ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ହଵିର୍ଦ୍ଧାନାତ୍ଷଡାଗ୍ନେଯୀ ଧିଷଣାଽଜନଯତ୍ସୁତାନ୍। ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷଂ ଶୁକ୍ରଂ ଗଯଂ କୃଷ୍ଣଂ ଵ୍ରଜାଜିନୌ ।। ୨.

ହବିର୍ଦ୍ଧାନ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଜନ୍ମଦାତ୍ରୀ ଧିଷଣାଙ୍କଠାରୁ ଛଅଜଣ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ — ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷ, ଶୁକ୍ର, ଗୟ, କୃଷ୍ଣ, ବ୍ରଜ ଏବଂ ଅଜିନ।

ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିର୍ଭଗଵାନ୍ ମହାନାସୀତ୍ ପ୍ରଜାପତିଃ। ବଲୁଶ୍ରୁତତପୋଵୀର୍ଯୈଃ ପୃଥିଵ୍ଯାମେକରାଢସୌ। ପ୍ରାଚୀନାଗ୍ରାଃ କୁଶାସ୍ତସ୍ଯ ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରାଚୀନ ବର୍ହ୍ଯସୌ ।। ୨.

ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷ ଭଗବାନ୍ ଏବଂ ମହାନ୍ ପ୍ରଜାପତି ଥିଲେ; ଶକ୍ତି, ତପସ୍ୟା ଏବଂ ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ; ପୃଥିବୀରେ ସେ ଏକମାତ୍ର ରାଜା ଥିଲେ। ତାଙ୍କର କୁଶ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଥିଲା, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସମୁଦ୍ରତନଯାଯାନ୍ତୁ କୃତଦାରଃ ସ ଵୈ ପ୍ରଭୁଃ। ମହତସ୍ତମସଃ ପାରେ ସଵର୍ଣାଯାଂ ପ୍ରଜାପତେଃ। ସଵର୍ଣାଽଽଧତ୍ତ ସାମୁଦ୍ରୀ ଦଶ ପ୍ରାଚୀନ ବର୍ହିଷଃ ।। ୨.

ସେ ପ୍ରଭୁ ସମୁଦ୍ର କନ୍ୟା ସବର୍ଣ୍ଣାଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ, ଯିଏ ମହାନ୍ ଅନ୍ଧକାର ପାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ; ସବର୍ଣ୍ଣାଠାରୁ ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷଙ୍କ ଦଶଜଣ ପୁଅ ହେଲେ, ଯାହାଙ୍କୁ ପ୍ରଚେତସ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସର୍ଵେ ପ୍ରଚେତସୋ ନାମ ଧନୁର୍ଵେଦସ୍ଯ ପାରଗାଃ। ଅପୃଥଗ୍ଧର୍ମଚରଣାସ୍ତେଽତପ୍ଯନ୍ତ ମହତ୍ତପଃ। ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ସମୁଦ୍ରସଲିଲେଶଯାଃ ।। ୨.

ସମସ୍ତେ ପ୍ରଚେତସ ନାମରେ ପରିଚିତ ଏବଂ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ; ସମସ୍ତେ ଏକତାରେ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିଲେ; ସେମାନେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ସମୁଦ୍ର ଜଳରେ ଶୟନ କରି ମହା ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।

ତପଶ୍ଚରତ୍ସୁ ପୃଥିଵୀଂ ପ୍ରଚେତଃସୁ ମହୀରୁହାଃ। ଅରକ୍ଷ୍ଯମାଣାମାଵଵୃର୍ବଭୂଵାଥ ପ୍ରଜାକ୍ଷଯଃ ।। ୨.

