏ; ଏହିକାରଣରୁ ଶୁଦ୍ଧ ଗାନ୍ଧାରୀ, ଏଠାରେ ଗନ୍ଧର୍ବ ଅଧିଦେବତା।

ଗାନ୍ଧାରାନନ୍ତରଂ ଗତ୍ଵା ସୃଷ୍ଟେଯଂ ମୂର୍ଚ୍ଛନା ଯତଃ। ତସ୍ମାଦୁତ୍ତରଗାନ୍ଧାରୀ ଵସଵଶ୍ଚାତ୍ର ଦେଵତାଃ ।। ୨୪.

ଗାନ୍ଧାର ପରେ ଯାଇ, ଏହି ମୂର୍ଚ୍ଛନା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି; ଏହିକାରଣରୁ ଉତ୍ତର ଗାନ୍ଧାରୀ, ଏଠାରେ ବସୁମାନେ ଦେବତା।

ସେଯଂ ଖଲୁ ମହାଭୂତା ପିତାମହ ମୁପସ୍ଥିତା। ଷଡ୍ଜେଯଂ ମୂର୍ଚ୍ଛନା ତସ୍ମାତ୍ ସ୍ମୃତା ହ୍ଯନଲଦେଵତା ।। ୨୪.

ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ମହାଭୂତ, ପିତାମହଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ଏହିକାରଣରୁ ଏହି ଷଡ୍ଜ ମୂର୍ଚ୍ଛନାକୁ ଅନଳ ଦେବତା ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ଦିଵ୍ଯେଯଂ ଚାଯତା ତେନ ମନ୍ଦଷଷ୍ଠା ଚ ମୂର୍ଚ୍ଛନେ। ନିଵୃତ୍ତଗୁଣନାମାନଂ ପଞ୍ଚମଞ୍ଚାତ୍ର ଧୈଵତମ୍ ।। ୨୪.

ଏହି ଦିବ୍ୟ ଓ ବିସ୍ତୃତ, ଏହିପରି ମୂର୍ଚ୍ଛନା ମନ୍ଦ ଷଷ୍ଠ; ଯେଉଁମାନେ ଗୁଣ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ଧୈବତ।