ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଅସୂତ ତପସା ସା ତୁ ମନୁଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ଵିଵସ୍ଵତଃ। ଯମୌ ପୁନରସୂତାସୌ ଯମଞ୍ଚ ଯମୁନାଞ୍ଚ ହ ।। ୨୨.

ସେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବିବସ୍ବତଙ୍କର ବଡ଼ ପୁଅ ମନୁଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ପୁନି ସେ ଯମ ଓ ଯମୁନା ନାମକ ଜୁମ୍ଲା ଝିଅ-ପୁଅଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।

ସା ତୁ ଗତ୍ଵା କୁରୂନ୍ ଦେଵୀ ଵଡଵାରୂପଧାରିଣୀ। ସଵିତୁଶ୍ଚାଶ୍ଵରୂପସ୍ଯ ନାସିକାଭ୍ଯାଂ ତୁ ତୌ ସ୍ମୃତୌ ।। ୨୨.

ସେ ଦେବୀ ଘୋଡ଼ା ରୂପ ଧାରଣ କରି କୁରୁ ଦେଶକୁ ଗଲେ। ସବିତୃ ମଧ୍ୟ ଘୋଡ଼ା ରୂପ ନେଇଥିଲେ, ତାଙ୍କର ନାକରୁ ସେଇ ଦୁଇ ଜଣ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅସୂତ ସା ମହାଭାଗା ତ୍ଵନ୍ତରିକ୍ଷେଽଶ୍ଵିନୌ କିଲ। ନାସତ୍ଯଞ୍ଚୈଵ ଦସ୍ରଞ୍ଚ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡସ୍ଯାତ୍ମଜାଵୁଭୌ ।। ୨୨.

ସେ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ ଦେବୀ ଆକାଶରେ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଦୁଇ ଭାଇ—ନାସତ୍ୟ ଓ ଦସ୍ରକୁ, ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କର ପୁଅ ଭାବେ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।

ଋଷଯ ଊଚୁଃ।। କସ୍ମାନ୍ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ଇତ୍ଯେଷ ଵିଵସ୍ଵାନୁଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ। କିମର୍ଥଂ ସାଽଶ୍ଵରୂପା ଵୈ ନାସିକାଭ୍ଯାମସୂଯତ। ଏତଦ୍ଵେଦିତୁମିଚ୍ଛାମସ୍ତତ୍ତ୍ଵଂ ଵିବ୍ରୂହି ପୃଚ୍ଛତାମ୍ ।। ୨୨.

ଋଷିମାନେ ପଚାରିଲେ: ବିବସ୍ବତଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କାହିଁକି ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ବୋଲି କୁହନ୍ତି? ସେ ଘୋଡ଼ା ରୂପ ନେଇ ନାକ ଦ୍ୱାରା କାହିଁକି ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ଦେଲେ? ଏହି ସତ୍ୟ ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଦୟାକରି ଆମକୁ ଖୋଲାସା କରନ୍ତୁ।

ସୂତ ଉଵାଚ।। ଚିରୋତ୍ପନ୍ନମତିର୍ଭିନ୍ନମଣ୍ଡଂ ତ୍ଵଷ୍ଟ୍ରା ଵିଦାରିତମ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଗର୍ଭଵଧାଦ୍ଭୀତଃ କଶ୍ଯପୋ ଦୁଃଶିତୋଽଭଵତ୍ ।। ୨୨.

ସୂତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: ବହୁଦିନ ଧରି ଗର୍ଭ ଧରିଥିବା ଡିଉଁଡାକୁ ତ୍ୱଷ୍ଟା ଭାଗ କରିଦେଲେ। ଗର୍ଭ ନଷ୍ଟ ହେବାକୁ ଦେଖି କଶ୍ୟପ ଭୟରେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।

ଅଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିଧାକୃତେ ତ୍ଵଣ୍ଡଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତ୍ଵଷ୍ଟାରମବ୍ରଵୀତ୍। ନୈତଦଣ୍ଡଂ ଭଵାନ୍ନୂନଂ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡସ୍ତ୍ଵଂ ଭଵାନଘ ।। ୨୨.