ପ୍ରଚେତସମାନେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ବେଳେ, ପୃଥିବୀରେ ଗଛଗୁଡ଼ିକ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭାବେ ବଢ଼ିଗଲା, ଏହାର ଫଳରେ ପ୍ରଜାମାନେ କମିଗଲେ।

ପ୍ରତ୍ଯାହତେ ତଦା ତସ୍ମିଂଶ୍ଚାକ୍ଷୁଷସ୍ଯାନ୍ତରେ ମନୋଃ । ନାଶକନ୍ ମାରୁତୋ ଵାତୁଂ ଵୃତଂ ଖମଭଵଦ୍ଦ୍ରୁମୈଃ। ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ନ ଶେକୁଶ୍ଚେଷ୍ଟିତୁଂ ପ୍ରଜାଃ ।। ୨.

ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କ ଅନ୍ତରାଳରେ, ବାୟୁ ବହିପାରିଲା ନାହିଁ, କାରଣ ଆକାଶ ଗଛମାନେ ଅଟକାଇଦେଇଥିଲେ। ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଚଳାଚଳ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।

ତଦୁପଶ୍ରୁତ୍ଯ ତପସା ସର୍ଵେ ଯୁକ୍ତାଃ ପ୍ରଚେତସଃ। ମୁଖେଭ୍ଯୋ ଵାଯୁମଗ୍ନିଞ୍ଚ ସସୃଜୁର୍ଜ୍ଜାତମନ୍ଯଵଃ ।। ୨.

ଏହି ଘଟଣା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ପ୍ରଚେତସମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଓ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ନିଜ ମୁଁହରୁ ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନିକୁ ଉତ୍ସର୍ଗ କଲେ।

ଉନ୍ମୂଲାନଥ ତାନ୍ ଵୃକ୍ଷାନ୍ କୃତ୍ଵା ଵାଯୁରଶୋଷଯତ୍। ତାନଗ୍ନିରଦହଦ୍ଵୋର ଏଵମାସୀଦ୍ ଦ୍ରୁମକ୍ଷଯଃ ।। ୨.

ତାପରେ ବାୟୁ ଗଛମାନେକୁ ଉଖଳି ଶୁଖାଇଦେଲେ; ଅଗ୍ନି ସେମାନେକୁ ଜଳାଇଦେଲା। ଏଭଳି ଭାବେ ଗଛମାନଙ୍କର ନାଶ ହେଲା।

ଦ୍ରୁମକ୍ଷଯମଥୋ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା କିଞ୍ଚିଚ୍ଛେଷେଷୁ ଶାଖିଷୁ। ଉପଗମ୍ଯାବ୍ରଵୀଦେତାନ୍ ରାଜା ସୋମଃ ପ୍ରଚେତସଃ ।। ୨.

ଗଛମାନଙ୍କ ନାଶ ଦେଖି, କେବଳ କିଛି ଡାଳ ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିବାବେଳେ, ରାଜା ସୋମ ପ୍ରଚେତସମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ।

ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରଯୋଜନଂ ସର୍ଵଂ ଲୋକସନ୍ତାନକାରଣାତ୍। କୋପନ୍ତ୍ଯଜତ ରାଜାନଃ ସର୍ଵଂ ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷଃ ।। ୨.

ସମସ୍ତ ଲୋକର ନିର୍ବାହ ପାଇଁ ଏହାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳାଫଳ ଦେଖି, ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି ଓ ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ନିଜ କ୍ରୋଧକୁ ଛାଡିଦେଲେ।

ଵୃକ୍ଷାଃ କ୍ଷିତ୍ଯାଂ ଜନିଷ୍ଯନ୍ତି ଶାମ୍ଯେତାମଗ୍ନିମାରୁତୌ। ରତ୍ନଭୂତା ତୁ କନ୍ଯେଯଂ ଵୃକ୍ଷାଣାଂ ଵରଵର୍ଣିନୀ ।। ୨.

ଗଛମାନେ ପୁଣି ଭୂମିରେ ଜନ୍ମ ନେବେ; ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ଶାନ୍ତ ହେଉ। ଏହି କନ୍ୟା, ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସେମାନଙ୍କର ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ।

ଭଵିଷ୍ଯଂ ଜାନତା ହ୍ଯେଷା ମଯା ଗୋଭିର୍ଵିଵର୍ଦ୍ଧିତା। ମାରିଷା ନାମ ନାମ୍ନୈଷା ଵୃକ୍ଷୈରେଵ ଵିନିର୍ମିତା। ଭାର୍ଯା ଭଵତୁ ଵୋ ହ୍ଯେଷା ସୋମଗର୍ଭଵିଵର୍ଦ୍ଧିତା ।। ୨.