ଡିଉଁଡା ଦୁଇ ଭାଗ ହେବାକୁ ଦେଖି, ସେ ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଏହି ଡିଉଁଡା ନୁହେଁ, ତୁମେ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ହେଉଛ।'

ନ ଖଲ୍ଵଯଂ ମୃତୋଽଣ୍ଡେ ଚ ଇତି ସ୍ନେହାତ୍ ପିତାଽବ୍ରଵୀତ୍। ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନାମାନ୍ଵର୍ଥମୁଦାହରତ୍ ।। ୨୨.

ପିତା ସ୍ନେହରେ କହିଲେ, 'ସେ ଡିଉଁଡା ଭିତରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିନାହିଁ।' ଏହି କଥା ଶୁଣି ତାଙ୍କୁ ସେହି ନାମ ଦିଆଯାଇଥିଲା।

ଯନ୍ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡୋ ଭଵେତ୍ଯୁକ୍ତଃ ପିତ୍ରାଽଣ୍ଡେ ଵୈ ଦ୍ଵିଧା କୃତେ। ତସ୍ମାଦ୍ଵିଵସ୍ଵାନ୍ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଃ ପୁରାଣଜ୍ଞୈର୍ଵିଭାଷ୍ଯତେ ।। ୨୨.

ପିତା ଡିଉଁଡା ଦୁଇ ଭାଗ ହେବାବେଳେ 'ତୁମେ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ' ବୋଲି କହିଥିଲେ। ଏହିକାରଣରୁ ପୁରାତନ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବିବସ୍ବତଙ୍କୁ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

ତତଃ ପ୍ରଜାଃ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡସ୍ଯ ଵିଵସ୍ଵତଃ। ଵିଜଜ୍ଞେ ସଵିତୁଃ ସଂଜ୍ଞାଭାର୍ଯାଯାନ୍ତୁ ତ୍ରଯଂ ପୁରା ।। ୨୨.

ଏବେ ମୁଁ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ବିବସ୍ବତଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେ ବିଷୟରେ କହିବି। ପୂର୍ବେ ସବିତୃଙ୍କର ଘରବାଧୁ ସଂଜ୍ଞାଠାରୁ ତିନି ଜଣ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।

ମନୁର୍ଯଵୀଯାନ୍ ସାଵର୍ଣିଃ ସଂଜ୍ଞାଯାଞ୍ଚ ତଥାଶ୍ଵିନୌ। ଶନୈଶ୍ଚରଶ୍ଚ ସପ୍ତୈତେ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡସ୍ଯାତ୍ମଜାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୨୨.

ମନୁ, ତାଙ୍କର ଛୋଟ ଭାଇ ସାବର୍ଣ୍ଣି, ସଂଜ୍ଞାଠାରୁ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଦୁଇ ଭାଇ, ଏବଂ ଶନି—ଏହି ସାତଜଣ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କର ପୁଅ ବୋଲି ମନ୍ୟତ।

ଵିଵସ୍ଵାନ୍ କଶ୍ଯପାଜ୍ଜଜ୍ଞେ ଦାକ୍ଷାଯଣ୍ଯାଂ ମହାଯଶାଃ। ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯାଽଭଵତ୍ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରୀ ମହାଦେଵୀ ଵିଵସ୍ଵତଃ। ସୁରେଣୁରିତି ଵିଖ୍ଯାତା ପୁନଃ ସଂଜ୍ଞେତି ଵିଶ୍ରୁତା ।। ୨୨.

ମହାଯଶସ୍ବୀ ବିବସ୍ବତ କଶ୍ୟପ ଓ ଦାକ୍ଷାୟଣୀଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଘରବାଧୁ ଥିଲେ ତ୍ୱଷ୍ଟାର କନ୍ୟା, ବିବସ୍ବତଙ୍କର ମହାଦେବୀ, ସୁରେଣୁ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ପରେ ସଂଜ୍ଞା ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ।

ସା ତୁ ଭାର୍ଯା ଭଗଵତୋ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡସ୍ଯାତିତେଜସଃ। ନାତୁଷ୍ଯଦ୍ଭର୍ତୃରୂପେଣ ରୂପଯୌଵନଶାଲିନୀ ।। ୨୨.

ସେ ଅତି ତେଜସ୍ବୀ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କର ଘରବାଧୁ ଥିଲେ। ରୂପ ଓ ଯୌବନରେ ଭରପୂର ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ରୂପରେ ସେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉନଥିଲେ।

ଆଦିତ୍ଯସ୍ଯ ହି ତଦ୍ରୂପଂ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡସ୍ଯ ହି ତେଜସା। ଗୋତ୍ରେଷୁ ପ୍ରତିରୁଦ୍ଧଂ ଵୈ ନାତି କାନ୍ତମିଵାଭଵତ୍ ।। ୨୨.

ଆଦିତ୍ୟ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କର ତେଜରେ ତାଙ୍କର ରୂପ ଗୋତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଟକି ରହିଥିଲା, ଏବଂ ଏହା ବହୁତ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଦେଖାଯାଉନଥିଲା।

ନ ଖଲ୍ଵଯଂ ମୃତୋ ହ୍ଯଣ୍ଡେ ଇତି ସ୍ନେହାତ୍ତମବ୍ରଵୀତ୍ । ଅଜ୍ଞାନଃ କଶ୍ଯପଃ ସ୍ନେହାନ୍ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ଇତି ଚୋଚ୍ଯତେ ।। ୨୨.

ପିତା ସ୍ନେହରେ କହିଲେ, 'ସେ ଡିଉଁଡା ଭିତରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିନାହିଁ।' କଶ୍ୟପ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ସ୍ନେହରେ ତାଙ୍କୁ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ବୋଲି କହିଥିଲେ।

ତେଜସ୍ତ୍ଵଭ୍ଯଧିକଂ ତସ୍ଯ ନିତ୍ଯମେଵ ଵିଵସ୍ଵତଃ। ଯେନାପି ତାପଯାମାସ ତ୍ରୀଲ୍ଲୋଁକାନ୍ କଶ୍ଯପାତ୍ମଜଃ ।। ୨୨.

ବିବସ୍ବତଙ୍କର ତେଜ ସଦା ବେଶି ଥିଲା। ଏହି ତେଜରେ କଶ୍ୟପଙ୍କର ପୁଅ ତିନି ଲୋକକୁ ଜଳାଇଥିଲେ।

ତ୍ରୀଣ୍ଯପତ୍ଯାନି ସଂଜ୍ଞାଯାଂ ଜନଯାମାସ ଵୈ ରଵିଃ । ଦ୍ଵୌ ସୁତୌ ତୁ ମହାଵୀର୍ଯୌ କନ୍ଯାଂ କାଲିନ୍ଦିମେଵ ଚ ।। ୨୨.

ରବି ସଂଜ୍ଞାଠାରୁ ତିନି ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ଦେଲେ: ଦୁଇ ଜଣ ବଳବାନ ପୁଅ ଏବଂ ଏକ ଝିଅ କାଳିନ୍ଦୀ।

ମନୁର୍ଵିଵସ୍ଵତୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେଵଃ ପ୍ରଜାପତିଃ। ତତୋ ଯମୋ ଯମୀ ଚୈଵ ଯମଜୌ ସଂବଭୂଵତୁଃ ।। ୨୨.

ମନୁ, ବିବସ୍ବତଙ୍କର ବଡ଼ ପୁଅ, ପ୍ରଜାପତି ଏବଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେବ ଥିଲେ। ତା'ପରେ ଯମ ଓ ଯମୀ ନାମକ ଜୁମ୍ଲା ଝିଅ-ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ଶାନ୍ତଵର୍ଣନ୍ତୁ ତଦ୍ରୂପଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଂଜ୍ଞା ଵିଵସ୍ଵତଃ। ଅସହନ୍ତୀ ସ୍ଵକାଂ ଜାଯାଂ ସଵର୍ଣାଂ ନିର୍ମମେ ପୁନଃ ।। ୨୨.