ଭବିଷ୍ୟତ ଜାଣି, ମୁଁ ଏହିଁକୁ ଗାଁଧେଇ ପାଳିଛି। ଏହାର ନାମ ମାରିଷା, ଏହିଁ ଗଛମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି। ସୋମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ଏହିଁ, ତୁମମାନଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେଉ।

ଯୁଷ୍ମାକଂ ତେଜସୋଽର୍ଦ୍ଧେନ ମମ ଚାର୍ଦ୍ଧେନ ତେଜସଃ। ଅସ୍ଯାମୁତ୍ପତ୍ସ୍ଯତେ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଦକ୍ଷୋ ନାମ ପ୍ରଜାପତିଃ ।। ୨.

ତୁମମାନଙ୍କ ତେଜର ଅର୍ଧ ଓ ମୋର ତେଜର ଅର୍ଧ ଦ୍ୱାରା, ଏହିଁଠାରୁ ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେବେ—ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ।

ସ ଇମାଂ ଦଗ୍ଧଭୂଯିଷ୍ଠାଂ ଯୁଷ୍ମତ୍ତେଜୋମଯେନ ଵୈ। ଅଗ୍ନିନାଗ୍ନିସମୋ ଭୂଯଃ ପ୍ରଜାଃ ସଂଵର୍ଦ୍ଧଯିଷ୍ଯତି ।। ୨.

ସେ, ତୁମମାନଙ୍କ ତେଜରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅଗ୍ନି ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ଏହି ଜଳିଯାଇଥିବା ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ପୁଣି ବଢ଼ାଇବେ।

ତତଃ ସୋମସ୍ଯ ଵଚନାଜ୍ଜଗୃହୁସ୍ତେ ପ୍ରଚେତସଃ। ସଂହୃତ୍ଯ କୋପଂ ଵୃକ୍ଷେଭ୍ଯଃ ପତ୍ନୀଂ ଧର୍ମେଣ ମାରିଷାମ୍ ।। ୨.

ତାପରେ, ସୋମଙ୍କ ଉପଦେଶରେ, ପ୍ରଚେତସମାନେ ଗଛମାନଙ୍କ ଉପରେ ଥିବା କ୍ରୋଧ ଦମନ କରି, ଧର୍ମରେ ମାରିଷାଙ୍କୁ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

ମାରିଷାଯାଂ ତତସ୍ତେ ଵୈ ମନସା ଗର୍ଭମାଦଧୁଃ। ଦଶଭ୍ଯସ୍ତୁ ପ୍ରଚେତୋଭ୍ଯୋ ମାରିଷାଯାଂ ପ୍ରଜାପତିଃ ।। ୨.

ପ୍ରଚେତସମାନେ ମାରିଷାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ମନରେ ଇଚ୍ଛା କରି ପୁଅ ଧରାଇଲେ। ଦଶ ପ୍ରଚେତସ ଓ ମାରିଷାଠାରୁ ପ୍ରଜାପତି ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ଦକ୍ଷୋ ଜଜ୍ଞେ ମହାତେଜାଃ ସୋମସ୍ଯାଂଶେନ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ । ଅସୃଜନ୍ମାନସାନାଦୌ ପ୍ରଜା ଦକ୍ଷୋଽଥ ମୈଥୁନାତ୍ ।। ୨.

ଦକ୍ଷ, ମହାତେଜସ୍ୱୀ ଓ ସୋମଙ୍କ ଅଂଶରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପ୍ରଥମେ ମନରେ ଇଚ୍ଛା କରି ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ପରେ ସାମ୍ପ୍ରତିକ ଯୋଗରେ।

ଅଚରାଂଶ୍ଚ ଚରାଂଶ୍ଚୈଵ ଦ୍ଵିପଦୋଽଥ ଚତୁଷ୍ପଦାନ୍। ଵିସୃଜ୍ଯ ମନସା ଦକ୍ଷଃ ପଶ୍ଚାଦସୃଜତ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ।। ୨.