ଶାନ୍ତ ରୂପ ଦେଖି ଭାଗ୍ୟବାନ୍ ବିବସ୍ବାନ୍ ଅଚେତନ ହେଲେ; ସେ ନିଜ ଜନ୍ମ ଜାୟାକୁ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସବର୍ଣ୍ଣାକୁ ପୁଣି ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

ମହୀମଯୀ ତୁ ସା ନାରୀ ତସ୍ଯାଶ୍ଛାଯାସମୁଦ୍ଗତା। ପ୍ରାଞ୍ଜଲିଃ ପ୍ରଯତା ଭୂତ୍ଵା ପୁନଃ ସଂଜ୍ଞାମଭାଷତ ।। ୨୨.

ମାଟିରୁ ଗଠିତ ସେ ନାରୀ ନିଜ ଛାୟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ହାତ ଜୋଡି ଭକ୍ତିଭାବରେ ସେ ପୁଣି ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କୁ କହିଲେ।

ଵଦସ୍ଵ କିଂ ମଯା କାର୍ଯଂ ସା ସଂଜ୍ଞା ତାମଥାବ୍ରଵୀତ୍। ଅହଂ ଯାସ୍ଯାମି ଭଦ୍ରନ୍ତେ ସ୍ଵମେଵ ଭଵନଂ ପିତୁଃ ।। ୨୨.

"ମୁଁ କଣ କରିବି?" ବୋଲି ସେ ପଚାରିଲେ। ସଞ୍ଜ୍ଞା ତାକୁ କହିଲେ: "ତୁମର ଆଶୀର୍ବାଦରେ ମୁଁ ମୋ ବାପାଙ୍କ ଘରକୁ ଯିବି।"

ତ୍ଵଯେହ ଭଵନେ ମହ୍ଯଂ ଵସ୍ତଵ୍ଯଂ ନିର୍ଵିଶଙ୍କଯା। ଇମୌ ଚ ବାଲକୌ ମହ୍ଯଂ କନ୍ଯା ଚ ଵରଵର୍ଣିନୀ ।। ୨୨.

"ତୁମେ ଭୟ ଛାଡି ଏଠି ମୋର ସ୍ଥାନରେ ରୁହ; ଏହି ଦୁଇ ପୁଅ ଏବଂ ମୋର ଚମତ୍କାର ରୂପ ଥିବା ଝିଅକୁ ମୋ ପକ୍ଷରୁ ଦେଖ।"

ଭର୍ତ୍ରେ ଵୈ ନୈଵମାଖ୍ଯେଯମିଦଂ ଭଗଵତେ ତ୍ଵଯା। ଏଵମୁକ୍ତାବ୍ରଵୀତ୍ ସଂଜ୍ଞାଂ ସଂଜ୍ଞାଯାଃ ପାର୍ଥିଵୀ ତୁ ସା ।। ୨୨.

"ମୋ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଏହି କଥା କେବେ ବି କହିବା ନୁହେଁ।" ଏଭଳି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳିବା ପରେ, ମାଟିରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ସେ ନାରୀ ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କୁ କହିଲେ।

ଆକାଶଗ୍ରହଣାଦ୍ଦେଵି ଆଶଯଂ ନୈଵ କର୍ହିଚିତ୍। ଆଖ୍ଯାସ୍ଯାମି ମତଂ ତୁଭ୍ଯଂ ଗଚ୍ଛ ଦେଵି ସ୍ଵମାଲଯମ୍ ।। ୨୨.

"ଦେବୀ, ଆକାଶକୁ ଧରିବାରେ କେବେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; ମୁଁ ତୁମର ମତ ମାନିବି। ଦେବୀ, ତୁମେ ନିଜ ଘରକୁ ଯାଅ।"

ସମାଧାଯ ଚ ତାଂ ସଂଜ୍ଞା ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତା ତଯା ଚ ସା। ତ୍ଵଷ୍ଟୁଃ ସମୀପମଗମଦ୍ଵ୍ରୀଡିତେଵ ତପସ୍ଵିନୀ ।। ୨୨.