ଦକ୍ଷ ମନରେ ଭାବି ଅଚଳ ଓ ଚଳ, ଦୁଇପଦୀ ଓ ଚତୁଷ୍ପଦୀ ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ପରେ ସେ ଜନନୀମାନେକୁ ତିଆରି କଲେ।

ଦଦୌ ସ ଦଶ ଧର୍ମାଯ କଶ୍ଯପାଯ ତ୍ରଯୋଦଶ। କାଲସ୍ଯ ନଯନେ ଯୁକ୍ତାଃ ସପ୍ତଵିଂଶତିମିନ୍ଦଵେ ।। ୨.

ସେ ଦଶଜଣୀକୁ ଧର୍ମଙ୍କୁ, ତେରଜଣୀକୁ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ, ସତାଇଜଣୀକୁ ସୋମଙ୍କୁ କାଳ ନିୟମ ପାଇଁ ଦେଲେ।

ଏଭ୍ଯୋ ଦତ୍ତ୍ଵା ତତୋଽନ୍ଯା ଵୈ ଚତସ୍ରୋଽରିଷ୍ଟନେମିନେ । ଦ୍ଵେ ଚୈଵ ବାହୁପୁତ୍ରାଯ ଦ୍ଵେ ଚୈଵାଙ୍ଗିରସେ ତଥା। କନ୍ଯାମେକାଂ କୃଶାଶ୍ଵାଯ ତେଭ୍ଯୋଽପତ୍ଯଂ ନିବୋଧତ ।। ୨.

ଏମିତି ଦେଇ, ଚାରିଜଣୀକୁ ଅରିଷ୍ଟନେମିଙ୍କୁ, ଦୁଇଜଣୀକୁ ବାହୁପୁତ୍ରଙ୍କୁ, ଦୁଇଜଣୀକୁ ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କୁ, ଏବଂ ଏକଜଣୀକୁ କୃଶାଶ୍ୱଙ୍କୁ ଦେଲେ; ଏହିଁମାନଙ୍କର ସନ୍ତାନ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।

ଅନ୍ତରଂ ଚାକ୍ଷୁଷସ୍ଯାତ୍ର ମନୋଃ ଷଷ୍ଠନ୍ତୁ ହୀଯତେ। ମନୋର୍ଵୈଵସ୍ଵତସ୍ଯାପି ସପ୍ତମସ୍ଯ ପ୍ରଜାପତେଃ ।। ୨.

ଏଠି, ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁ ଓ ଛଠଠ ମନୁଙ୍କ ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତରାଳ ଛାଡ଼ାଯାଇଛି; ଏହିପରି ସପ୍ତମ ପ୍ରଜାପତି ବୈବସ୍ବତ ମନୁଙ୍କ ଅନ୍ତରାଳ ମଧ୍ୟ।

ତାସୁ ଦେଵାଃ ଖଗା ଗାଵୋ ନାଗା ଦିତିଜଦାନଵାଃ। ଗନ୍ଧର୍ଵୋପ୍ସରସଶ୍ଚୈଵ ଜଜ୍ଞିରେଽନ୍ଯାଶ୍ଚ ଜାତଯଃ ।। ୨.

ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଦେବତା, ପକ୍ଷୀ, ଗାଈ, ସର୍ପ, ଦିତି ଓ ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜାତିମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ ପ୍ରଜା ମୈଥୁନସମ୍ଭଵାଃ। ସଙ୍କଲ୍ପାଦ୍ଦର୍ଶନାତ୍ସ୍ପର୍ଶାତ୍ପୂର୍ଵେଷାଂ ସୃଷ୍ଟିରୁଚ୍ଯତେ ।। ୨.

ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଏହି ଲୋକରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯୌନ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି; ପୂର୍ବରୁ ସୃଷ୍ଟି ଇଚ୍ଛା, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିଲା।

ଦେଵାନାଂ ଦାନଵାନାଞ୍ଚ ଦେଵର୍ଷୀଣାଞ୍ଚ ତେ ଶୁଭଃ। ସମ୍ଭଵଃ କଥିତଃ ପୂର୍ଵଂ ଦକ୍ଷସ୍ଯ ଚ ମହାତ୍ମନଃ ।। ୨.

ଦେବତାମାନେ, ଦାନବମାନେ, ଦେବଋଷିମାନେ ଏବଂ ମହାତ୍ମା ଦକ୍ଷଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ପୂର୍ବରୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହାଯାଇଛି।

ପ୍ରାଣାତ୍ପ୍ରଜାପତେର୍ଜନ୍ମ ଦକ୍ଷସ୍ଯ କଥିତଂ ତ୍ଵଯା। କଥଂ ପ୍ରଚେତସତ୍ଵଞ୍ଚ ପୁନର୍ଲେଭେ ମହାତପାଃ ।। ୨.

ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ପ୍ରାଣରୁ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଜନ୍ମ ତୁମେ କହିଛ; ଏହି ମହାତପସ୍ବୀ କିପରି ପୁନି ପ୍ରଚେତସ ରୂପକୁ ପାଇଲେ?

ଏତନ୍ନଃ ସଂଶଯଂ ସୂତ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତୁଂ ତ୍ଵମିହାର୍ହସି। ସ ଦୌହିତ୍ରଶ୍ଚ ସୋମସ୍ଯ କଥଂ ଶ୍ଵଶୁରତାଙ୍ଗତଃ ।। ୨.

ହେ ସୂତ, ଏହି ଆମର ସନ୍ଦେହ—ଦୟାକରି ଏଠାରେ ଖୋଲାସା କର; ସୋମଙ୍କର ନାତି ଥିବା ସେ କିପରି ସେଠାରେ ଶ୍ୱଶୁର ହେଲେ?

ଉତ୍ପତ୍ତିଶ୍ଚ ନିରୋଧଶ୍ଚ ନିତ୍ଯଂ ଭୂତେଷୁ ସତ୍ତମାଃ। ଋଷଯୋଽତ୍ର ନ ମୁହ୍ଯନ୍ତି ଵିଦ୍ଯାଵନ୍ତଶ୍ଚ ଯେ ନରାଃ ।। ୨.

ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶ ସବୁବେଳେ ଚାଲିଥାଏ; ଯେମାନେ ଋଷି ଓ ଜ୍ଞାନୀ, ସେମାନେ ଏଥିରେ କେବେ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଭଵନ୍ତ୍ଯେତେ ସର୍ଵେ ଦକ୍ଷାଦଯୋ ଦ୍ଵିଜାଃ । ପୁନଶ୍ଚୈଵ ନିରୁଧ୍ଯନ୍ତେ ଵିଦ୍ଵାଂସ୍ତତ୍ର ନ ମୁହ୍ଯତି ।। ୨.

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଦକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପୁନିପୁନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ପୁନି ନିଃଶେଷ ହୁଅନ୍ତି; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏଥିରେ କେବେ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

ଜ୍ଯୈଷ୍‌ଠ୍ଯଂ କାନିଷ୍ଠ୍ଯମପ୍ଯେଷାଂ ପୂର୍ଵଂ ନାସୀଦ୍ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ। ତପ ଏଵ ଗରୀଯୋଽଭୂତ୍ ପ୍ରଭାଵଶ୍ଚୈଵ କାରଣମ୍ ।। ୨.

ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ପୂର୍ବରୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ କିମ୍ବା ଛୋଟ କିଛି ଥିଲା ନାହିଁ; ତପସ୍ୟାକୁ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମନାଯାଉଥିଲା ଏବଂ ଶକ୍ତି ହେଉଥିଲା କାରଣ।