ଏହି କଥାରେ ସମ୍ମତି ଦେଇ, ସଞ୍ଜ୍ଞା ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏଭଳି କହାଯିବା ପରେ, ଲଜ୍ଜାଭିନ୍ନ ତପସ୍ୱିନୀ ଭାବରେ ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।

ପିତା ତାମାଗତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ସଂଜ୍ଞାମଥାବ୍ରଵୀତ୍। ଭର୍ତୁଃ ସମୀପଂ ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ମା ଜୁଗୁପ୍ସ ଦିଵାକରମ୍ ।। ୨୨.

ତାଙ୍କ ବାପା ତାଙ୍କୁ ଆସିଥିବା ଦେଖି, କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କୁ କହିଲେ: "ତୁମେ ତୁମ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଅ; ଦିନକରଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।"

ସୈଵମୁକ୍ତା ତଦା ପିତ୍ରା ନିଯୁକ୍ତା ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ। ଵର୍ଷାଣାନ୍ତୁ ସହସ୍ରଂ ଵୈ ଵସତି ସ୍ମ ପିତୁର୍ଗୃହେ ।। ୨୨.

ଏଭଳି କହାଯିବା ଏବଂ ପୁଣିପୁଣି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳିବା ପରେ, ସେ ହଜାର ବର୍ଷ ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କ ଘରେ ରହିଲେ।

ଭର୍ତୁଃ ସମୀପଂ ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ନିଯୁକ୍ତା ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ। ଅଗମଦ୍ଵଡଵା ଭୂତ୍ଵାଚ୍ଛାଦ୍ଯ ରୂପମନିନ୍ଦିତା। ଉତ୍ତରାନ୍ ସା କୁରୂନ୍ ଗତ୍ଵା ତୃଣାନ୍ଯଥ ଚଚାର ସା ।। ୨୨.

ପୁଣିପୁଣି ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବାକୁ କହାଯିବା ପରେ, ସେ ନିଜ ରୂପ ଲୁଚାଇ ଏକ ଘୋଡ଼ି ହେଲେ, ଉତ୍ତର କୁରୁ ଦେଶକୁ ଯାଇ, ତାହାଁରେ ଘାସ ଚରିଲେ।

ଦ୍ଵିତୀଯାଯାନ୍ତୁ ସଂଜ୍ଞାଯାଂ ସଂଜ୍ଞେଯମିତି ଚିନ୍ତ୍ଯତାମ୍। ଆଦିତ୍ଯୋ ଜନଯାମାସ ପୁତ୍ରାଵାଦିତ୍ଯଵର୍ଚସୌ ।। ୨୨.

ଦ୍ୱିତୀୟ ସଞ୍ଜ୍ଞାଠାରୁ, ଏହିପରି ଭାବିବା ଉଚିତ, ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ଦୁଇଜଣ ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭା ଥିବା ପୁଅଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।

ପୂର୍ଵଜସ୍ଯ ମନୋସ୍ତୁଲ୍ଯୌ ସାଦୃଶ୍ଯେନ ତୁ ତୌ ପ୍ରଭୂ । ଶ୍ରୁତଶ୍ରଵଂ ତୁ ଧର୍ମ୍ମଜ୍ଞଂ ଶ୍ରୁତକର୍ମ୍ମାଣମେଵ ଚ ।। ୨୨.

ସେମାନେ ପ୍ରଥମ ମନୁଙ୍କ ସଦୃଶ ରୂପରେ ସମାନ ଥିଲେ; ଏଉଁଥିରେ ଜଣେ ଥିଲେ ଧର୍ମରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିବା ଶ୍ରୁତଶ୍ରବା, ଅନ୍ୟଜଣ ଥିଲେ ଶ୍ରୁତକର୍ମା।